Literarishe bleter · 1930-08-22 · 34 (22.8.1930) · p. Seite 634

]%?'םסר$ר-ש3 בלזנססר נזם. 34 (9*3) זײס 634 ׳י פינקטדעך פארנעקוכען אצע צען יאר, בלויז כיט דעם אויםנאם פון סזזו, װען די פאר׳שטע?וננען זענען דורך דער קירבהעכעד טאכט אויף א קורצער צײט פארבאטן נעװארן, און אין די מדחמה־יארן אין סזאז און אױך אין סצסז, װען די מערםטע אנטײלנעמער זענען געװען געצװוננען אװעקצונײן אין יטלאכטפעלד. און אט די מםירת-נפ־ט פון די מערקװירדיקע דארױ-אײנװ,"- נעד, האט עם נעבראסט צו דעם, אז די אויבעראמכערגאוער פאסיאנם- שפירן זענען ׳טוין איצט געװארן דער קנין פון דער גאנצער קינסט- לערי׳טער װעלט, און ׳טטײען אויױ אן אויםערגעװײנלעך-הויכער מדרגה. * * * זוי ׳טוין דערמאנט, װערן פאםיאנס-עפילן, אין װעלכע עם נעמען אנט״ל ביז איבער טויזנט פערזאן, אויםגעפירט בלויז דורך די דארפאײנוװנער אלײן. קײן פרעכדער, גי׳טט קײן ארטיקער קאן אין די פאר׳עטעלוננען ני׳טט מיט׳טפילן. נאך אלם קינד װערט דער אויבעראממערגאוער צוגעצוינן אנטײל צו נעמען אין די פאפיאנם-אױפפירוננע;, און שוין פון דער פריער קינדהײט אן װערן אלע ז״נע חלומות דורכגעװעבט מיט דער נרויםעד האפנוננ צו האבן די זכיה צו שפילן אײנע פון די הויפטראל;. די ראלן ג״ען אפט איבער צו די מיטנלידער פון דער משפחה אין פארלויף פון דורות, און יעדער אײנער פון רי ׳טפילער כוז הץליקן און װידמען זײן נאנץ לעב;, כדי ראוי צו ז״ן אויסצופירן זײן ראלע. אזוי, למשל, מוז דער יעזום-׳טפילער תפיד זײן אפנעהיטן אין זײן פריװאט-לעב;. עס טאר ני׳טט פאלן קײן פלעק ארער ח׳עד אויף זײן נוטן נאפע;. ארער אויף זיין התנהגות אין פרױואט-לעב;. די שוי׳טפילערי;, װעל- כע קרעאירט די ראלע פון מאריא, נאטם כוטער, פוז פירן א העכםט- צניעותדיק לעבן און טאר ני׳טט ז״ן פארה״ראט. סיאיז א פין ערן- ראננ צו קרינן נעװיסע ראלן, און ער פאדערט די םאראלע פאר- אנטװארטלעכקײט פון דעם שפילער אויפן גאנצן לעבן. און מיט ליבע טראגן די אויבעראמפערנאוער די שװערע לאסט פדן זײער בארוף. יעדער א״נער לעבט זיך אזוי ארײן אין דער ראלע, װאם װערמ אים בא׳טטימט צו שפילן, אז זי װערט דער אויסדרוק פון זײנע פאנטאזיעם, די פארקערפערונג פון ז״ער נײםטיקער ענערניע. קײן קרבן איז פאר דעם אויבעראממערגאוער נישט צו- שװער צוליב זײן ראלע. עס האט שוין געטראפ;, אז דאם פײדל, װאם האט נעשפילט מאריא, האט אפנעלײגט איר חתונה אױף צען יאר שפעטער, בדי זי זאל נאך אמאל קאנען זיך באטײליקן אין די קומענדיקע פאױטטעלונגען און װידער שפילן איר ראלע. אויך זײער אויםערלעכער אויםזען װערט ׳טטארק געפלענט בײ די דארפםלײט-־טוישפילער. אזוי װי די פאר׳טטעלוננען װערן נעגעבן בײם העלן טאנ-ליכט אונטערן פרײען הימל, װערן קײן שום טעאטער־שפינקע ארער פארוקן ני׳טט באנוצט. די ׳טוישפילער מוזן לאזן װאקסן די האר פון זײערע קעפ און בערד, כדי אויף א