Literarishe bleter · 1930-08-15 · 33 (15.8.1930) · p. Seite 619

^זײם 619?יסעדיאדי׳כןע ב?עסעד?.07. (328) 33 * ם ה י זי זיכטיקײט, װאם ה#ט אים אויסגעטון פרן יעדע םעכאני׳עה״ס און רערהויבן צו א מהירןאיזישער םפערע. רער װונדערצעכער טרױוםח-צונ םון רעם פאםיצ־ען - ראםאן ״בורענבראקס״ האט ני׳טט נעקאנט פארבײנײן ני׳צט צו װירקן אויף דער ענדערוננ פון פ״ן לעבנם-ארט. א־ך בין שוין ני׳טט געװען מער ױנגערמא;, װאם לעבט װי אםאל אינגאנצן אין דער טוניולה״ט. דער מאמענט, אויף װעלכן איך האב נעהאט ״אפצוװארטןי אין םײן א־טאליענישן און ׳טװאביננער באהעלטעני׳ט, איז איצט נעװען — איך װיל נ־יטט זאנ;■. דערנרײכט, אכער םיהאט זיך יטוין געהאט אנ- נעהויבן. איך האב ׳טוין לעננער נייטט בארארפט נעבן אין פארלעננ- הײט אויפקונפט איבער םײן עקםיםטענץ, עס א־ז בכלל ישוין לנםרי איבער־ק געװען אן אויםקונםט צו געב;. די או־סקונפט א־ז נעװען אין בוך: א ״מינכענער םירער און נאבקוק-װערק״ םוז ט־פ ״װהא אים װהא״ האט פארצײכנט ם״ן אררעס אלס םחםר פון ״בודענבדאקם״. איך בין נעװען אנערקענט, םײן שט־לע אײננע׳טפארטק״ט קעגן אלע רענולערע פרעטענפיעם פון דער װעלט א־ז נעװען נערעכט- פערטיקײט; די נעזעלשאפט האט מיך אויפגענומען — אזוי װײט װי איך האב םיך נעלאזט אויפנעמען: א־ן די באםױנגע;, אגב, האט רי געזעלשאפט קײנמאל ני׳טט נעהאט קײן דע־פאלג. א־ך האב אנ- ענהויב; צו פארקער; אין א פאר מינכענער ליטעראריש-ק־נםטלע- ר־׳טע םאלאנע;, קודם-כל אינם סאלאן םון דער דיכטערין ערנםט ראםמער, די פרוי פון באריפט; פאדט״דיקער םאקם בערנשטײן. פון דאנען האט געפירט דער װענ אין דעם פריננםהײמער הויז אין רעד ארצים-נאס, א צענטר פון מינכענער נעזעל׳טאפטרעך-קינםטלע- רי׳פ לעבן אין דער צײט פון לודװיק דעם צװ״טן און דער רענאנץ,— די עפאבע פון לענבאך, װעמענם פאמפעזע לויה איך האב ב״נע- װוינט. די םביבה םון דעם גרויםן פאמיליע-הו־ז, װאם האט פאר םיר אויפנעלעבט פונםנײ םײן קינדהײט — האט םיך באצויבערט. ראם צוזאמענלעבן אין נײםט פון םוחרישעד קולטור-עלענאנץ האב איך דא געפונען הערלעך־קינםטלעריש און ליטעראריש פארװעלט- לעכט און פארנײםטיקט. יעדעם פון די פינףי דערװאקםענע קינרער (םיזענען נעװען פינף, װי בײ אונז, די ױנגםטע — א צװיליננ-פאר) האט נעהאט אן אײנענע שײן-נעבונדענע ביבליאטעק, שוין נישמ רעדנדיק םון דער רײכער קונםט-און מוזיק־ביכער-זאמלוננ פון בעל- הבית, אײנער פון די ערשטע װאננעריאנער, װאם האט דעם מ״םטער נעקאנט און נאר דורך א