Literarishe bleter · 1930-08-29 · 35 (29.8.1930) · p. Seite 666

?יסעדעדיישע ג?עעעד סס. 35 (330) /ײט 666 * אכ׳עטאצטי׳, געשריבן םיט אזוי פיל חשק, אז איך ק$ן דר״םט דער־ קלערן, א?ס קענער, דעם פראנםענט פאר דעם נציקיצעכםטן און בעםמ;, װאם איך װא?מ געװען נעםאכט. עס קאן אין א נעװיםן זין זיין דאכ פעדזענרעבםטע, װארים םינע׳פטאעטיקט םיין באצױננ צו דעד טרא- דיציע, װאם איז צוגלייך עיבע־פול און אויפבינדנדיק און באשטיםט םיין ׳טדיפטשטעלערישע ״שליחות״. די אינערלעכע געזעצן, <ויט װעלכע סיאיז ׳טפעטער אנט׳טטאנען דער ״בילדוננם-ראםא;״, ״צויבער־ באדנ״, זענען נעװען פון קרובה׳טער נאטור, — עס איז ־טװער נעװען לאננ צו האלטן זיך ביי דעב קרולי׳טן מעםואדן־טא;, און איך האב נעהאט א פארלאנג אויםצורוען זיך דערפון. פדיליננ 1911 האב איך די פארטזעצוננ איבערגעריםן. נישט צום עד׳עטן פאל האבן פיר פארבדעננט, כיין פרוי און איך, א טייל פון פאי אין לידא. א נאנצע ריי קוריאדע באד־נגוננען און איינדריקן האבן צוזאםען מיט א פארבארנענעם זוכן נאך נייע זאכן, נעפוזט װידקן, אז א פראדוקטױוע אידעע זאל דערפון ארוים, װאם האט יטפעטער אונטעדן נאםען ״דער טויט אין װענעדיק״ נעפונען איר פאדװירקלעכונג. די נאװעלע איז נעװען אזוי אומפרעטענציעז נעםיינט, װי נאד װעלכע נייטט איז פון פיינע ארבעטן. לכתהילה האב איך נערעכנט די איםפי־אװיזאציע ׳טנעל אפצופארט־ק;, און זי איינצופלעכטן אין דעד אדכעט ביי דעם אפנארער־ראםאן, װי א נע׳םיכטע, װאפ לויט איד ׳טטאד און נריים, װעט זי אוםנעפער זיין צונעפאםט פארן ״םיפ־ פליציםיםום״. אבער די זאכן — אדער א נאענםערם װאדט פאר דעם באג־יף פון אדנאני׳ם;, ײאם םען װאלט דא באדארפט באנוצן — האבן זייע־ אייגענעם װילן, לויט װעלכן זיי פארםירן זיך אױס; די ״ב־דענבראקם״, נעפלאנט ײי א סוחר־ראפאן לויטן פוםטער פון קועלאנד, פון א 250 זייטן, האבן אויך זייער װילן נעהאט, אויך דע־ ״צויבערבא־ג״ האט זיין װילן אויםנעפירט, און אויך א׳טענבאכב נע׳טיכטע האט זיך ארויסנעװיזן ״אײננע׳טפארט״, םער װי איך אליין האב גיעװאלט. תנם אין דער אםתן איז יעדע ארבעט א פראנמענטארי׳טע, דאך פארװירקלעכט זי אין א נעװיםן זין אונזער װעזן. אבער ד• דעדפארוננ איז דער איינציקער םיזאפער װענ, און עם איז גאר קיין װונדער ני׳טט, װאם עס װערט באגלייט מיט איבערא׳טוננען. דא האט זיך אלץ צונויפגעקליבן, כדי צייטיק צו פאכן א װערק, װאס ׳טװעבנדיק אין פיל כאצױננען, האט עם נעקאנט פאכן טרויפען דעם, װאם האט אייפריק באװאכט דעם פראצעם פון זיין װערן. איך האב ליב דאם װארט: באצױננ. פיט אט דעם באנריד װערט םיר קלאר דער זין פון זאכן, װי רעלאטױו זיי זאלן ני׳טט זיין, כדי צו פאר׳טטיין זיי. דער זין, דאם איז ני׳טט םער, װי טיפע באצױגנ, און איך דערפאן זיך נוט מיין דאנקבאר איינפאר׳טטאנדן זיין מיט דעם, װען א־ך האב נעהערט לאזן פאלן דעם נאמען פון מיין נע׳טיכטע, ב׳טעת ערנםט בערטראם האט אונז פארנעלייענט פון