Literarishe bleter · 1930-08-22 · 34 (22.8.1930) · p. Seite 646

?יסעדיאדי־שע בלסבטר נןם. (327) 34 זײם 646? טיקע רעדע פון א. גראנאך. ער רעדט צו יידישע ארשיסםן, ער רעדם גו ברידער אויף דער סצעע, ער םײלם זיך מיט זײנע אײנדריקן פון וואר־ ׳םעווער ״דישן םעאפער. ער ד,אם געזען די צװיי יטטיק, ביידע נישם פון שעקםפיר און געס-. אבער זיצנדיק אין םעאםער, האם ער געפילט זײערע מעלות. עד גלויבט ז״נע א״נדרוקן: נישטא קײן בעםער א־בליקום פון שוײטפילער. אין םעאםעד האם ער געפילט דאם בלופ, װאם רינט פון דער סצענע צום עולם. ער ברענגט ר״נהארדטס א ווארט: מיזאגט, אז דער טאן־פילם װעט אוועקהדגענען דאם לעבעדיקע טעאטער. םיאיז נישט ריבטיק. אין טעאטער איז דא א געה״ם פעדעמל פי־ן לעבעדיקן מעננדטן *ום לעבעדיקן מענט־טן, מיקאן עם קיינמאל נישט *ארבייטן. און ווי שפירט מען נאך אט דעם פעדעמל, ווי אינם ״דישן טעאטער? א״ניקע אקטיארן האבן זיך געקלאגט אויף די ל״דן, װאם םיקומט זיי אוים אויםצושטײן ב״ם יידישן פעאפער. און גדאנאך זאגט צו זיי: ל״דן? אלע קינספלעד ליידן. אין ל״דן ליגט דאם גליק. מיר זענען נישט קיין מארטירער, מיר זענען גליקלעבע. גאט האט אונז געגעבן גרוים גליק, און מיר דאדפן ז״ן צופרידן דערמיט. אין •טפילן אליין ליגט די באלוינונג פאר שװערע מינוטן. גיאנאך רעדט ווייטער וועגן ז״נע א״נדריקן אין וואו״טע. דעם ע~טטן טאג האט םען אים געפירט אויפן בית־עלמין, *ו די הייליקע קברים. דעי שטאדקסטער איינדרוק — די קדאפעװע אויפן קבר פון מאי־ טירעד ברוך שולמאן. און אט האט ער געזען די פידות פון אט דעד קראפעווע: יידישע קינדער אין דער מעדעם־םאנאטאריע. אט די קינדער, וואם ביאליק האט וועגן זיי געזאגט: ״טיר זאל זיין, ״די־טע קינדער־ לעך, פאר א״ערע כשדע אויגעלעך!" איך האב גערעדט *ו די קינדער, ווי מיט גדויסע. צ׳ו זיידע־באבע רעדט מען ווי צו קינדער. אבער קינדער ה״בן ער־טט אן לעבן, הייבן עחטט אן צו וואקסן. און אן די קינדער דערמאן איך זיך איצט, ווען איך בין *װישן אייך, יידישע ארםיסםן. איטיםטן האבן א״בי״קע קינדער־נשמות, נאר מיט א קינדער־נשמה קאן מען אויפטון, ברענגען גליק, ברבה דעם טעאטער, דעם שאפן. איך פאר אוועק פון וואר׳טע מיטן געפיל, אז די קראפעװע איז נישט געװען אומזיםט. םיװאקםט אויף א נייער דור, וואם וועט די ׳טיינע אידעען וו״טעד פירן. איר דארפט זיין שטאלץ און גליקלעך, װאם איר ביענגט אײין מיטן יידי׳טן טעאטער זון, פד״ד אינם ״דישן טרויעדיקן און פארד('׳םבטן לעבן. א״ער מיסיע איז א שװעדע. אבער זי דארף אייך גרינג זיין, װ״ל איר בויט און שאפט דאם ״די׳טע טעאטער!" םיװערט פארגעלייגט אויפצוזאסלען אויפן ארט 500 גילדן פאר דעם טעאטער־מוזיי אויפן נאמען פון א. ר. קאמינסקי ביים יידי׳טן װיפנ־ שאפטדעבן אינפטיט־ט אין װילנע, אלם אנדענק פון דעם זעלטענעם אװנמ, וואם מיהאט צוזאמען מיטין גאםט פאדבראבט. דער פאר׳טלאג ווערט אנגענו־ מען און די פומע ווערם גלייך אריינגעטראגן דורך עטלעבע פערזאן. א. גראנאך רעציטירט היינעם א פאעמע ״דער שפילמאן״ און נאמ־ בערגם ״אוי װיי, בא־בא־בא!" און מיטן געזאנג פון א גאלדפאדענם ״פלאקער, פלאקער פ״ער" ווערט פארענדיקט דער גיאנאך־אװנט, װאס וועט לאנג פארבלייבן אין זברון. פרייטיק, דעם 15־טן, האט א. גראנאך פאדלאזט װאדשע מיםן פעסטן בא־טלוס צו קומען נאך ה״נטיקן װינטער ק״ן װאװטע און אויפ־ טיעטן אין יידישן טעאטער. {. פ״זיל שווערן גורל, ווינ־טן אים צו בלייבן דארט און זיין ביי אונז נאר א גאטם, און אזוי ווייטעי. און