מין אינטעלינענטער זעלבםט-באצװיננוננ האט ער זיך נישט נעװידםעט אינגאנצן דער מוזיק, נאר דער םאטע- טאטיק, פון װעלכער ער א־ז געװארן א דאצענט. זײן פרוי, װאס האט נעשטאםט םון א בערלינער ליטערארישן הויז, די טאכטער פון ערנסט און העדוזינ דאם, האט געהאט א גרויסן אינטערעס פאר םײן עקםיםטענ׳ז און םײן ױננטלעכע לײםטוננ, און איז נישט נעװען רערװידער קענן דער לײדנשאפטלעכער נײנוננ, װאם האט אין םיר געצײטיקט צו דער אײנציקער טאבטער אין הויז, און װעלכע האט מיך נישט נעלערנט צו באהאלטן מײן אײנזאםקײט פאר קײנעם א נרויסער באל אין די נאלרענע הויך-רענעםאנם-נעזעלשאפטם-זארן אין פריליננסהײםער הויז, א נלענצנריקע אונטערנעםיננ םיט פיל םענטשן, ב״ װעלכער איך האב אפשיר צום ערשטן םאי געפ־לט רוען אויף םיר די זון פון דער עפנטלעכעד אבטונג א׳ן אנע־קעניננ. האט רײף נעמאכמ םײנע נעםילן, אויף װעלכע איך האב נעהאפט צו באםעםטיקן מײן לעבן. ןהמשך קוממ) ט ר ו פ ע װ י ל נ ע ר ו(* יאד אנםידזנד מ. םזאה אין לןןדזשער שטאט• גאםטראלירט — ציגעלגאם .63 טעאטער, ס א ם )1 ם סןן ל ע 3 נ ס (הם׳*ד) א טײל פון די שטימוננען און נעפילן פון יענער צײט האבן געפונען א דיכטערישע אפשפינלונג אין יענע דראמאטיש-אומדרא- מאטישע ״פיארענזא״-דיאלאגן, װאם האבן, מיט דר״סטק״ט אין רער כװנה, אבער אומגעלוננען אלם װערק — נישט אויפנעהערט זינט פינפאונצװאנציק יאר שטיל צו באאוםרויקן דאם טעאטער און עם פון צײט צו צײט צו לאקן. דער פערזענלעכםטער און אור- שפריננלעבםטער באשטאנדטײל איז דערין געװעזן: ױננטלעכע רום- ליריק װינט זיך דארט צוזאמען מיט רום-לוםט און רום-פהד פון אײנעם, װאם איז אין צארטסטן עלטער נעשלאגן געװארן םיט דער- פאלנ. — א, װעלטן א, טיפםטע פרײדן א, זיםער, פארציקנדיקער ליבע-חלום פון מאכטן... מען דארף נישט באזיצן. בענקשאפט איז ריזנקראפט; אבער דער באזיץ פארשקלאפטן — ״פיארענזא״ איז רערשינען איז 1906. צוערשמ איז ארוים דער נאװעלן-באנד, צװישן װעלכע םיאיז געװען די נעשיכטע, װאם נאך הײנט אפשר איז זי םיר אמנאענטסטן צום הארץ פון דעם אלעם, װאם איך האב נע- שריבן, און װאס איז נאך שטענדיק באליבט בײ ױננע םענטשן — ״טאניא קרענער״. די קאנצעפציע פון דעם װעדק האלט אוים אין דעי צײט, װען כיהאב נעארבעט איבער די ״בודענבראקם״, — דאם יאר פון טײן טעטיקײט ב״ם לאננען־פארלאג. איך האב דעםאלמ אויםנענוצט מײן םערצן - טאניקן זומער - אורלויב אויף א רײזע פון ליבעק קײן רענעמארק, װעגן װעלכער םירעדט זיך אין רער נאװעלע. מײנע