Literarishe bleter · 1930-08-15 · 33 (15.8.1930) · p. Seite 626

?יסזזרארישזז 3?סססר נזס. 35 (;328) זײס 626 װאם מעז טאר נישט פארזעך (אן;ננםפזזר סײן רעצטנזענס) די רעדארזציע ״ליטערזא־״עע בלעםער״ װעם געװים ז״ן )*זוי פר״נםלעד און אפגעבן ארט פאר א קורבן ענטעער דעם רעגעניענט ׳8. זאר, וועלבער האם אין ז״ן רעגענזיע איבער ס״ן בוך ״ברויט״ אין די ״לים. בלעטער״ נ. 31, ווי איך ם״ן, עפעם פארזען, און אם־א־דעם ״פארזען״ וויל איך עם דא פארריבטן. םיין א״נדרונן איז, אז נ״בט נאר דאם ביך (ווי עם איז דער איינ־ דרוק פון מיין רעבענזענם) איז א״ליע געשריבן געװארן, נאר אז אויך די רעעענזיע איז געיםריבן געװארן אין גרויס א״לענישן װארום, װען עם זאל אזוי ני?ם זיין, וואלם חי זאר געפרוװט םיט םער פאקםן בא־ גרינדן ז״נע טענות. איך באיגולדיק ני׳םם, חלילת, דעם חי זאר אין נייםם־ אויפריבטיקער באייונג בו זיין אויפגאבע, איד נלויב, אז חי זאר האט געװאלט גאנץ ערנםפ אפתואצן דעם ווערט פ־ן בוך, ער האט אבער פ־בוב איבערגעהיפערט דאס פאזיטיווע, בעת דאס נעגאטיװע פארנעפט ב״ איפ דעם אויבנאן, ער בעלייגט עם אויף טעלערלעך. אמת, איך האב אפילו נייבט בדעה ייך צו פארענםפערן. א גוט בוך וועט פון קיין יםלענטער רעבענזיע נישט ערגער ווערן, דאסגלייכן — פארקערטן מ״ן רעעענזענט האם אבער פארגעשן אן איין פרט, וואס ער װאלט עם יא געסעגט געדענקעז — די מאםעריעלישע פארהעלטעניתון, ביי וועלכע עם קומט אויס גו ארבעפן א ״נגן און נאבנ״טפז־גענוג אנער־ קענטן ״ד״טן יגדיפט׳טטעלער . ״דער לעזער איז עם ני׳כט םחויב צו דויםן!" — װעם איר ענםפערן — גערעכט! דער לעזער טאקע נייטט, עי איז עס נ״טט סחדיב גו װיםן, נאר איר, דער רעיענזענט (אגב, — אליין א טאלענםירטער דיכםער) — יא! נייטט בלויז וויםן, נאר א״ער פליכט איז אויך געײען אונטערבויטטר״כן, באטאנען דאס! און לאםיך ז״ז עדלעד — נייטט בלויז אייך אלס יחיד באשולדיק איך אין א פאר־ נאכלעםיקטעד באניונג, נאר דעם דוב ליםעדאםור־קריטיקער און רענענ־ זענטן אונזערע, וועלבע האבן נ״טפ געפרװום בארירן די פראגע וועגן די טדויעריקע באדינג־נגען, אין װעלכע עם קוםם אויס בו ארבעטן דעם ״נגן דור נישט־פארםעגלעכע •טריפטיטטעלער. איר ׳ברייבט: ״עם מאכט דעם א״נדרוק, ווי דער םחבר וואלם זיך עפעס געא״לט, ווי עד וואלט נ״טט געקאנם א״נהאלטן די פעדעד, װאס ר״םט זיך מיט א שטארקער פארביטערונג און אויפרענונג״ — איר. חי זאר, ווייםט יא, וויפיל מי, פליים און ענערגיע םען םוז פאדווענדן ב״ם •טאפן א גרעסערע זאך, װער שםועסם, ווען טען וויל, אז די זאך זאל םאקע זיין גום און געלונגען... וועל איך זיך אפן מודה ז״ן, — אװדאי האב איד זיך געאיילם! װייל איך האב נ״טם געהאט קיין םעגלעכ־ ק״םן דאס בוד א־יםנוענדיקן רויק, אז עס זאל זיין פארגאנדט און פארפולקאםט. װייטער ואגט איר: ״דער מחבר האם נ״טם געקאנט גובד ז״ן (אין זיך) ז״ן פאציאלע פארביטערונג״ — אװדאי האב איד נישט געקאנם איז ייד גובר זײן ם״ן סאציאלע