Literarishe bleter · 1930-08-29 · 35 (29.8.1930) · p. Seite 655

זײס 655 לייססר&רישס בלסםזזר נזס. 35 ($30)?זװי װײט דער טעאטער-טועי אבער פאר 8 נעװיםן ט־יה פון ״דישן טעאטער-פובהיקום איז רער ײד״םער םױז׳טעט '8 18 ע;■;. פארן אכגאהיקן באזוכער פון יידי־ען טעאטער איז ארצאיינס געװען, צי יער באגײפטעט זיך טיט רער פארצייטיקע־ העהדי׳עקײט פון א בד-כוכבא, צי ער האכט-אפ פון א זײנצ־יטיקן שדענדריק, צי ער דערהעבט זיך א נקמה אין דעם קיינטאהדיקן ג־או־, װאס האט פאדפ־רמ אן אומ׳שוהדיק עופדרע נעבעך. אויך היינמ װיה רער פארקם-אינטעהיגענמ און דעד אדבעטער, װאם א־ז פארבונדן כייט רע־ ײד״ש-װעהטהעכער קוהטור, זען א־ן ײד—,זן טעאטער יידישע א•; אייראפע־־עע פיעםעס. אבעד רעד הארב־ און פערטה-אם־נוי- א־נטעה־- צי ידגע•, ארבעטער קהי־נב - ארץ אײנס: י ה־רטער םנאב - יה־שן טע- מן ראפעי״טע פיעכעה אי; אײ־ אײ קוקן גענט — הי־־פט דיכט־קער ער בהויז ״ד־ישע, ן טעאטע* זוכט ײד״שי אטער און א־ן א ״דיישן אץ;ע פי״ט זובט ער ויךי״׳ פוגתט װי םעם. ײד־שהעבע, פ־ע א־ז א־נ- אסיטיראטאר, רו רעד אײגענע ראם רעםטארא;. און ׳ופעהיקער, י צ ז-יעבן אדעי דע מאם נאנצן אפגעפרעמדט פון ײד־ישן ־ײן אמאה או 1, װאכ *טטעקט;אם: פרעמרער נער, : ביז גאיי זערטעו עצענזענט, *־ ך ״ דער סױר״סע עאטעו ״ר־ישן ט א־ן אײר א נ^װיגע א פ־עםע. ־צכ ר באגײסטערט כייט פו ז־ך אמאי האט באי־זיסערעגסקי, א־ן נ־ישט פדץ רער אױפפירונג זײט דער פארמאהער אין רװקא טיט װען ער א־ז נעװען טערק״ש. איס איז פאר װאפ טיטן איגהארט, אן אין פאדערהויז נרזען געקומען און רי> א צװײט טאר טעאטע״ א־ן יהו נ־ישט אדײן ר אפי ־;, א־ז ע מען ישפ־הט שעקםפױ 1 און א־ז — האט ער נעזאגז ך ס״ עפעם א י י ע ״א־ך ײ־ה זען אװעק פון פארערהויז, הגם פאר א דענטיש ד־ט טעאטדאה־־שע און היטערארי׳צע איגטערעםן דא־ר נ־יםט זיין איננאנצן אודאינטערע- םיאנט צו זען, װי אזוי ײד״שער אקטיארייטעד טעדפעראדענט, װי אזוי ײד־ישע ה־ינט־ק־יט באנעמט ׳םעקםפ־רס—יאגב, א י י ד י ׳ש ע— געישטאהט. אויב י־ד־יש טעאטע־ זאה זיך װעהן רעכענען ד־ט דעם דע־דאנטן דין קאנםודענט, קאן עם אפישד צייטװ״ה־ק זיין א נוט נעישעפט, אבע־ פאר ק־ין פאה ניישט ק־ין רינגעהע אין דער קייט פון דער יידיישער ײעהטהעכער קוהטור. און אויב נ־שט דעד םױזישעט באישטימט דעם י־ד־׳שן אדער ניישט-ייד־׳שן כאראקטער פון אן אויפפ־רונג — פאהט מד־הא אפ די צװייטע פדאנע װענן דע־ קאפאטע. װאס איז קאפאטע? הבו־ש ה־הע. עם פרענט ז־ך, װאם ס-שטעקט אין אט רער היהע. דען קאן ניין אנגעטון אין ישענםטן פראק, און עם זאה ז־ך ישפ־דן אויף א ד־יה דעד ד־ח פון א קאפאטע, און, פאדקערט, א־ן א קאפאטע קאן קהאפן ראם ישענםטע דענטישהעכע האדץ און העבן רער ט־ם- סטער דענטיש־העכער