Literarishe bleter · 1930-08-29 · 35 (29.8.1930) · p. Seite 657

4 /י'ס 657?'סער&רישס 2?2ם*ר סס. 35 (330} * י פ ז ה ד ײ ץ •בפיל םים?ריםטלעבע חברים, האבן זײ אים מיט א שסריק ארויפגעצויגן אויף א קר״ץ און ■*■עטער געװארפן אין װאםער אריין. םיהאט אים דע־ םאלט עוים אפגעראטעװעט םילעבן. דער ראזיקער פאל איז געײאין דער באגלייט״טאטן פון זײן לעבן. די גאט, װאם האט געהויכט טיט גיפטיעער יידן-טנאה, האט אים דאך געצייגן צו זיך םיט איר באזונדערן אפגרונט־ביטוף. ער האט נײטט געװארט געניםן פון די רייבע ידויטװז, נאי זיך פריױויליק געדאזט אין שוים פון גאםן־לעבן. ״דער נישוף פון דער גאט1 דער שט״גנדיעעי געדדאנג, םענטשלעבעד עיפוש, דעד ריח פון דלו־ םען, פיוכטן, פיש, פל״ש. די ריחות פון די קאפעען, פריל־נגם־זון און פרילונגגדדעמפיק״ט, פ״בטע אװנטן און גדאנציקע נעבט״. אט דאם דא־ זיקע בילד האט אים אומאויפהערלעך גער״צטן זיין מוזידןאלישע באגאבםון״מ, ז״ן אויםערגעוויינליבע ש״נקייט און צארטע א״דלעייט האבן פאר אים געעפנט אלע טירן. סיהאט אים או־ מעטום אויפגענוסען מיט אפענע ארעמם. ער האט זיך בארןענט םיט דער אונטער־װעלט, האלבער־וועלט, געלעבט אין דער אטמאםפעי פדן אנםונג און פערװערפיע, און דאך ארוים פון דעם אלעם ריין און ג״םטיק אומדעד׳םי־ טעיט. אין אלע פאלן יעדן איינציקן געדינט מיט םילדעי איבערגעגעבנ־ קײטי אזוי איז זיין לעבן ראש געפלאםן, ביז םיאיז אנגעקוםען די וועלט־ מלחםה, פון וועלכער דייטשלאנד איז ארוים באזיגמ. דער עקאנאםישער חורבן אין דייטשלאנד. דער הונגער פון די פארארעמטע םאםן און דעדצ• דאם שנעלע ר״ך װערן פון די יידן האט אומעטום געוועקט שנאה און ציין־קריצעניש. און אט איז דער שנאה־אויפברויז דעדגאנגען ביז א פא־ ניאם אויף א קאפעע אויף קורפיםטענדאם, װו אבעל אדלעד איז געזזען דעד הויפט־קאנצע־טאנט אין לעצטן קא6יםל באשרייבט מינצעי די לאגע פון ״דישע פא־ גיאטירטע, װאם זענען פונאנדערגעווארפן איבער פארשיידענע דערפער. םינ־ צעד שילדערט דא םיט רויע און גראבע פאיבן א בילד, װאם ר״םט םמש די אויערן םימן באנאלן קװיטש. ענדלעך קומט דער העבםטער פונקט. בעח די צעװילדעװעםע חברה, באלואפנט מיט שטעקנם, קאטשערעם. שטריק און העק, באפאלן די יידישע ה״זעד, דערשיינט פאר ז״ פלוצים דער אויםגעא״דלטער און פארחלומטע־ אבעל: ״פר״נט... פריינט..." די צעברויזטע חברה האט אים גענומען שטזיסן און טרעטן, א פארחלשטן אים געשלעפט אין פעלד אר״ן און מיט שטריק איס געקר״ציקט פונקט ווי אין די אמאליקע קינדער־יארן. טיט אנדע־ע ווערטעו—א בילד פון מארטירעו־פאלק, וואם