Literarishe bleter · 1930-08-29 · 35 (29.8.1930) · p. Seite 654

ןײע 654?'םסר&ורישס *{עסטר נ?ס. 35 (0<37) ״ראגער ײדיש לעבן, ,ױאכ איז דא אין דעד פיעסע בײ א״מיק;, ער וזאט דעב מה<—לם ישטוב, די רביצין, דבורההע, די שו<5 כמעט ני׳צט באװיז;. אפילו בײם גו?ם האט ער אװעקגענומע; די םענטע־ יעבע ׳עטדיכ;, דעם מיטרת, האגץ־העקער, װאםער-טרענער אי; אים, ז״ן רײסענייט צו דבודההע, זײן צוזאמענעטוים מיט די ײד;. גאנצע יצטיקעד פו; לײװיקם ״נוגם״ פע?ן אין דער הערמאן-אויפירוננ, ד הערמא; האט צופיק געקירצט די פיעםע, נעמאכט ערטערװ״ז א מין ליברעטא פ,ץ דעם נרוים; װערק. אבעד אפגעזען פון דעם אלעם האמ די פאו־שטעלוננ ז״ער פ־ל אינטעדעםאנטע ערטער, און א רײ סצענעס מאכ; א ׳עטארקן אײנדדוק. פאדאן אײנ־קע מאמענט;, װאפ װירק; םיט זײער מאנו- מעכטאלקײט און נרויזאמקײט. אמשטארקםטן איז דער ער׳טטער אקט — דער מהד״ל מיט; נולם און דעד נולם, אײדער עד באװעגט זיך או; דעדט. דעד נולם;דניאל יטאפירא) איז ערטערװײז ז״ער יטטאדק און קדעפטיק. ער באװ״זט בלויז נייעט אט די קרעפטיקײט אנטהאלט; די גאנצע צײט פון דע־ פאדשטעלוננ. דער מהר״ל (יעקב װ״םליץ) דאדך זיין מעד מאיעסט״טעד, רויקער. אויר דעד פרעמיערע איז עד נאך נעװע; צו נעדװעז, צופיל אדומנעאײלט. דער מהר״ל ביי ליװו־ק; איז א געלײטעדטע־, מװיטבדיקער, נאר אפטמאל מיט בפק־ת-פינפטעדנ״ט; א•; האדצ;. תגהום (י. קאמעןן איז צו באוװםמ- זינ־ק אי; זײן משונעת, ער הזדט צופיל איבער ז״נע װערטער. טא- דעו׳טעם מיאםקע א־ז גוט, אבעד ׳ט. נאטאן האט נאך נישט אינגאנצן באדע־יטט ר• געיטטאלט. דעד מיט־ח, או; דער געקרײצטער זענע; דעדװײל בלאם. אליהו הנב־א — נ־׳טקיטה. די רביצ;, דבורהלע זענען בלו־ז עפ־זאדן-דאלעם. סיא־ז קײן ספק נ־׳טט, אז אייניקע דעפעקט;, װאם האבן זיך נעראזט־ פילן או־- דער פדעמיעדע-פאדיטטעלוננ, װעלן באזײטיקט װער;. עם איז דאך א באקאנטע זאך, אז אן אויפפידוננ אי; ײדישן טעאטעד איז בםדר פאדבונד; מיט איבערמענט׳טלעכער ארבעט או; האדעװאניע. די זעלבע אקט־אר;, װעלכע שפילן א; אויפהער יעדן אוונט־, די זעלבע ארט־יסט; נרײט־ן די פיעםע, מאכן די פראבן, און ד־ לעצטע צװײ-דדײ גענעדאל-פדאבן װער; נעמאכט גאנצע נעכט ביז אין דער פרי. פון דער דערפארונג װײםט מען, אז שוין די דריטע, פ־נפטע פאד׳טטעלונג איז גאנצער, ׳טטארקער, פולעד פזן דער פרעמיערע. דער רײכער, איגטעדעםאנטעד פיעםעס-אוצר פו; דער ״װיל- נער טרופע״ איז מיט לײװיקם ״נולם״ בארײכערט געװארן מיט