געדאנק. און נאך א זאך װאהט א־ך ני׳שט ײעהן פאחשװ״נן. אט דאפ אפטע ארויםרוקן דעם ״קאפאטע-פראבהעםי• ברעננט ד־ך אויף א דאדנעם געראנק, װעקט ביי דיר א מאדנעם חישד פון װאגען נעדט זיך אט די פאני׳שע דודא פאר רער קאפאטע ביי א נעװיםן טייה פון אונזערע ׳שרייבער און צ־יטוננ-מענט׳שןן צ־ ישטאדט דאם נישט אמאה דערםון, װאס זיי אריין זענען ני׳שט פ־יי, אינער- העך נישט פריי, םון דע־ קאפאטע? װאם ז־י אהיין האבן נאך אינ- גאנצן נישט גובר געװען דעם ״קאפאטיזם״ פון זייער ױננט? מיר װייסן דאם פון געוױםע אפ־ק־רם־ם, װאם פידן אזא ׳שרעקהעכן — או;, אך, אזא קאדישן — קאמח מיטן ׳רגבונו ישה עוהעם, װייה זיי אהײן האבן זיך נאך נישט באפר״ט פון דעם גאנצן ט״שא־ דיט ־ועהכן זײ האבן זיך אננעזאפט א־ן דער ־וגנט. דער הונט, ,־ואם קאן זיך נישט אפרײםן םון דעי־ קײט, װארט׳שעט או־ך א־ד צום ׳שטארקסטן. עם איז כראי װענן דעם א טראכט צו טוןן .פאר א ה״נטיק ״דיש טעאטער, װאם האט ק־נםטהעדישע אדביציעם, איז אן אבםורד צו ישפיהן פ־עםעם בהויז דיט ײדישע םױזשעטן. און פינקט אזוי אבםורדאה װאהט זײן נ״שט א־יםצופיד; א פיעסע בהויז דערפאד, װײה ז־ האט ־א א ײדי׳שן אינהאהט. דער גאנצער פראבהעם פון ײדי״שקײט אין טעאטעד הינט א םך, א םך טיםער עם װעט נאך געװים אויםקודען זיך אומצוקערן צו א־ם. אסער. פוגקט װי יעדעם טעאיטער, װו דײטישע ארטיסטן שפיהן פא״־ א דײטיש פובהיקום אויר ד״טש — איז רײטש טעאטער אהצ־ א־־נם, צ־ עם װערט גע׳שפיהט א פיעםע פון ׳שיהער, שעקםפ־ד אדער מאהיעד עס װעט קײנעם ניישט אײנפאהן מײערכאהדם אויפפ־רוננ פון ״דעד פרעכמ־קער הערנער-טרעגעד״ צו באטראכטן נ י ש ט פאר רוסייש טעאטער, נאי־ פאי־ פראנצויזייש בהויז דערפאר, װײה דער מחבר פון דער פיעסע (אין דעם פאק פון דער פראזע, מיט װעהכעד מ־־ערכאהד האמ זיך באנוצט צו ז״ן דעזשי-װערק) איז א פראנצו־ז. װער עס האט נעהאט די ניערעננהײט צו זען א ׳שעקםפיר-אויפפירונג אויף ענגהיש, פראנצויזיש און — האטיר זאנן — או־ױ ייר״ש, װײםט, װי גרוים דער מההך א־ז. אין גוטן און אין שהעבט;. װי װײט עם רעדס זיך דעריבער װעגן כאראקטער פון יידיישן טעאטער, אױ נישט פאראן קײן םתירה און אפיהו נישגז קײן היפוך צװ־ישן ״ייד־ש״ און ״װעהטהעך״. און װאם הײפט ״װעהטהעך״? מאדעדן טעאטער איז דורכ- אויפ װע״טהעך. אמאה, מיט טויזנטער און הונדערטער יארן צוריק, איז טעאטער געװען פארבונדן מיט רעהיגיעזן קוהט. םײ ד־ אהטער- .ט־מרעכע גריכ״שע, פײ די נײצײטיקע מערב-אײדאפעיישע דדאמע ,האט זיך אנטװ־קהט פון רעה־ניעזע מנהגים. ־יד־ש טעאטעד א־ז פון ׳שטענדיק-אן נעײען װעהטהעך. אפיהו דעמאהט, װען ישיבה- בתור־ם האבן במיז פודים און תנוכה גע׳שפיהט, האבן זײ אין .