אײנדרוקן אין דעם קלײנעם קורארט אלס- נאםט בײם םונד, נאענט םון העלםיננער, האבן געשאםן רעם קערן פון די איבערלעבענישן, צוליב װעלכע דאם קלײנע קאמפליצירטע װערק װעדט צוזאמעננעשמעטערט. איך האב רי נאװעלע געשריבן זײער פאמעלעך. למשל, דעם ליריש-עםײאיםטישן מיטל-טײל, ראם נעשפרעך םיט דער (דורכוים-אויםנעטראכטערן רוםישער פרײנדין, האט מיך נעקאםט חדשים. איך דערםאן זיך, אז איך האב דעם מא- נוםקריפט נעהאט מיט זיך בשעת מײן צװײטן אויפהאלט אין רױוא כײם נארדא-טײך, אין ר. םאן הארטוננענם ״הויז אונטער דער זון״, נישט קאנענריק נײן װײמער אפילו םיט אײן שורה איך האב רעם אור-כתב-יד שוין לאננ נישט נעהאלטן אין האנט, אבער איך זע אים באש״נפערלעך םאר מיר. איך האב דעמאלט נעהאט א מערק- װירדיק-נעדולדיקער טעכניק, צו באדעקן די מאנוםקריפסן פון דער פארטיק-נעװארענער ארבעט, מיט א געריכטער טינט-שיכט, כדי ראם נעשטאכענע איננאנצן אויםצומעקן, אז סיזאל בשום אופן נישט קאנען מיט-רעדן, און אזוי-ארום צו שאפן א מין רײנעם כתב-יד די טינט-שיכט האט נישט נעטארט אויסגעלאשן ײעח מ־ט לעש- פאפיר, נאר נעמוזט זיך אויםטרוקענען אויף דער לופט, אזוי-ארום פלענן צום םוף לינן די אײנצלנע בלעטלעך צעשפרײט אופן מעבל און פאדלאנע. אויך דער ״טריםטאן״-מאנוםקריפט. װאם איז געװארן פאקםימילירט — צײכנט זיך אוים מיט אט דער מאניעד — ״טאניא קרענער״ איז דערשינען אין 1903 אין דער ״נויער דויטשער ־ינדשאו״ און איז אויפנענומעז געײאח אין די בערלינער ליטעדא- ־ישע קרײזן װארעם. די דערצײלונג האט געהאט מער ױננטלעכע ליריק, װי דער נאענט-קרובהשער ״טויט אין װענעדיק״, אבער רײן קינסטלעריש נענומען, האט זי פארמאגט מוזיקאלישע אײננשאפט;, װאס האט איר אזויפיל םימפאטיע פאישאפט. דא האב איך נעװיס צום ערשטן מאל פארשמאנען צו לאזן װירקן אין םײן שרײבן די םטיל אין פארם-שאפנדיקע מוזיק. די עפישע פראזע-קאמפאזיציע איז דא צום ערשטן מאל פארשטאנען נעװארן ײי א נײסטיק נעװעב פיז טעמעס, אלם מוזיקאלישער באצױנגם-קאמפלעקם, ווי סיאיז שפ׳ע• טער נעשעען אין א נרעםערן מאםשטאב בײם ״צויבערבאי־נ״. ײען מען זאל נעמען דעם ״צייבעדבארג״ װי א ב״שפיל פאר דעם ״ראמאן אלם אידעען-ארכיטעקטור״, װאלט די נײנוננ צו אזא קונםט-אויפא- םוננ נעקאנם צוריקנעפירט װערן ביז ״מאניא קרעגער״. קודם-כל איז אין אים דער שפראכלעכער ״לײטמאטױרי ביז נישמ נעװארן בלויז םיזיאנאמיש-נאטוראליםטיש טראקמירמ װי אין ״בורענ- בראקם״, נאר ער האט נעהאט באקומען אן אידעאלע נעפילס-דזרכ-