ווערט יעדעם מאל אויפםנ״ גע־ קר״ציגט. מינצער דריקם דערביי אוים ז״ן אבטונג פאד די טויטע שטיי־ נעי■ וואס זענען — לויט זיין מ״נ־נג — בארמהאיציקער פון מענטש. מענטשן שלאגן — זאגט ער — באוװסטייניק, און שטיינער טוען דאם אומבאװופטזיניק... שוין נישט י״דנדיק פון דער קינםטלעײשעי ז״ט. װאם דא-ז דא שטאיק אפגעפרענט װערן, קומט אפילו די טענדענץ פון דער דעדצ״דונג אוים מאדנע. םיליגמ עפעם דערויף א חותם פון ,.מערב־יאהודישקיים״; אי־ בערגעטריבענער פאטאם און שטיליזירטער אומעט. — אלץ קענטיק געזעען פון דער ווייםנם. פאר א מזרח־ײד איז דער אלגעמיינער צוגאנג. ארגומענ־ טאציע, מאטױון און אויםפירן ז״עד נאױו, אומפא־שטענדלעך און םםילא אוםגלויבלעך. פארלאנ ב. קלעצקין, װילנע_ ערשט דערשינען טאמאם מאן דער צויבערבארג — 3־טער בזףנד — — פרײז 8 זל. — ך־טער באנד 8 זל.; — 2-טער באנד 8 זל. אלע דר״ בענדער — 24 זל. קאזףפ. ביכער, װארעזע? פינקס^שםײן /77 ארשע ד ע ם ײ ד א 1 אין די שויפענסםער פון די בוכהאנדלונגען ליגן איצט אויםגע־ ר״גם גאנצע שםויסן ביכער פון קורט םאנצער א.נ.״דעם ייד אויפן קרייץ!". דער דאזיקער נאמען מים פארבן־געציקלטע אותיות שרייט צום ל״ענער: נעם םיך אין האנם אריין! און װי מיאינפארסירם אונז, איז טאקע אין די ביבליאםעקן פאראן א שטארקער נאכפרעג אויף אט דעם בוך. אויך דער שרייבער פון די שורות איז םיטגעשלעפט געװארן מיט דער מאדע און ער האט זיך גיריק א נעם געטון צום איבערל״ענען. מידארף יאגן, אז נאר רער געװיטנהאפטיקײטם־פליבט טון א באריכםגעבער איז געװען בכח צו צװינגען צו דערל״ענען די דערציילונג ביזן סוף, ײען נישט, וואלט אונזער א״נער נישט געװען אזוי פארשװענדעריש אויף צוויי אוונםן אומזיסט און אומנישמ. שוין דאס ערשםע קאפיטל פירט אריין דעם לייענער אין דער אםמאספער פון װולגארן געשריי און אידינערן געפייף פון דער א־יפגע־ העצםער גאם, וואם ר״םט זיך אר״ן אין אן עלעגאנטער בערלינער קאפע אונטער דעם אויםרייד פון א פאגראם אויף יידן. אט די פארשאלטענע יידן זענען דאס אין אלעמען שולדיק, און דעדהויפט האבן זיי גורם געװען דייטשלאנרס אומגליק. פון דער אנדערער זייט װערט סען פשוט פארמאטערט פ־ן די לאקרעצדיקע רעזאנאנםן פונם אפאלאגעםיש־מיטסילנ־ דיקן אויםאר. וואם שטר״כם גרויםםוטיק כסדר אונטער די אומשולד פון די באפאלענע. דער אויםאר שפירט דערביי קונציק ארויס דעם םענםאציע־ נעתו פונם לייענער. ער באמים זיך אים לכתחילה צו קיצלען מיטן בא־ שרייבן דעם קרבן־םויט פון א שיינער קאקעטע, װאם לויפט זיך איינ־ שטעלן פאר א יידישן יינגנמאן, וועלכער האם זיך