מאנוםקריפט דאם טיפע װענעדינ-קאפיטל פון זיין ניט׳טע־םיטאלאניע. אין דער נאװעלע האט אלץ נע׳טטיםט אויך א פערקװירדיקן אופן, אין ײאם מיך האט דערםאנט אן די דערפאדונגען פיט ״טאניא קרעגער״, איז נעװען די איינגעבוירענע םיפבאליק און די צופאםוננ פון דער קאפפאזיציע — הנם איך האב דארט נעגעבן איינצלהייטן, װאם האבן זיך אין פלונ אויםנעװיזן פאד אוםװירקלעך. םען קאן מיינע;, אז אין יענער ױננט־נאװעלע זענען די םצענעם, װי די אין דער פאלקם־ביבליאמעק אדער דער עפיזאד םיטן פאליציאנט, םפע־ ציעל אויסנעטראכט צוליב דער אידעע, צוליב דעם װיץ — אבער אם איז א מעות, זיי זענען פ׳טוט גענוםען פון דער װירקלעכקייט פונקט אזוי איז אין ״טויט אין װענעדינ״ נארנישט צ־נעקלערט. דער װאנרערער ביים מינכענער צפונדיקן בית-עולם, די פינםטערע פאלעזאנער ׳טיף, דער אלטער עובר־בטל, דער פארדעכטיקער נאנדא- ליע־ טאדז׳טא און זיינע נאענטע, די נישט־נעלוננענע רייזע צוליבן פארטוי׳טן דעם באנאז׳ט, די כאלערע, דער ערלעכער אננע׳טטעלטע•־ אין רײזע-בױרא, דער בייזער נאםן-זיננער, אדער דאם איבעדיקע, װאם םען װאלט נאך דא געקאנט אויםרעכענען — אלץ איז נע- נעבן געװארן, איז נאר אײננטלעך נעװען ארײנצו׳טטעלן, און האט דערבײ באװיזן אויך אן אונענדלעכן אופן די קאפפאזיציאנעלע קלארק״ט. אויך מיט דעם האט עם נעקאנט האבן א צוזאפענהאננ װאס איך האב ב״ דער לאנגער דויעדנדיקער אדבעט — װיי׳טטענ- דיק — אויף דער נאװעלע, םאםענטנװײז נעהאט דאם געפיל םון א פין אבםאלוטעד פארװאנדלונג, פון א געװיםן השתפכות הנם׳ט, װאם איך האב פריער ני׳טט געקאנט. צעד װאקלענד־קער װידקונג פונם גיפט נעקומען. א צעטל אין דער פ־אנצ״זי־טע־ יטפ־אך האט זיך געפונען: (1״.6חו!3יז טן $!3זח ,•)קוחסש}!3י1 ט[ $!ס} .6ות!ב'4 6^״ א טעלעפאן-רוף האט אונז ב״נאכט אלאדםידט, און צוםארננם פ־י ב־ן איך נעפא־ן קײן פאלליננ א־ן די אי־עםם פון אונזעד פוטער, אום איד יאםעדלעכן װײטיק אין םײן בדוםט צו באהאלטן. אי־ ׳טױין פ־ן דעד עלטעד ׳טװאך און פלאטערכדיק האדץ — האט דעב קראפ יטוין קײנםאל נ״טט פא־געםן. אין םײן הארץ האט זיך נעם־׳טט דע־ פײן איבעד דע־ פאדלוידענער, דאס רחםנות אויף דעם. ױאם זי האט געםוזט א-דכלײדן — צוזאםען םיטן פ־א- טעםט, קעגן דעם, װאם זי האט איר ׳ט־עקלעכע טאט אויםנעפירט א־ן דעד אוםםיטלבאדע־ נאענטק״ט פון אט דעב ־טװאכן דאדץ א־ז קענן דעד טאט ג־פא, װעלכע־ האט זיך םיד אין זײן םוראדיק- אנטגילטיקע־ װידקלעכקײט אויסנעװיזן װי א ם־ן פא־דאט אין אונ־ זע־ ב—דע־־און-׳טװעםטעדדיקעד געםײנ׳טאפט; א געפײנשאפט פון נ־דל, װעגן װעלכע־ ד• שװעבטע־ האט פארנעםן ב״ איד טאט. אין דער אםתן האב איך פ־ך ני׳טט באדא־פט באקלאג;, װאר־ם םד, דורך פרעי ארן ״װ־דקלעך״ ־; דודך דע־ צײט געװ א״ך א־ך ב־; יטוי װי ןזדער ינ־ : , חתונה און ק־ :בוד; דודך םײן הויז ם־־; ־טאפן א־ן : װען און ײסז. לעבן דאדט־ הי געםיט־לעבע זאב; פון *כט״ענגע א*ן % 14 זײז; צו פאל אויכנעװיז *־י פאי־װי־הרעכװג האט זיך אין דײן דעם פיז אנען ׳ז זי דאך בא־טט :ת אדן ה״כע־ק״:,, א• ״טאנקען כייט כ*כ ז־ד א־ן האט שװעכטעד א־; דעד טאצ פין טײן זערבן ־צטאך רױ װירקלעכק״ט ,ױא־ים יעדע זעאבע א־דצ־״לי:; אײננע״בראבן י־ :אט ליקער גע *ב איז ־ע־ הײ .