נאמיר- לעכן אופן אויםצוזען װי רי העלדן, װעלכע זײ ׳טפילן. און עס איז קוים פעגלעך זיך פארצו׳טטעלן אפילו די אידעאלםטע נרופע אקטיאר;, װאס זאלן פיט דער ה־לױ פון ׳טמינקע און פארוקן אימ- יטטאנד זײן צו שאפן אזעלכע װונדערלעכע טעאטער-מאםקעס און טיפן, וזי מען זעט עם ב״ ד׳ פאד׳טטעלוננען אין אויבעראממערגאו. * * * אין די יארן צװישן די פאסיאגס-אויפפירונגען פארנעמען זיך די אויבעראממערנאועד מיט פעלד-אדבעט און פארשײדענע דארפישע מלאבות, װי שמידערײ, שלאםערײ א. א. װ. אבער הויפטזעכלעך איז דאדט פארשפד״ט די קינסטלערישע םלאכה פון האלץ-שניצערײ זײערע רעל־גיעזע האלץ-אויםארבעטוננען זענען בארימט אין דער װעלט, און העלפן א םך פיט צו פארש׳פרײטן דעם נוטן נאמען פון די רארפלײט-קינסמלער די אויםפירער פון די הויפטראלן םארנעמען זיך אין פריװאטן לעבן כמעט אלע מיט קינסטלערישע באשעפטי- קונגע;: אזוי איז אנטאן לאננ, דער װאס פלענט שפילן די יעזום- דאלע א׳ן די לעצטע דרײ צענדליק יארן, א קינםטלער-מעפער. אלואז לאננ, דער, װאם שפילט יעזוםן אין דער הײנטיקער אויפ- פידונג, איז א האלץ-שניצער. דאם זעלבע זענען אויך נװידא מאיער. דער װאם שפילט יהודה-איש-קרױת, און פעטער רענדעל, דער װאס שפילט די ראלע פון דעם אפאסטאל פעטער. נעארג לאננ, דער,רע- זשיםער און אויפפירעד פון דער פאםיאנם-שפיל זינט 1921 (אנ־ שטאט 1920 איז די שפיל פארנעקומען 1921) איז א באקאנטער םקולפטאר און מאלער. צװישן די איבעריקע אנטײלנעמער נעםינען שפיל איז געװארן די כאהאלטענע און אפענע אפביצ־ע ביי יעדן א״נעם פון ד־ צװ״ טו׳זנט ועקס הונרערט אײנװױנעד, װאס דאס דעױפק פאופאנט. די או־בעיאפפערנא־עד פאםיאנס-או׳פפירוננען,— ראם א־ז א״נע פון די זעלטנםטע מאניפעםטירוננען פון רעלינ־עון און ק־נםטלע־שן או־םרדוק ביי א גאנץ דארף, װאם איז ב־ים הײנ- ט־קן טאנ באקאנט. א־נטעדעםאנט איז די אנטשטייאוננם-נעש־יכטע פון רער א־צט־קער אויבעדאפפערגאוער פאם־אנם-שפ־י. דאם פארשטעלן אויף א טעאטדאלן א־פן קד־סטוכעם לעבן און לײדן געהערט נאך צו די צי־טן פון מ־טלאלטעד, װען די קידכע האט זיך נענומען מאכן די ״פאם־אך צוטדיטלעכער פאר די פאס;. כדי רעד פשוטער עולם, װאם באנעפט א זאך בעםער, װען ער זעט ז־ פ־ט די או־נן, איידער װ־ װען מען לעזט ז־ א־ם פאר, זאל שטארקעד געד־רט װעדן רורך ־עז־םעם ל־־ד;, פלעגן די גלהים א־ן דער קירכע און שפעטער שו־שפילער-ד־לעטאנטן אויף די פארק-פלעצעד אפש־פ־לן די קד־םטום-נעשיבטע. אבער ארום דעם סז־טן יארהונרערט זענען די פאם־אנם-שפ־לן א־ננאנצן אפגעשטעלט נעװארן צוליב די חורבנות א.