פארביטערונג, איך קאן זי איצט אויך נ״טט גובר ז״ן, װ״ל איך קראג די םאציאלע פארביטערונג אין זיך. װי א •בטעכעדיקע פלאנץ! און כיהאב ני־טם געפױװם פארל״קענען די דאזיקע קלאסן־וטנאה אפילו דעםאלט. ורעז איד ביז געשטאנען פאדן ריבםעױט״ט און פארברטפט געווארן צו תפיסה! אנטקלגן ײאם זאג איך דאס? — אנםקעגן דעם, װאס איך האב געװאלט מים דער הילף פין םיין פארפ״ניקםן און םיף־באליידיקטן העלד פאלק, א •טפיי־םון אין פנים דער צעפוילםער געזעלשאפטלעכער ארדנונג. אין װעלכער קינדער םוזן זיך ארוםװאלגעדן צוזאםען מיט בעטלער און אויסװורפןן פירן א קאמף, כדי נ״טם אויפגעפרעםן צו ווערן פון •טט־טורעםן ווו קינדעד ם־זן —. אניטטאט גיין אין שול — זיין הפקי. •טלאפן אויף םיסט־קאסטנס, גנבענען, אויפגיין אין פלאס פון הונגער־ בדטוגעת און אדורכמאסן די פ״נלעבםטע פיזישע און מאראל״טע יסורים איד בין צופרידן פון דער דאזיקעד געלעגנה״ם. בדי זןד צו קאנען כאנדט אביםל איאטרעדן פ־ן הארץ! םיװאלט געװען צ״ט א טראכט צר טון, אז יינגע קינסםלער זאלן נ״טט דארפן אדורכמאבן אזא הינטיש לעבן, דעמאלט וואלט םען מיט רעכם געקאנם האבן פיעםענזיעם. איז א וװנדער, װען מען מוז זיך איילן? ווען דאם ביד קען נישכ רויק און םיט אויםדויער אויפגעשריבן װערן? אם־א־דאם. אײגנםלעד, האם מיין דעצענזענט פארזען. 5 בייני׳* זילבערשטיין אפילו דער חוסאר, די פריילעכע עאיזאדן פון קאזארםע און םראנש״ען, זענען אזוי טראגיש, אזוי גרויליק און גאליק. און אפ׳טד, װער ווייםם, די דאםען, וואם האבן היינם געל״גם ב״ם דענקםאל פון די ״גלארייכע םויםע״ קראנצן םים רוים־פלאםענדיקע רויזן און האבן זייערע םינדיאריקע קינדער דערביי דערציילט, ני׳טם פון פיין און לייד, נאר פ־ן זייער העלדי׳טקיים און ׳ט״ן ׳טטארבן פארן פאםער־ לאנד, אפ׳טר זינקען איצט זייעדע קע■ אין טיפער תרפה און םיידן אוים די בליקן פון ז״ערע קינדערם אויגן, ײאם מאנען אן ענטפער אויף דעס םוראדיקן ליגן? און םיי ווי, דער יונגער מילער ענטפערט ׳טוין, בעת ער קופט אויף ״אוילויב״ אה״ם, און דער לעיער אין דעי ׳א-ל רופם אים אויף צו דעיקלערן פאי די ׳בילער די טעםים פון העלד״טקיים און ער דערקלעדט עם מיט שוים און האס. מיט פראטעםט צעיוייטיקט פון דעי נ׳טסה: — םיאיז א ליגנם, קיינער פון אונז וויל ני־טם שטארבן, און •טטאדבן דאד! וועלכעס קינד טום נ״טט א ציטער, וועלכע יינגע פויםם ביילם זיך נ״טט קעגן יענעי אוםבאקאנםער קראפם. וואם צים דעס לעיער ב״ דער צ־נג פלאמענדיקע רעדעם צו האלםן און אריינגיםן גיפם אין די ״נגע נ־במות? וויפיל -קר ׳בט״גט אויף פון די פאטדיאם״טע שול־טעקםטן און פא־העראאישםע מלהםה־מדביות?! דער רעדנדיקעד פילם גיט געטייי איבעי, אדער בעסעד געזאגכ, ג״ט זייעי נאענט צום טעקסט. דע־ פילם איז אין קיין פאל נ״טם ק״ן אילוסםראציע צום בוך און נישט קיין אויפט״ט׳טונג. עס דאבם, אז די האנדלונגען אזיפן עקיאן איז אן אויפגעס״טט בלעםל פונס בוך, און די טויטע װערטער ײערן לעבעדיק, און