Literarishe bleter · 1930-08-22 · 34 (22.8.1930) · p. Seite 645

^זײ• 645 7יססר*ר,*? 101173!! 011. 34 (329) * י, ז װ א ד ש ע דעם יװײטן זןװנט איז םען געזעםן אין האםינםןז־םעאשער, וװ די זװוײ אםעריקאנער ארםיםטן לוםי און םישא גערמאן סירן אויף די ״א״במןע מאמע״. און ווידעראמיןל נעטט אויף גדאנאך דזןם פזןזיטיווע אין דער אויפפירונג. אים איז ני׳זוט *ום הארזין דאם געװיין, די טרעדן, װאם עומען אן אויפהער פון דער בינע, זןבער ער איז נתפעל פון דער רירנדיעער, איידעלער, זויבערער •םפיל פון די *װ״ אקטיזןרן, װעלבע באװייזן אין אזא םין פיעםע זװ שאפן אזעלבע פיינע געיגטאלםן. און װידעראנאל א באגרים־נג פון דער בינע, און װידעראמזןל אן זןנגעעונדן װאיט פון גראנאך *ופ עולם: װעגן דעם לעבעדינןן יידישן טעאטער, װעגן דער ארטיפטין, װאס גיט יעדן אװנט אװעין א ׳זוטים הארץ און װעגן דעם לעבערירןן קאנטאקט, װאם איז דא זװוי׳םן יידישן עולם און זיין טעאטער. און בינו־לבינו, ביזן?אנ*ערט — באךאנטשאפטן, באגעגענישן, שמועםן, מעשיות, װאם װירןלען פאנאנדער דאם גראנאך־בילד אין זיין פולער גריים. דער קאנםערם. יופ־טוב אין זאל. געהויבענע ׳םטימונג. 2000 פון דעם בעםםן, װאס די יידישע װאר׳םע פארסאגט. דערװארטונג. א?אלט װארט פון א. קאםיזנע. רןילער. אבער עם רןומם ארוים גראנאך םים זיין פעםטן טראם, און םים זיינע אויגן־שטוררןאגן זוינדט עד ווידער אן דעם עולם. פרזוס ״מאניש״. גראנאך האט עם פיין אדורכגעלייענם, אבער גראנאך איז נישט דער רעזויטאטאי, גראנאך איז ארטיםט. און דעם ארטיסם האט פען ערשט דערזען, דערהערם אין דעם ווונדערבאר־זװגעטראגענעם ״פא־םם״. א נייער מעפיפטא, א םענטשלענער, א ה״נטזוײטירןער מיט פלייש און בייז בלום. נישט פאטעםיש־פאלש, נאר איינעםנדירדחוזרןדירן, סםערדיאקאוויש. עם איז א ווערק פון א גרויסן אריגינעלן רןינסםלער, האט םען זיך גע־ זאגט. און אט איז ״שיילאק״. גראנאך שפיינגט אויף פון ז״ן ארט ב״ם טיש, דערנענטערם זיך זװ דער ראמאע, און שפילט־אויף א שטיק ש״לאק, װאם האם אלעמען ביזן ביין אויפגעזויטערט. נישט קיין דערשלאגענער, קריכעדיקער און נישם־בארענםיקטער םתם בלוט־דורשטיקער ייד, נאר א שיילאק םים א שטארקן כאדאקטער, םיט *ער און זוארן, םים האם און פאראכםונג, װאם שטייגט און שטייגט אין זיינע נקםה־געפילן, ביז ער דערגרייכט *ום אומזין, וואם האט דאך א זין, *ו דעם פונט פל״ש, װאם ער װיל פון ז״ן שפאטער, חאםער... דא האט זיך פאר אונז באװיזן דער גרויםער אקטיאר מיט די גרויסע םזענישע םעגלעכקייטן, םיט דער קלאםאלער שטים, װאס פארםאגם אזעלכע ווונדערבארע וויבריאזויעם און טיט דעם שוישפילערישן מעםפעראמענט, װאם שלאגט ארוים פון װארמ, פון באװעגונגען, פון העװיות. און דער זװוײ םויזנם־קעפיקער עולם איז געווען עלעקםריזירט, און די התפעלות האט דערגרייכט די העכסםע מדרגה. אגםזויקנדיקע אפלאדיסםענטן, אויסגעשרייען פון פרייד, פון גליק, פון דאנקבארקייט אן א שיער. נאך דער פויזע איז געקומען די ציכמיקע, םובטעלע וועדעקינדם נאװעלע ״רבי עזרא״, און אויך ז״נע אייניקע לידער, װאם גראנאך האט (אין דייםש) געגעבן אין א װונדערבארער קלוגער און