־ן פארװ־םטוננע;, װאם די רעפאלכטיקע אומאויפהעדלעכע מלחמ־ת האבן אנגעפאכט אין אײראפע. ראם א־ז געװען אין ־אר צצסז. א־ינע פון ד־ טרויעריקע פ־אלנ;, װאפ דער דר״םיק־אריקער קד־ג האט פ־ט ז־ך געבראכט, א־ז געװען די שרעקלעכע פעםט, װאס האט ארומגעכאפט נאנצע נעגנטן פון דײטשלאנד. אלע רערפער ארום אויבעדאפפעדגאו זע- נען אנגעש־טעקט געװארן פון דער שרעקלעכעד פנפה א־ן אײן דארף זענען פון רעד גאנצעד באפעלקערונג לעבן געבליבן ביו־ז צװײ פאר- פעלקער. אדום א־ז נעװען דער טו־ט. בלויז אויבעדאמפערנאו האט זיך אײננענעבן אויםצוהיטן פון אונטערנאנג דורך דעם, װאם די אײנוװינער האבן אננענופען אויםערנעװ״נלעכע פארזיכטיקײט- פ־טלען. זײ האבן זיך ארופגעדינגלט װי מיט אן אײזערנעם מויער און האבן פון זיך קײנעם נישט ארויםגעלאזט, און צו זיך קײנעם פון די ארופ־קע דערפער נ־שט אד״נגעלאזט. א לאננע צײט איז זײ געלונגען אנצוהאלטן זײער אפנעזונרערטקײט. אבער א גע- װ־םער קאםפאר שיעםלער, אן אויבעראפמערגאוער אײנװוינעד, װאם איז נעבליבן ארבעטן אין רערבײאיקן דאדף עשענלאע, האט ז־ך ש־טארק פארבענקט נאך ז־ין װײב און קינדער, װאס האבן נעװו־נט א־ן אױבעראממעדגאו. ער האט, נישט געקוקט אויף דעם טויט-ש־פראף-פאדבאט, אײנגעשטעלט זײן לעבן, דורכנעריפן רעם קװאראנטי;, און א־ז אין א נעװיסער נאכט נעקוכען צודיק אין ז־ין הײם. א־ן צװײ טעג שפעטער איז ער געשטארבן פון רער פעםט, װאם עד האט פ־ט זיך פאדשלעפט, און װעלכע האט זיך צעבושע- װעט אין אויבעראפפערנאו מיט א װילדעד קראפט. נישט געװען קײן הױז, װאם א־ז נעבליבן אומבארידט פון רער מגפה. ד־ רארפם- ל״ט זענען אין שדעק זיך צוזאפעננעלאפן און אין פארצװײפלונג אנגעהו־בן צו בעט־ן גאט, ער זאל רחמנות האבן אויף זײערע לעבנפ און פוחל זײן זײערע שװערע זינד דעדבײ האבן זײ א שבועה געט־ון, אז או־ב די פגפה װעט זיך אײנשטיל;, און דעי־ טויט װעט צורו לאזן זײער דאדף, װעלן זײ װידעד פאר גאטם ככוד װענן בא- נײען די פאם־אנם-ש־פיל;, און יערע צען יאד אויפפירן די לײדנס- ריאפע פון גאטס װ;. און — װי עם דערצײלט דער כראניקער.■ א נס איז נעשע;. די מנפה האט זיך מיטאפאל אפנעשטעלט קײנעד איז מער נישט קראנק נעװאר;. און פון די ביז ביז איצט ק־אנקנעװעזענע איז קײנער פער נישט נעשטאדבן. און אלס דאנק- באיקײט דערפאר, װאס זײ זענען נצול נעװארן פון טויט, האבן די אויבעראפפערגאוער מיט פרײד זיך נענופען אויםצופירן זײער שבועה, און אננעהויבן געבן רעגלמעםיק אלע ס1 יאר זײערע פאום־אנפ-ש־פילן. נישט לײכט א־ז אנגעקומען רי אײנװוינער פון אפמעדאו אפ- צותיטן זײער שבועה און או־פצוהאלטן זײערע טראדיציאנעלע פאם־אנם-שיפלן דורך די דרײ הונדערט יאר ביז צופ הײנטיקן טאג. א סך שװעלע צײטן האט ז״ער דארף דורכנעמאכט. נישט א״נפאל א־ז או־םנעק־מען צו געבן די פארשטעלונגען אונטער די שװערסטע באר־ננונגען פון דחקות און נויט. אבער א דאנק זײער רעלינעזער עק׳כנות און דעם שטאדקן היםטאריאנישן טדיב, װאס האט זיךי אין זײ אײננעװארצלט דורך דעם לויף פון דורות, איז זײ נעלוננען זיך אפצוזונדערן פון רער נאנצער וזעלט, און מק״ם ז־ין דעם צוזאג דורך אלע שטערוגנען און נויטן. די פאסיאנם-שפילן זענען