דרייםט אקעגנגעשםעלט דעם צעהילדעװעםן הםון. דאם דאזיקע קאפיםל, װאס האם לויט דעם סיפור המעשה געדארפם ז״ן סילעצטע, איז דא בביוון געשטעלט געװארן אין אנהויב, ווייל עם פדאיעקטירט אזוי ארום אויף א שרייענדיקע אופן דעם םענסאציאנעלן גאנג פון דער דערציילונג. דער געשר״ פון דער גאם — פאר זיך גענומען — איז בלי־םפק אינםערעםאנמ. ווען איז דאס אבער גערעדט געווארן? — װען עס ײערט איבערגעגעבן קינםטלעריש. אין דעם פאל אבער הערם םען עפעם נישכ ק״ן פאלקס־געמורמל און אפילו נישט קיין םענטשלעך געשריי פ־ן אן אויפגעהעצםן הםון, נאי גיכער א רויען פלאקאטן־געפילדער, וואס איז נאר עלול צו פארטויבן. די שורות לויפן גיך־גיך םיט א נישט־געל״טערטן װאםעד־אימפעט און בילדן אלע ײיילע א פאנטאן פון באנאלער זאגעבצער״. ײען םיזאל די איבער צוו״ הונדערם זייטן צוזאמענפרעםן, וואלט דערפון ײייניק שטאף געבליבן. םיבל״בט נישט איבער אין געדעבעניש קײן א״ן בילד, קיין איין טיפערע איבערלעבונג. דערציילן דערציילם מינצער זייער פליםיק, מאמענטנײייז אפילו שפאנענד, אבער םיאיז דערביי קענםיק די פםיכאדאנישע באדנלאזיקייט. טכלוםרשם באשרייבט ער א םביבה, וואם לעבט לויט אן אלט־םראדיציא־ נעלן שםייגער, און פונדעםטוועגן שפירם מען נישט קיין שום א״נגע־ פונדעוועטקיים. םיי די שט״גער־שילדערונגען, ש״ — אזויצויאגן — די שפראך־אםםאספער — קוםען ביי אים עפעס ארוים םאדנע לופטיק. אן אן אנלען און אן אן אנשפאר. געשריבן פעליעםאניםטיש, איבערגע־ פלאבםן טים פובליציםםישע אפײ״כונגען, צוזאםען אבער אן א װעלכן סיאיז אויםבליק. דערצו זענען םינצערן עפעם גלאט געפעלן געװארן די ד״טשע פאגראםירטע יידן אלם מארטירער, ער האם דעריבער פארטיאבט זיי צו באװייזן דער װעלם אין א קריםטום־געשטאלם. א ׳עוופ־פאלק, װאם ווערט טאג־איין טאג־אויס געקרייציקם. אלע אומגערעבטיק״םן און עװלות, װאם געשעען, װערן באטראכם אלס רעזולטאט פון ״דישער רשעור״ דער פא־■ גיפטעטעד תמ־ן רופט דעריבער תמיד: שלעפט דעם פאישאלטענעם ״ד אויף דעם קרייץ1 די צענטראל־פיגור פון דער דעדציילונג איז א יינגע־ מוייקער אבעל אדלער, אן איינציקער זון פון א יידישן םוחר. א מילד־סימפאטי־ שער בחור, וואס כישופט אלע פרויען. דער דאזיקער מלאך שטויםט זיך א•־ מעטום אן אויף דעם פארשאלםענעם יידן־אומגליק. די וועלט פארזעט די גרויםע ״דישע באגאבונג, ווייל זי איז געשלאגן פון דער געפערלעכער קרענק, וואם הייסט ״דן־שנאה. שוין פון קינדוו״ז־אן, בעת ער איז געגאנגען אין שול, פלעגם םען אים אין גאם נאבשרייען: ״איציק יידליק!" איינמאל, בעת א קינדעת פ. ה. 9. 13.190