נאך א אינטערעםאנטער פיעסע. די ״װילנער״ האבן איצט מיט װאם זיך צו באװײזן, און ז״ מענן און זײ דארפ; אראפקומען קײן װאו־׳טע, װו זײ װעלן געװים האבן דעם קינםטלערי׳ט; און מאטעדיעלן ער- פאלג, װעלכן ז״ פארדינען. דער נאנצער ארטיםטן-קאלעקטװו, דוד הערמא;, מ. מזאה — א ײ׳טר-בח פון פולן הארצן. נחסן עײ/י? און אהד; בעקעדמא;). םיזענען איבער דעם ״גולם״ געהאלטן געװארן ■־עפע־אט;, א־; געפ־רט געװא־; עפנטלעכע דיםקופ־עפ אין נאר דער ײדייטער װעלט יעדע לי־ט״טע ײדייט־ע טרופע, יעדעד ערנםטער ײד״טעד אקט־א־ האט געטי־ו־מט או־פצ־פיר; רעם ״נולס״ אדעד יטפ־ל; די ראלע פונם נולם, מהד״ל אדער תנחום. סיא־ז געװאר; ד־ אמב־ציע פ־; א טעאטע־ — אר־יגצונעמע; אין ־עפעדטואד- פדאנ־אם דעם ״נולם״. אבעד נאר א־יניקע טעאטער-טדופעכ האב; געקאנט און באװיז; צו נעב; א סצענייט; תיק.־; דעם ״נ־לםי. פאד דער צײט איז רער ״גולם״ א־־פגעפי־ט געװאדן אץ העברעיש (דורך ״הבימה״ן, אין פויליש (דודך מאדק אדניטטיץ) אץ אץ ענגל־־ט. א־יך א־ן ײדי׳ט• איז דעד ״נולם״ או־פנעפירט געװארן דורך א װאנדיעדנדיקעד טדופע (מיט באיט, קדיש, נראדנעד בדא׳ט־ — דעזיטי מ. אדנ־טטײן). די ״װילנע־ ט־־פע״ א־ז יטוין דדײ מאל צו- געטדאט; צז ־טטעלן די פ־עםע, אבע־ יעדעם מאל האבן זײט־קע מנ־עות גע׳טטעדט דער אויפפ־דונג. דאם זעלבע א־ז געװעז בי־ מאד־ם ־טװאדצ;, װאם דער ״גולס״ א־ז ז־נט עטלעכע ־א־ נעװען אץ דעס דעפעדטואד פץ קונפט-טעאטעד ־אם אלץ באװ״זט, םאי א ־ײצגד־קער אץ לאקנד־קעד כצע- נ־יטע־ יטטאה עם א־ז דעד ״נולם״, אץ — או־ך ד־ קאמפל־- צ־דטק״ט, ד־ ־טװעדיקײט;. װאם דעד ״גולם״ פא־מאגט. עם א־ז בכלל ה. לייוויקפ ער׳טט דדאמאט״ט װעדק, — הייפ; ה״פט עם ״דראמאט־־טע פאעמע״, אץ עם א־ז א םפק. צ־ ה. לײװ־ק האט עם בםװנה תהילה געיטאפ; צול־ב דער ם־צענע. עם א־ז אדײננענעב; גע- װא־; אץ דעם װע־ק א יטפע מ־ט געיטטאלט;, פ־אלבעמען, צזזאמענ- יטטוים;. ג״טט אלע פדאבלעמע;, צוזאמענ׳טטויםן זענען דעדפידט ביז צ■ ״טלמות, נישט אלע װערן או־פנעװיקלט און אפגעװיקלט. אץ ־אם, װאם סיא־ז מעגלעך אץ בוך. איז אומענלעך צו באװ״זז א,״ה ־ער בינע. אנרײטוננע;, אפװײכוננע;, — דאם איז פאד דעד םצענע נ״טט אנגעמאםט;. דעד־בעד — װיפל אויפפירונגען — אזוי פ־ל ״קאנצעפצ־עם״, אזוי פ־ל אויפאםונגע;. אײנעד רוקט אדויפ אויפ; פאדע־גדונד דעם נולם, א צװײט־ער דעם מהר״ל, א דדיטער דאם מענטיטלעבע אץ נולם, א פעדטע־ — ־אפ אלנעמ״נע גראנ- דיעזע בילד פון דער פדאג-לעגענדע. דוד