ם״םטערישער פארם. און נל״ך נאבדעם האט גראנאך אויפגעשפילט גאר אויף א נייעם, אריגינעלן אופן ם. ל. האלפערינם ״גלאט אזוי״, נאמבערגם ״אוי וו״, כא־כא־כא!", ווידעדאמאל מ. ל. האלפערינם (דעם ״גאםנפויקער״) און שלום־עליכםם ״קיין עין־הרע״. אט די אלע זאבן, װאם זענען דעם עולם גוט באקאנט, האט גראנאך געגעבן גאר א נ״עם תיקון. ער האט זיי דער־ הויבן דורך ז״ן אריגינעלער םייסטעדישער אויםט״טשונג. און ערשט דא האם מען דערזען, אז גראנאך קוםט נישט *ו אונז םיט פארטיקע, אויםגעארבעםע שאבלאנען פון דארט, ווי עס טרעפט זיך אפט םיט דוריק־ געקומענע גדולים, נאר אלץ, וואס ער ברענגט, איז פונםניי געשאפן דורך אים, פונסניי אויפגעפאםט. אלטער אינהאלט, וואם ווערט פונםניי געפורעםט. דאס איז דאס עבט־גראנאבישע, וואם עם שפירם זיך אין די אלע זאכן, וואם ער חאט געלייענט און פארגעבראבט פאד דעם עולם. דאם פובליקום האט עם פארשטאנען, אויפגענומען, א םימן — די אנטגיקונג, װאם עם האט ארויםגערופן ביים עולם. אנםזויקונג פון גרוים יום־טובדיקייט. און גראנאך האט זייער ריכםיק אין זיין דאנק־װארם עם באצייבנם: ״עם איז דער גרעםטער יום־טוב, וואם א פשוט ״דיש ״נגל האט ווען עס איז איבערגעלעבט!" עם חאם געװאלםיק געצויבערט און גער״צט אם די םמיכת־ הפרשות פון דעם בעל־עגלחשן ״קיין עין־חרע נישט״ םיט דעם געטעשן ״םעפיםטא״, וואם דאם ״יידיש יינגל״ האט אזוי קונציק באוויזן... דער קאנצערט האט זיך פארענדיקם אין אזא דערהויבענער שטיםונג, װאס םרעפם זיך גאר זעלםן און אם דער באנקעט אין ליטעראטן־פאריין: רעדעם, באגריםונגען, און יידישע אקםיארן (די חויפם־רעדנער) קלאגן זיך פאר גראנאנן אויפן ג ד א נ א ן א עם װאלט געװען נישט גענוגנד, װען םיר געבן בלויז א באריכט־ אפשאצונג װעגן גראנאכס קאנצערם אין װארשעװער ״פילהארםאניע״־ זאל. װ״ל סיי פאר גראנאכן גופא, םיי פאר דער ליטערארישער און א-םיםטישער משפחה אין װארשע איז דער קאנצערם געװען נאר א טייל, א פרט אין דער גאנצער, נרויםער גראנאך־פארשטעלונג, װאס האט זיך געצויגן עםלעכע םעג און נעבם. עם איז נישט געװען קיין גראנאדאװנם מים עטלעכע רעציטאציע־נומערן, נאר א גראנאך־װאך םיט כלערל״ ארויסטרעטונגען, צוזאםענםרעפן, פ״ערלעכק״םן, װעלכע חאבן באװיזן פאר אונז גראנאכן דעם םענטש און קינםםלער, און אין װעלכע אויך ג-אנאך האט שטארקער דערפילם דאם ארוםיקע אין זיך. א״גנטלעך האט נישט נאר גראנאך זין באוויזן פאר דער יידישער ווארשע, נאר דורך דער ״דישער װארשע האט ער זיך ערשם דערפילם, דערשמעקם און פארשטאנען. רי באקאנםשאפם און די באהעפטונג פון גראנאכן םיט דער קינםטלערי־ שער יידישער םשפחה, םים די אנםפלעקונגען פונם היגן יידישן לעבן האבן פאר דעפ עספינדלעכן און ג״סטרייבן גראנאך געװים א גרויםע באדייםונג, עם איז א שטויס אויף א נייעם וועג. אויף װעלכן ער דארף זיך לאזן. און די יידישע קינםםלער האבן דורך גראנאכן דערשפירם די קראפט און םעגלעכקייפן, װאם ליגן אין דער יידישער שװארצערד, װען עם רום אויף איר די זון און ברכה פזן םענטשלעכער קולםור. בעקער־יוגג, ״עסך״, פריםיםיװ, — אבער עס האט זיך ארויס־ באוויזן, אז דאם איז רויער שםאף אין גראנאכן, וואס איז אבער אין לויף פון יארן אדורכגעגאגגען די שבעח םדורי טיפע, ערנםטע, פיל־ זייטיקע ארבעט. שייקעלע גראנאך האט דערגרייכט צו אלעקםאנדער גראנאך נישט נאר םיט כח, נאר אויך מיט אינםעלעקט. נאר די גליקלעכע צונויפ־ פאוזונג פון גבורח און פארשטאנד, פון לעבן און חבמח, חאבן געקאנט שאפן אזא םין גראנאך אט דער קרעפםיקעד, בר״ט־פלײציקער יונג האט א גוסן, שאדפן און שעפערישן קאפ אויף זיך װאם רעגולירט די שטרא־ מען ענערגיע און פאטאם, װאם שלאגן כםדר ארוים פון אים. גראנאך, זאגט מען אפט, איז א לעגענדע. נ״ן, גראנאך איז א #ראב־ לעם. און אט האם זיך דאם פראבלעם־גראנאך צונויפגעשטויםן צום ערשםן םאל פנים אל פנים םים ווארשע, םיט דעם אלעם, וואם לעבם און םוט זיך אין דער יידישער װארשע, און עם איז געװען אויםערםט אינ־ :זעיעסאנט די קעגנזייםיקע השפעות. ײארשע האם אים תופם געײען, חופם געװען און ליב באקוםען (הגם, ווארשע איז אזוי נישט ענלעך צו אים, צום גלויביקן, סונטערן, פארליבםן, פארכלינעטן), און אויך ער האם אויסגענוםען דאם לעבעדיקע, שאפנדיקע אין װארשע און עם ליב בא־ קוםעז• םען איז געגאנגען אויף די נאלעװקעם (די באשפיגענע פון איי־ גענע און פרעםדע, די צונישם־געםאכטע), און אויף די נאלעײקעם חאט ער באגעגנט א קרעפטיקן, סעםט־געבויטן יידישן טרעגער. ״עך, ברודער טיינער!" — האם ער אויםגערוסן, און א פארליבטער איז ער פאר אים שט־ין געבליבן און זיך גאר זאט נישם געקאנט אנקוקן. דער טרעגער חאט געקוקם אויף גראנאכן קינדיש־נאיײ און נישט סארשםאנען ז״ן התפעלות. דעמזעלבן אװנט איז םען געײען אין ״סקאלא״־טעאםער, ײו א פול־ געפאקםער זאל, קאפ אויף קאפ, האם געזען און זיך אנטציקט פון ״סערקע קאזאק״. עם איז געײען א גאםן־עולם, םים װילדע, נישם־״קולםורעלע״ אגטציקונג־אויסדריקן. א ״פיינשםעקער״ שאקירט עם, און עד, ײאס איז דעיצויגן געװארן די לעצםע 12 יאר אויף דער בעסטער דייםשישעד בינע. ביי דעם שענסטן, איידעלן דייטשישן פובליקום, האט זיך גע־ שמאלצן פון תענוג, מקנא געײען דעם עולם, ײאם האבן פאר זיך אזא מין פ״ערדיק, לעבעדיק, זינגענדיק ארטיסםן־געזינדל (און דער עיקר די אננא יאקובאײיטש), און זיך נישט געקאנם אנלויבן פון דעם פובליקום, װאם האם םיט אזא פדייד און יובל אויפגענוםען אלץ, וואם םיהאט זיך געטון אויף דער סצענע. װען םיר״ניקט ארום דאם שטיק (״םעדקע קאזאק״), — האם ער געזאגט — און םיגיט צו אביםל חומאר, װאלט קם געװען א פראכםפ׳ל פאלקס־שטיק . און װען םיחאם אים פון דער בינע זאיגעשפעלט פארן עולם, איז ער איינםאונצוויי ארויפגעשפרונגען אויף דעד בינע און געהאלםן א פלאם־פײערדיקע רעדע צו די ארםיםטן און צוס עולם: ״טעאטער איז ױם־םוב, און ײער נויטיקט זיך נאך אזוי אין א ש״נעם ױם־םוב, ײי די יידישע פאלקם־טאםן, װאם זייער אינדעמואנן איז אזוי תושכדיק! די טיםיע פונם יידישן ארםיסם איז זייער א פאו־ אנטװארםלעכע, ער טוז שעצן זיין פובליקוס, װאס שענקט אים אזוי פיל װאדעםקייט, ליבע, וואם םיבאגעגנם זעלטן אין אן אנדער םעאםער אבער די בינע־בדעםער זענען העכער פון דעם זאל, װו דער עולם זיצם. און אויך דאס טעאםער, דאם שפילן דארף ז״ן חעכער..."