זײערע שפיהן אר־־ננעשמוגקט ״װעהטהעכק־יט״. און טאקע א ישפאר ביפה. א־ז ײדיש טעאטער ממי־רא ו ו ע ה ט ה ע ך טעאטע־ סײנען דאך די מחבד־ם םון דער אנקעטע אװראי נישט .רעם כאראקטער פון א טעאטעד, נאר דעם רעפערטואר. דעם י־ד־ישן אדער נישט-״דישן ס־וזשעט םון א פיעםע. או־ך דאם א־ז נישט אזוי פשוט. װעהכער סױזישעט איז א ײדישער און װעהכער א גוישער אדער, װי די מחברים רופן אים, א װעהטהעכער? זענע;, יכדשר, די סױזשעטן, װאם יעקב גארדין האט נענומען בײ פרעמדע ישרײבער און זײ אריבערגעטראנן אין א ײדישער םיב־בה, נעװארן דורכדעם געכשרט רײן - ײדי׳ש? און איז רעם נעװעזענעם גהחם, גוצקאװם, דראטע ״אוריאה אקאםטא״ א ײדישע, װײה זי ישפיהט זיך אפ צװישן ײד;, הגם רער םחבר איז החמטין נישט אויםן נעװען צו נעבן א ײדיישע זאך און תאט זיך בהויז בישעתו בא- נוצט סיט א פארגאנגענעד צײמ און מיט א ײדישעד םב־בה, כדי ארורכצושמונהען דודך דער פאחשארפטער רעאקציאנערע־ צענזור דעם ״רעײאהוצ־אנערן״ קאמף פאר פרײהײט פון נעדאנק? איז קלאר, אז נישט די םביבה, אין װעהכער א דראמע ישפיהט זיך אפ, בא׳שטיםט די ײדישקײט אדער נישט-ײדישקײט פון דער אויפ- פירונג. קהאר איז דאס פאר דעם ײד־שן טעאטער-טוער. װען איך הײען און קהויב אויס א פ־עםע צום אויפפירן — די שװערסטע זאך הײנט אין ײדישן טעאטער — שפיהט בײ מיר די ײדישק״ט פון םױזשעט א קנאפע רארע. איך טי־אבט װענן פאדישײדענע טעהות פון דער פיעפע, — װענן דער ײדישער סביבה צום װײניקסטן און צום סאמע העצט. עם איז נישט קײן צופאה, װאפ פ־עםעם, געבוירענע פון פרעםדן נײםט, האבן זיך אדער אנגעשטויםן אויף א װידערשטאנד ביים יידישן עוהם אדער הפחות נישט נעפונען דעם ײענ צו זײן האדץ. אזוי א־ז געשען בשעתו םיט ״אוריאה אקאםטא״, אזוי שפעטעד מיט פאוה הײזערם ״שאוה״ אין מארים שװארצם אויפפירונג אין נױ-יארק אזוי אויך םיט קאהעראנם ״כתר דוד״ אין דער פאהעםטינער אויפפירוננ םון דער ״הבימה״. מיט װאס איך רעכן מיך יא, און דװקא שטאדק, בײם באשטימען א פיעסע פאדן ײדישן רעפערטואר, איז דער אפשטאם א־רער, צ• איז דאס אן אריגינעהע זאך, אנגע־שריכן דורך א ײדישן מחבר אויף ײדיש. א־ך טו דאם צוהיב צװײ טעמים; עחשטנם האהט איך, אז דאפ ײדישע טעאטער איז מחויב ארויסצוברעננען אויף דער בינע ד־ שאפונגען פון י״דישע דדאםאטיקער, אפיהו װען ראם זענען נישט קײן מײםטערװערק, אויב זײ זענען נאר אננעשדיבן מיט טאהענט. פאר דעם דדאמאטיקער איז די בינע די בעםטע ש,יה. ער קאן פון אן אויפפירונב זאה זײן פון א ניישט-נעהוננענער און אם־הו םון ־א דורבפאה, מער הערנע;, א״דער פון הונדערט פרעמדע און צען א״נענע נישט-אויפגעפירטע דדאמעס. און צװײטנם פארמאנט א ײדיש-אננעשריבענע דראמע פון א טאהענטירטן מחבר אין איר צונאננ און באנעם יענע כפעציפישע ײדישקײמ, אםיהו װען םױ- זשעט און יידישקייט זעגען נישט ק״ן יידישע