ה־ע־מא; האט געפרװוט לעזן דעפ ״גולם״-פדאכלעם אויף א; אנדעד אופ;. ער האט בעיקד ארויםנעפידט אץ אקצענטירט רי דדײ גע־ט־טאלטן — דרײ עלעמענטץ אץ לעב; — מהד״ל, תנהום, נולם. פץ דעד זייט, אויפ; פא;, זענען ־א אויך טאדע־־ט, מ׳טיח, געקדײצטער זײ זענע; מעד נ־־טט ד־ כוחות, װאם באװירקן די מענט־ט;, די מענט״ט״הײט פץ דעד ז־יט. אבער אקטױו טוען אץ עס פיר; ד־ האנדלונג אץ דעד דדאמע בעיקר דעד מהר״ל, תנחום, נולם. םיאיז ז״ער ־ט־פיל, זײער ט־ראגעד־ע, זײער אויפקום אץ אומקום. אלדאם איבעדיקע איז א טפל, װאם מיקאן באזײמיק;, אויםמעק;. ר הע־מא; האט ט־אקע אװעקנענומעז פון דער פיעסע רעם נאנצ; לעבנם-־טטײנע־ ד־ רעאלע ב־לדער, צוזאמענ־טטוים;, דאם ביסל ד * ר ס י כ א? 1? ײ ב ע ר ם / (? א ר ש ע ײדישהײט איז ס ע א מ ע ד 1) א דיץ-ײד־׳ט אדער װעלטלעך טעאטעחי 2) צי איז ׳טוין צ״ט או־פצוטץ רי קאפאט־ע פון רער ײדי׳טעד בינע, און צי איז דאם מעגלעןהי עס א־ז ני׳טט־ קײן צופאל, װאם די בײרע אנקעטעם, הגם עס לינט צװי׳ט; ז״ א סהלך פון צװײ יאר, פארנעםען זיך בעיקר מיט איץ אץ רעדזעלבעד פראנע. עם האט נעמודט שטארק דערעם; דער קאפאטע-עגין אונזערע פדעםע-לייט, אזיב ז״ קערן זיך שטענ- ריק אום צו א־ם. און עם איז בדאי זיך אביםל נעענטער צוצוקוקן צו אט דעם ״פדאבלעם״: קודם-כל װײזט מיר אוים נישט ריכטיק שוין דאם אװעק- שט־עלן די פדאנע ״ריץ-״דיש אדער װעלסלעך טעאטער״. זואס מײנט ״רײן-״דיש״ און װאם ״װעלטלעך״ טעאטעה רעדט מען ות^ןי כאראקטער פון טעאטער, איז יעדעס טעאטער, װו ײדישע אר- טיםטן שפילן פאד א ײדיש פובליקום אויך ײדיש — א ײדיש טע- מע; קאז נישט זאג;, א־ז די ײדישע טעגלעכע פדעםע אץ פוילן זאל זיך אינטערעםירן איבעריק מיטן ײדישן טעאטער מער וזי א ־עצעגזיע, א צוגעשיקטע נאט־יץ און אמאל א ברוך-־בא פאד א נרוים; גאםטדאליאר — װעט איר קוים נעפינע;. אץ נאר זעלט;, איינמאל אץ עטלעכע יאר — אפט צוליב א ספעציעל; טעם — װעדט געמאכט א פרװו צו באלויכט; די אדער ־ענע פדאגע פץ ״־״:׳;־ טעאמ־אלעד שאפונג. אזוי האט מימ א צװײ יאר צודיק די װארשעװער ט־אנ-צײטונג ״מאמעכט״, אײנפירנדיק א טעאטעד-זײט (וזאם האט, אגב, קײן או־־כת-־מ־ם נישט געהאט), אײנגעארדנט צװישן די טעאטער-מוער אן אנקע-טע אויה דער טעמע-. ״ײדיש צי טעאטער אויף ײדיש?״ און אט האט אין צוזאמענהאנג מיט די נרויםע דערפאלנן פון דער ״װילנער גרופע״ אין לאדז דאס דארטיקע ״פאלקםכלאט״ פארגע- .לײנט די םיט־גלידער פון דער טרופע צו ענטפערן אויך רי פראנ;: