Literarishe bleter · 1930-08-22 · 34 (22.8.1930) · p. Seite 637

זײס 637?•ס9ר8ר'ש0 3?!1901 2*0. 34 (329) 9 דר. זשיטראװסקי האס דעם װייטיק פון באריידיקונג אץ פנים פון יידי׳פ, מ׳עםעות, פ׳שוט ני׳פט דערפיצט. פארװאם? װי אזוי? פון װאנען קומט עם? * * אויף דער הארבער יטאלה בעט זין א ת׳םובה, און דער פ׳םוטער שכיל רארף זי נישט לאננ זוכן — ״א י ז ם״ — דאם איז די חשובהן •אין אלע איזמען אויף דער װעיצט װערן פארפצאנטערט און עס ־.יעברעכן הענט און פיב יענע פינהצענד־קע אמתן, פון װעינכע די ״איזמען״ װאסםן ארוים. און דר. ז׳שיטראװםשיס אומפאר׳טטענדאעכע קאצטביצוטירןייט אין יענער רנע איז אן איצוםטראציע צו דעם, װי אזוי אין די לאבי־ רינטן פון יי ד י ׳ט י ז ם האט פאדגעםן זיך איינצו׳םטערן פאד ׳י ד ״ט — דער אםאלאנעט און קעמפער. דאם איז דער אייביקער שטח צװי׳םן דער קגארקייט פון דער אקפיאמע און דער פאדװיקרטקייט םון — טעארעמע און... טעאריעם. יידיש איז אוגזער צ ו נ נ, — י. גרינבוימם אין װארשע אױך ער האט ״נישט ריב״ זיין צוננ? זאיצ ער זי אויםשנ״דןןן ״יירישיזם״ איז שוין נישט קיין צונג, נאד... א ״שפדאך־ פ־אניע״, א טעאריע. או;, װי מיר זעע;, פדאנטערט זיך אין איר דער צונג און נישט אר״ן דעד צונג; אויך דאם הארץ פון מדדיך אויב צװישן יעזוסעס ״ואהבת״ מיט בארים פון װאטיקאן װארט אנטשטאנען א קאנפריקט, — װעמעם צד װארט געהארטן — זיין הײריקטום דער פויבםט? װער װיים עס? אבער דך חיים זשיטראװםקי יענעם מיטװאך אין צירק האט זיך פאד יידיש נישט אננענומע;, װייר ער האט פאדבראנדזשעט אין ז יי; ״װאמיקאן״ — אין די ראבירינטן פון זיין ״איזם״. און סיאיז אײננעפארן ראם הארץ פא־ יידיש, פאר ראס הירפ־ ־אזע באר״דיקטע עופהרע פון אונזער רעבן און אויפמארש, קענן װערכער נערערנטע רייט טרעטן ארוים םיט עפעם שא׳־פע מעםעררעך — ויכוחים, טעאריעם, איזמען, איזמע;, — און װירן עם פארניכטן, פאדטיריקן, פאררייקענע;, בעת עם איז אזוי געזונט און קעדנדיק און מונטער... * . — פאר אידעאר;, — האט נעזאגט דך זשיטראװםקים אפא־ נענט יענעם מיטװאך — דארף םען ניין אויף תריות, שײטערהויפנם, דודך םרברױת און נםױנות... אז נישט זענען עם קיין אידעארן ני׳שטן״ — בראװא, ריכטיק. אזוי איז עםן אבער װיים באמת — טאקע באמת — דעפו׳טאט י. גרינבוים, אויף װערכע נםױנות עם זענען פארמשפט מענטשן, װעמענם שריאכן ײארטן נעפירט צו הימרען פון אוניװערםאריטעט, פון אר־ װערטרעכעד אנערקענונג, װען זיי — די פארמשפטע — װארטן נישט זײן ארגאניש צענויפנעװאקםן מיטן רשון םון זײער מאםע, פון זײער נאם, פון ז״ער ״װינקר״? און רא איז נישט ק״ן פראגע פון ״באהערשן״ אונזערע שפראכ;. — ־א איז א פראנע פון ל י ב ע צום אידעאר. װײר ״אידעאר״, — אײביקער אידעאך גרעםטער אידעאר— איז רי שטארצע, ערנװירדיקע אנגעהעריק״ט צו דער זאך פון שוואכן, בעת אין ז״ן פרוםט ברויזן כחות פון א שטארקן. שװימען נאך אידעארן א־בער ימ־ם? זוכן ז״ אין נעפרען פון פארגאנגענהייט? אין טעאריעם פון צוקונפט? אין װיםטע מדברױת און נעדיכטע װעררעךי צו װאם, צו װאס, אז דער אידעאר רינט א צעטראטענער ביי רי פים אונזערע אין דער הירפראזעד היימישער נאם? מעגן זיך ארע ״איזמען״ שפארטן ז״ערע פריכעם און אויפ־ ר״םן די טשובעם, און מעג דער םתם ״ײר־שיזם״ מיטמאכן דעם מי ױדע ײי שכרדיקן קאדריר -- יידיש איז אן אקםיאמען זיין װוקם און באפר״אונג איז פאר יעדן שטארצן מענטשן און םתם־״דן — אן איזמען — רער ערשטער אן שענםטעד א י ד ע א ר. אנדערש דעדן — הייםט פראנטע־ן. אנדערש פרעדיקן — הייםט פארפיר;. בייצוזיין םאר די רעצטע יאח — 3 פון זיי מעבד־רים, און דעם 4־טן — אין קאםינסקים טעאטער אין װארשע אין םארגאננענעם מיטװאך דארטן אין נױ־יארק האט זשימראװםקי דיםפוטירט איינ־ םאר מיטן םידער פון די קאמוניםמן ם. ארנין אויף דער טעמע: ״יידיש — א ציר, אדער א מיטר?״ א צװייטן מאר — מיט זיין פריינט װיקטאר טשערנאװ װענן םאװעטנפארבאנד, א דריטן מאר טיט ב. ײראדעקן — ״די צוקונפט םון יידיש אין אמע־ ריקע״. * * * פון די רריי ויכוחים װענן יידיש איז דער רעצטער ויכוח אין װארשע (מיט רעפומאט יצחק נרינבוים ארם קעננערן מער װי ארע נעװען ענרעך צו א םענםאציע פון ״טשעםפיאן פון דער װערט״ מיט ״טשעספיאן פון פוירן״ אין איבערפורטן, צעהיצטן און... קורטורראזן ״צירק״. םעגםאציע אין שרש, םענםאציע אין תוך און מהות פון דער נאנצער ״פאראנשטארטוננ״... װער האט דא נעקענט םיינען, אז י. נרינבוים װעט ״באקערן״ זשיטראװםקין, אדער ח. זשיטראװםקי װעט ״אפשםדן״ גרינבוימען? נישט דער אידעאראנישער פוער־ױצא האט נעקאנט אינטערע־ םירן, גײעדט רי םאמענטן פון הייםן צװ־שנקאמף — דאם זענען װײרוננם־מאמענטן. אבער אומנעריכט פאר די צדדים ווערן פון יעגעם ״ויכוח״ אין זכרון און אין הארצן — אזוי ראננ ײי מען װעט רעבן — פאר־ ברײבן צװײ םאמענטן.' דער ערשטעך רי הארצרייםנדיקע ערנםטקייט, םיט װערכער רעפוטאט נרינבוים האט אננעהויבן רעדן און נעזאנט, אז דער סכםוך ארום יידיש איז באמת טראניש. טראניש איז דא געײען אריין דער װארשעװער טריבון. טראגיש — אזוי, אז דער אטעם האט זיך אפגעשטערט, קוקנדיק אויף אים. נישט איבערנעטריבן געשירדערט, האט עם מיר אויםנעזען װי א נייע װאריאציע אויף עקדת יצתק. נישט אברהם, נײערט דאםמאר יצחק ארײן האט אויפן מזבח אװעקנערײנט זײן בכוך זאר יצחק גרינבוים פארפראנצן מיט זײן האנט טויזנט װײננערטנעד הינטער תר־אביב, און זאר ער ער המשםר פארפראנצן טזיזנט שנאות צו ײדיש אין הערצער פון ײדישע בחורימרעך אבער דער ״בכור״ פון ז״ן רעבן און ארבעט, װעט אײביק ברײבן זײן שטארצע אננעהעריקײט צו דער נאם פון נרות, פאר װערכער אמאר האט ער הימרען געשפארטן, און ארום ײער- כער ה ײ נ ט פירט ער פאריטיק און װיר מאכן שטאמרען איר רשון, אין צװײען שאפרטנדיק איר צוננ — עקדת יצחקןן סראגיש איז עם נעװען און םאו־ן הארצן האט א רים געטון די בראםקײט אויפן נעזיכט פון בכבוריקן װארשעװער עםקן. אבער בארד איז נעקומען א צײײטער מאמענט און גאך נאר א פארקערטעך נישט זיכער אין דעם, ,־ואם ער רעדט, מעםטנדיק יעדן אות, האט דעפוטאט גרינבוים ארויםגעזאגט, אז ער איז איבעדצײגט, אז אין קײנעםס הארצן רעבט נישט און קאן נישמ רעבן ק״ן ריבע צו ײדיש... אזוי קאן אויםוען א מענטש, װען ער װערט נעשטרויכרט אויפן נריטש פון פאריטיק און טעאריעם — ״איזמען״. בראם איז דער רעדנער דערבײ נ י ש ט נעװען, אבער בײם צוהערער האט דאם ברוט א שטראם נעטון פון האו־צן צום קאפ — פון חרפה, םון אויפרעגוננ און פון צארןן און אומפאדשטעגדרעך איז געװען דער רויק זיצן געבריבענער נרײז־גרויער דך זשימראװםקי װי אזוי האט ער זיך נישט או־פנעהױבן םון זײן ארט, זיך נישט נעװענדט צום םארזיצער און גישט נעזאנט: — הער פארזיצעח מערדעט דעם, װאס שטײט אויף דער טדיבונע, אז ער בארײדיקט מײנע נרויע האך אז ער פארשװעכט די קדושה פון מײן רעבנם-זאך אז ער פאררײקנט דעם אמת, ײער־ כער איז אין טויזנטער פונקען צעגאםן אין די הערצער פון עורם, װײר אן דער ריבע צו ײדיש ײארט איך נישט נעװעזן זשיטראײםקי און קאמינםקים טעאטער װארט נישט נעװען נעפאקט מיט ײדן הײנטיקן אװנט.ריבע״ האט פאו־שײדענע נױאנסן: אינטערעס איז אײנער פון זײ פאררײקענען עם — ה״םט זײן טויב, הײםט זײן ברינד און זײן — װי אין דעם פאר — נישמ אויפריכטיק, טראניש-צעקרינט מיט זיך ארײן. דר. זשיטראװםקי האט עם דעם פארזיצער (ד״ר מ. זירבעך- פארב) נ י ש ט נעמארדן.