די געטילדעיםע בילדער װערן אויפגעײיקלט. א •טאד נאי. װאם צוליב ״טעכני׳טע סיבות״ זענעז א םד םצענעס פ׳־נס בוך דויבגע״אזן. ווי אידעאליסםיש דער רעזשיםער זאל נ״טט זייז, מוז עי זיך פאיט ־עכענען מיםן... זייגער און פארט נ״טט פאיגעסן. אי כיאיז א פאױטטעלונג. און סיאיז אװדאי אן אומזין, וואס די אמעריקאנעי צענזור האס אויסגעיטניטן גאנצע םצענעם, ײאם דעי ־ע״טיסעי האם יא דורכגעפירם אויב די צענזור האט געװאלם אויסמיידן סצענעם צוליב עםטעט״טע טעמיס. איז דאך עם א גרויסער חוזק קעג1 ייד אליין, קעגן דער סאבט פ־ן ז״עיע מאכטהאבעי, ײאס האבן די ״סצענעס״ אין לעבן נ״טט אויס־ גדטניםן, נאר האבן עם דאן אליין דעזשיםירט מיםן גאנצן עקלהאפםן גײיל — די װעלם־םלחםח. די טעכניק פון דעם קלאנג־ און רעד־פילם איז א ווונדעדבארע דעיגיייכונג. עס װערם ארויםגעברענגם דעםאלן, ײאם פאיגאנצן דאם ווערק. עס איז זיך שװער פאיצו׳טטע־ין דאס בילד, אן דעם קלאנג די אםאקע־ סצענע װערט איבערגעגעבן מים אזוי פיל שטורם און ברויז. א געמיש פון געשריי, מענםש און פערד. שפאלםנדיקע ערד און פאלנדיקע בייסער. םווישטש פון האנטגראנאטן און אויפרייםנדיקע שראפנעלן. דונערן פון תאימאטן און האגל פון קוילן־װארפער, א־ן דערצו — א באראבאנעװען אויף *״קלעך קלאנג פון ב״אנעם אויף שװערד און קרעבצן פון גוםסע. דאס טעאטער וועיט ווירקלעד פאײואנדלט אין א שלאכטפעלד, די צוקוקעי ווערן דערשיפעדם, אז עם דאבט די װענט שפאלטן זיד און צעשיםן זיך. אבער נישפ ד י םצענע בלייבט אין זכרון. גראד א שטילע, טיף־ רירנדיקע סצענע שנ״דט זיך אר״ן אין בליק און בלייבט הענגען אין א־יג. יענער מאמענם, ווען דער דייםש און דער פראנצויז טדעפן זיך בעת אן אםאקע אין איין גרוב, דער ד״טש דערשםעכט דעם פראנצויז און איבערצ״גם זיד באלד, אז זיין ״שונא״ האם גאר אזא גוםמוטיק פנים, אזעלכע אפענע און םילדע אויגן, אזא און ליבער שמ״בל. עד פײוום אים ראפעװען. גיט אים צו טרינקען דאם פארעפושטע וואסער פון זייער גרוב, דאם איינציקע, ײאס ער פארמאגם. ער פרוײט מונםערן ז״ן ״פריינם״, זיין אוםשולדיקער געוויסן ברענם־אויף אין אים. דערנאד די םעלאדראסאפישע םצענע, בעת ער באזובם ז״ן םויםן ״קאםאראד״ און געפינט דארם ביי יענעם א בילד פון א פרוי און א קינד, איז נאך סער װי רידנדיק, עס איז צארנדיקער פראטעםפ. און װאלם רער םקולפםאד, וואס האם אויםגענוצם אלערליי שאבלא־ נען, שאפנדיק פיגורן אויף די םאנומענםן פאר די אומבאקאנםע זעלנער אין דער װעלם־מלחםד״ אויםגעקריצם די דאזיקע סצענע, װאס רעמארק האט עס געשילדערט ארן דער פילם־רעזשיםער האט עס אויפגעפאםם, אם די סצענע פון ביידע ״שונאים״ אין איין גרוב, װו דער אנגר״פער םיט טיפן צער צו זיין קרבנם פ״ן, שטרעקט די האנט צו אים טיט הילף, און— דעס פארגלױועדפן שמ״כל פונם גוםס םיט די אפענע אויגן, װאס קוקן דורך םגיזנטער טויםן ארוים, װאלם דאם געײען דעד אםתדיקער םאנוםענם,*^ דער אויסדרוק פון דעס אומבאקאנטן זעלנער אין דער וועלס־טלחםה.