גראנאך האט אין זיין גלענצנדער דעדע טיעפלעך געעגטפעיט: ״ביװיים גאנץ גוט, װאם םיטופ זיך אין יידישן טעאטעי (איך בין דאך א ׳טטענדיקער לייענער פון די ״ליט. בלעטער״). מיינט נייטט, אז אלע ד״נדטע אקטיאין לעבט זיך אזוי ווויל, אויך פיל פון זי■ זענען ארבעטסלאז, געפונען ני׳טט קיין באפיידיקונג״. און אפ־ ׳טטעלנדיק זיך אויף די לויב־געזאנגען אויף זיין חשבון, זאגט ער: ״מיהאט דא פיל פאל דערמאנט בעקער־יונג. אבער דער בעקער אין מיר איז געקומען צו דער בינע דורך איבעט. קונםט קוסט פון קאנען, און װען קאן מען, אז מען ארבעט. אז מיארבעט פדאדוקטיוו, א־ז גום... שפילן טעאטער איז א גליק. דאם לעבן איז צו קורץ, צו ווייניק. און דער ארטיםט פאו- לענגעיט פאר זיך אליין זיין לעבן. איז עס א מזל־זאך, א גליק־זאך, א יום־ טיב־זאך. און דא קלאגט מען זיך גאר אויף דעם •טפילן. סיר, ׳טוייטפילער, האבן א לאנג לעבן. אין א״ן יאי קאנען מיר אמאל לעבן אין 8 ראלן. ענװעבע הונדעיט יאר מאבן פיד אדורך אין א קורצער צ״ט פיאיז גוט און געשפאק צו לעבן. אבער מידאיף קאנען לעבן. פאיאן א מענטש, וואס האט נא״ בלוט, אן אנדערער — נאר אינטעלעקט. אינטעלעקט קאן סען טיעניין. אבע־ בלוט איז א גאט־זאך. ביידע צוזאפען איז א גרויסער ענין." גיאנאך רעדט וועגן ז״ן אװעקגיין און *וריקקומען. ״אין גע־ האקטע ציות וואלט איך געווען, ווען איך וואלט אינגאנצן אוועק. די זעלבע בענקענ״ט. וואם האט מיך געצויגן צו דעי בינע־קולפור, די זעלבע בענקענ״ט ציט מיך צוריק צו ״דן. איך האב טיפע װארצלען אין ״דישן לעבן. איך האב געפילט די נויפיקיים צו זען מ״ן ה״ם. און איך פיל איצט: ווערזשבאוועץ, הא־אדענקא איז םיין ערד, וואי׳טע — דער גייםטי־ קעי צענטי. איך בין געײען נייגעײק צו זען, װי איך װעל עם איצט אויפי נעמען. און איך בין גליקלעך, וואם די פעדעם, וואם זענען קיינמאל נישפ איבעיגעריסן געװארן, בינדן םיך נאך ׳טטאיקער צו צו דעם יידישן לעבן, צו דעם יידיידן שאפן..." דער באנקעט איז פאיטאג שוין פאיענדיקט, דער עולם האט זיך אנ־ געהויבן פאנאנדע־גיין, אבער גיאנאך איז נאך ני׳טט פארטיק. ער האם נאך ני׳טט אויסגעלאדן די קאלאםאלע ענערגיע, װאם לעבם אין אים. און ער זיצט אין הדר־־טני ביי א טישל, דאד רעקל אראפגעװארפן, די איבל פון העמד פאיקאט׳טעט, און עי רעדט. דערצ״לט, זינגט. שטיקער לעבנם, עפיזאדן פון זיין פארגאנגענהייט, טשעקאװע פאםירונגען לעבן־אויף פאר אונז אין זיין גלענצנדיקן, הייםן דערצ״לן. יוגנט־בילדער, חברים, פיידיע־ זיין פאטעי און ביידעי, יידן און נישט־יידן פון זיין דארף. לעמבעיג, יידיש טעאטער פון גימפי־׳טניט, בעילין, דייטשע בינע. א באצויבערנדיקע פילם־לענטע ציט זיך, און אלץ־נייע בילדער. װאס פאר־ באפן דאם אויג און בי׳טופן דאס האיץ. און אט דער באנקעט צװי׳טן די אייגענע יאטן, צװישן די ייד״-ע ארטיטטן. גיאנאך איז איינעי פ־ן אלעמען, א פאן־בראט און א פאר־ ליבטעי אין אלעמען. א האיציק־תברשע אטמאםפעי ארטיסטן קופען מימ לייב און לעבן. און עם הויבט זיך אן די שמחה. פד״דיקע, דעיהויבענע צעזעצט מען זיך ביי די טי׳טן. דער פארהאנג איז אײפגעהויבן, און די פ־עבטיקע פאישטעלונג הויבט זיך אן. דעדעם, וידוים, ליבע־דעיקלעדונגען. םי־עדן פון טיפן האיצן ארוים באיאטאװ, מארעװסקי, גערמאן, ז. טודקאװ א. א. טייעדן אויך ׳טײפנדטטע^ער, און דאם צעברויזטע ארטיסטן־ פובליקום ביי די טי׳טן איז צעײאיעמט, צעױבלט. און ווידעראמאל א פרעב־ ע. טאלעדם ״ד׳יגהעםאן״ איז ״נאװאםשי״־םעאםעד *. במראטאװ (תינקעטאן)