Literarishe bleter · 1930-08-29 · 35 (29.8.1930) · p. Seite 656

4/;'סער$ר'שס ב?עסעד נ*ס, 33 (330) 1"ם 656? א, רײנ71ײן/סאראנסא װעגז א פוד, װאס איז עדשם עדשינעז און הארפארד פאוע? דזשוניאר ציט א פאראצע? צזוי׳םן דעם אמאליקן ײדן שאו? פון תרשיש און דעם הײנטיקן אמעריהאנער ייד. אזוי װ• דער ער׳שיטער האט אויםנערופן צו זײגע פארפאקנער ״ס־װים ־אמאנום םום״ — א־ך בין א דוימישער בירגער, אזוי דאדר דער ״ד א״ײםרופן ״אי עם ען עמעדיקען״ — איך בין אן אמעדיקא■;עד. אבער װאם איז אן אמעד־קאבער? — דעד אמעדיקאנער איז. יצויט זײ] מיינונג, געבקיבן נאך ה״נט צו טאג דעד זעקבער טיפ װי א־ן די קאקאניאל־צײט;, א פארמער. א צודיקנעצוינענער, אפיקו װען ער זיצט אין ווייפן הויז, אין װא׳טיננטא;, איז ער אויך דער זעקבער. אים איז פרעמד דעד אײ־ דאפ־־א־זם. א־פ איז קיבער דער מאן אין ״אװעראקפ״ אין ארבעטם־ הו־זן וױ דאם ר״כע זיגדק, דער רײנער בניאק. זוכט או־סצומײדן צו- פ־ק באר־מטק״ט, פאדקערט ער איז באשײדן, תאט נישט צופיק יליב פוץ און יצוקםוס, איז אויך נישט אזוי ארײנגעטאן אין געשעפמ, װאם זאצ א־ם אינגאנצן פארשקיננע;, און װיק זיך בכלק נייטט װאדפן צופיצ א־ן די אוינן. דאם קעצטע איקוםטרירט ער םיט םאקננדיקן בײשפיק, אדער שיקדערוננ: ״איך האב אמאק נעװוינט אין א שײן תויז, וואם איז נאך נעבויט געװאדן אין די קאקאניאיע צײט;. עס איז געװעזן א הויז אדומנערינגקט מיט בויםער פון אקע זייט;. עם איז שפעטער פאד- קויפט געװאי־ן צו א יידן, אבער דער באדיננ, װאם איז נעשטעקט געװארן בײפ קויפ;, איז נעװעזן, אז טען מוז אויםהאקן די בוימער, כדי דאם הויז זאק זיך ארויםזען פון נאם״. א־ן דעם קיגט טיט ז״ן מײנוננ דער אונטערשײד צװישן דעם אמעריקאנער און דעם ײד, און דא ניט דער מחבר זײן רפואד,. ״דער ײר טוז פארשיטן דעם תהום צװישן אים און די אטערי- קאנער שבנים, די ײדן, מוזן זיך אויםקערנען צו דענקען אזוי װי זײ פון זי־ער פעיקייט אקם נעקטמאכעי װערן די אםעריקאנער נאר- נישט נתפעק. זײ פיקן זיך באקװעמער מיט נישט אזא ר״כער קק״- דוננ, און זײ קאכן זיך אוים פון רי רײכע אונטערתאקטוננען, װאם זענען גענ־עבן אויף א שװענדערישן אופן. דער ײד מוז צופרידן ז״ן צו נעמען אין אנהויב אקץ קאנגואם, און נישט װעקן אקץ מיט אמאק״. מיר קײקענען נישט אין דער ערנםטקײט םונם ענטפער, אבער דאך א־ז עם נישט מער װי א נאאױוער ענטםער. מען װיק דאך אונז נישט נאר אין די ״קאנטדי קקאבם״ און אין די אנדערע עדטעד, נאר מען װיק דאך אונז אפטמאק אפיקו נישט פארר־נגען קײן פ׳םוטע דירות, םען װיק דאך אפטמאק אונז נישט גענן קײן אדבעט, און װען מען קען עס, מײדט םען דאך אםיקו אוים צו כאכן נעשעפטן מיט יידן. םען זאר זיך, װיק דעד מחבר, צופאםן צו דער אמעריקאנער פסיכאקאגיע און צו זײעדע באגרופ;, אבער אםעריקע הא<מ דאך איצט אין דעס פדאצעט םון װעדן, און דערװײק זענען נאך פאראן עטקעכע אמעריקעם, צו װעלכער אמעריקע זאק ער זיך אקזא צופאםן? אפיקו די װעקכע גקויבן אין אמעריקעס שמעלץ-טאפ, זאנן דאך נישט, אז דער פראצעם איז שוין דערנרײכט געװארן, אז דער פראצעם איז שוין א כ־ארענדיקטער. אויף אזו־ פיק װיפיק דער מחבר שטעקט אװעק דאם פראבקעם. קומט אים א דאנק. — דער ענטפער אבער איז װײט צו זײן בא- פרידיקנדיק. 1111ש111₪ש111111111^11111111111111111111111111111111111111111111ו11111111111ו1 ־יין שדד דײזען רעציטאצלע־אװעגטץ ביבליאטעקן און נעזעקשאפטן, װאם װיקן אײנאחתען רעציטאציע-אװנטן פון דער דיכטערין שרה רײזען, דאהםן זיך װענןי ' דעם װענדן קוימן אדרעם: װארשע, טקאמאצקע 18, װ. 4, ליטעראםן• פארײן. ריזיק גרוים א־ז די װעקט-קיטעראטור װענן קריסטנטום, נע- שר־כן אין די פארשידנסטע שפראכן און דיאקעקטן, און צו דעם װאם עס א־ז שו־ן פארא;, װעדן יאר-יעיקעך צונענעבן נאך הונדעדטער;״ע װעדק. א־ן דאזיקן נאנצן בארג ב־כע־ פארנעמט א גרוים ארט דע- אפאסטאק פאוק־ם, אדער װי ער א־ז ג־כער באקאנט אלם שאול פון תדשיש. װעגן א־ם און זיין דאק זענען שוין פאראן נענונ אפהאנדקוננען, עס האקטן אבער א־ן אײן צוקומען נײע װערק אויך װענן א־ם. דאס נ״עסטע בוך װענן א־ם א־ז ד־ טענ דערשינען אין אמע- ר־קע, געשד־בן פון א נעװיםן הא־פארד פאועק דזשוניאר אונמערן;אכען ״דה־ א־נװ־נס־בק דושו״;ארו־םנענ־עבן פונם פא־קאנ כאדס־ כ־ער־י א־ן א־נד־אנאפאק־ס) — דער אומבאז־נבאדער י־ד ־אס בוך א־ז א־ננאנצן אנדעדש פון די ב־כער פון דעם מ־ן. דעד מהבד אקײן רופט עס א; ״א מאדערנע ביאגראפיע פון שאוק פון ת־ש־ש, װאס א־ז אויך עטװאס כעד — אן אויספאדערוננ צו דער נ־שט-ד־ענקנדיקע־ װעקט פון פאדאורטײק״. עם איז נ־שט נע־ שריבן קויטן נעװענקענן נוםח פון װיסנשאפטקעכע און ה־םטארישע אפהאנדלוננע;. עם איז געשריבן אין א נאנץ-אנדער שפדאך, װי נע- שיכטע װערמ געװענקעך געשריבן, עם איז אין דעם אויך פאראן א מער דערצײקישעד טאן װ־ א היםטאד־שער, און אדײננעפק־אכטן זע- נען סצענעס פון תײנטיקן לעבן, אזוי נוט װי אויםצונן און װערטק׳עך פון הײנטיקע מהבריפ. דער מחבר א־ז א קריסט, אבער ער װײזט ארוים נענונ בא- האװנטקײט א־ן ײד־ש װיסן, ער שטעקט ז־ך אפ אויה די חכמי- התקמוד װי אויף די װערק פון שפינאוא, א״נשטײן און קודװ־ק קואיסא;. א־ן ־עצט־קן מאכענט אבער א־נטערעס־רט אונז נישט זײן אפ־ האנדלונג װעגן שאוקן פון תרשיש אדער דעם קריסטקעכן אפאםטאק פאוקוס. עס א־נטעדעס־רן אונז די קעצט־ע קאפיטדעך פונם בוך, װעקכע זענען געװידכעט די פאראורטײקן, װעקכע עקםיםט־רן איצט א־ן רי פארא״ניקטע שטאטן בנוג־ע יידן, א זאך װ־ענן װעקכעד עפ װײםט שו־ן הײנט צו טאג או־ך די אמעריקאנער נ־שט-־ירישע אינ־ ט־עקיגענץ, אפגער׳עדט פון די ײדן, װעקכע פיק שוין אפימ די קאנ- ס־עקװענצן פון דעם. דאם בוך האט פ־עדצן קאפ־טק־עך, און דאם גאנצע פערצנטע קאפיטק, װאם װעדט א־נם בוך אנגיערופן ״א טראנעד־ע כ־ט א נקיק- קעכן סוף״ איז נעװידכ־עט דער דאז־קעד פדאנע. פונם נאכען נופא קען םען זיך שוין אנשטויםן, אז ד־ער כהבר שטעקט װי אװיעק דאס פראבדעם, און ־עד זוכט אויך צו נ־עבן ד־עם יענטפע־ װענן דעם נקיקקעכן םוף. אין װאס-זשע באשטײט דאם פדאבקיעם פון פאראודטייק, און װאס א־ז ז־ין ענמפער צו דעם? יאמיר פרובידן נאכפאלגן ז־ין געדאנקן-נאנג. ד־ער ערשטער ײד, װעקכ־ע־ האט ז־ך באו־עצט א־ן אמ־ער־קע, דיאט באיצט־מט ד־עם גודק פון ד־ אכע־יקאנעד יידן, און פונקט װי שא,־ק פ־ן תי־ש־ש האט באזיגט רוים, א־ן א־ז קײנכאל נ־שט נעבקיבן צופר־דן, אזוי אויך דער ״ד, טענהט ד־ער כהבר, דעד ױננער־עד האר- פארד פאדעק. דער ײד װע־ט נ־שט אויפגענומען אין דער העכעדער נעזעק- שאפט, מעג ׳ער זײן װי נוט רעקאכענדירט; אין אונױוערםימעט האמ יער או־ך נ־שט רעם רע־פאמ װאם עס קומט אים, און בכקל װערט ק־ין גרופ־ע נ־־צט אזוי פיק צוריקנ־עשטויםן װי דער ײד, ײאס א־ז תפיר פא־אכט און פאדפאקנט. אמת, זאנט דער מחבר, עכ זענען שטענד־ק פאדאן עט־ק־עכע ײדן, װעקכע דעש־קאגן זיך צו א בד־קיאנ- טענ־עם -עדפאקנ, װ־ א דאטש־קד אין דער פינאנץ־װעקט, א כאט־ע- שאטיקעד ײי אײנשט־י;, א כוזיקעד װי כענדקםאן, און דאקטוירים ײי אן ערקיך אדעד א קא־עב, אבער נענן די דאזיקע יח־דים א־ז פא־ דאן א גרויכע כאם־ע פון פא־פאלנטע, װאם תאט אננענומען אין אמעריקע א פארם פון םאציאקער איזאקירוננ, באזונדערם אין די נדו־ס־ע שטעט, און װיערט פארפאלנט נײםטיק און פיזיש. דאם איז דאם פראבקעם, װי ער זעט אוים, און ײאם-זשע איז דער עינטפעד?