כטן כאיעקטע־־ און ז ראט א עריב־עי: פ־ן ־עב;, װאם פאד־וע־ט אינז צ־ בל״בן נעטד״ אונזע־ ײירקלעכ־ ק־־טב־־״ניע־ ־וננט. ־אב א־ז גע־וען א־ז סזסז. ם־ין םוטעד האט איבערגעלעבט א־ן א; אלץ-׳טטײננדיקער זעל־שע־ צעב־אכנקי־ט א־ד ױננבטע טאכ־ טע־ ם־ט צװעלף ־א־ א־־ לעצטע לעבנם-צייט, ד־ צ״ט פון אוםרו. א־נפלאצ־ע און ה־ננע־, האט ז־ פאדברעננט װאב־אםאל אלץ-באשײ- ־ענע־ א•; אפשפא־נד־קע־. כד• צו פאדזאדנן פון א-ך ךאדף אוים א־־ע קינדע־ םיט לעבנב־פיטלע;. דע־ כבוד, ־ואם אירע ז־ן האבן ז־ך פא־שאפט םיט ז״ער אדבעט, האט זי אנגעפ־לט פ־ט א קינ־ —ט; ׳טטאלץ, א־ן ־עדעם בײזע װא־ט, װאם ד■ זין האבן נעהאט עפנטלעך א־בע־צוט־אגן — האט פען נעפוזט זא־נפעליק פ>>־ איר באהאלטן. א ז־בעצ־ק־א—קע א־ז זי נע־טטאדבן נאך א ק־רצער דערקי־ ל־ננב־ק־אנקייט םיט א זאנפטן טויט, און אזוי־ארום האט זי דער נ־י־ל כאט־ט דערפ־ט נע־טוינט צוצוזען םיט אײנענע אויגן או־ך דאם פײנלעכע אװעקנײן פון נאך א קינד, די עלטםטע טאכטעד, ניערופן :אך דער פוטע־ ױליא. דאב לעב; צו באזינ;, איז אונז, זי;, װײזט אוים, נ־כער נענעבן נע־וא־;, װ־ ד־ םײדיעך. אונזעדע בײ־ע ׳טװעםטעד זענען נשטאדב; פ־; אײגענע־ האנט דא שוין צ־ דערצײלן װענן נורל פון דער על- טע־ע־ ־ט־ועבטעד װאב האט ז־ך זיבעצ; יא־ נאך -ער פאלליננער קאטאבט־אפע פאדענ־יקט, איז םיר אופפענלעך. איר קבר איז צו פ־י־ט, אי; איך װעל ד- דעדצײלונג א־בעילאזן פאי א שפעטערדיקער לעבנב-בא־טד״בוננ אין גדעכערע ־אםע׳. :אך דעם, װ־ א־ך האב פאדענדיקט יי ״קענינלעכע הויכקײט״ האב א־ך אנגעהו־ב; צו ־טר״בן די ״װידוי פון הויכשטאפלער פע- ר־קב קרול״. — א םעיקװירדיקע בקיץ, אויף װעלכן םיהאט םיך א־ו־פנעפ־־ט — ײ• א בך האב; געט־אפן — די לעקטור פון םאנא־ לעםק־ם םעםוא■־;. עם האנדלט זיך נאטידלעך װענן א נ״ע ײענדונג פ־נם ק־נבט-און ק־נבטלע־-םאטױו, װענ; דער פם־כאלאגיע פון דער א־פװידקלעך-א־לוז־אנע־ע־ עקז־בטענץ-פא־ם װאם אבער פיהאט םיך באצויבע־ט. איז נעװע;, ד• נאך קײנםאל נישט נעפרװוטע אויטא־ ב־אנ־אפ־־טע ד־־עקטקײט, װאם םײן פעליקם קרול האט מיר אונ־ טע־געדוקט, א פאנטאבטישעד ג־יסטיקעד יײץ א־ז פון דעד פא־א־ —־טע־ א־יעע אנט־טטאנע;, אז ־עלעםענט פון נעליבטער טראדיציע, דאב נעטיש־זעלבםט־טילדערנדיק-אויט־אב־אגראפישע. אריםטאקרא־ ט־ש-באקענע־י־טע, װאב א־ז איבע־נעטדאגן געװא־; אין קריפינעלן. באםה א־ז ־■ אי־עע דעד קװאל פון גדויםער קאםיק, און א־ך האב ־אם ״ב־ך פץ דעד קינדה״ט״, װי פיה״םט־ אלם טאדפא פון געפלאנט; נאנצן, װאם א־ז דעדש־נע; א־ן אן אויכנאבע פזן ״דײטשן פארלאנ־ 1) ״איך ליג די־ :אר אײן כאל האב א־ך דיך פאראמן. אבעך איך ליב דיך״. — דער איבערז.