Literarishe bleter · 1930-08-15 · 33 (15.8.1930) · p. Seite 618

?''ססר$ר'שס 3?סםסר בזם. 33 (318) 1;״פ 618 אלעדםאנדעד גדאגאד עז זײ/ א1'3סרים •איי/ ןןאד־׳שע ער אײ א ׳עטיק װונדער. זײנע װארצאען, זײן ׳שטאם ׳פטעקן אין דער רוי-ערד פו; א פארװארפן ײדי׳ש-נאציציאני׳ש ׳שטעטא, און זײנע צװײגן, זײנע פרוכטן — אין דעם רײכן דײטשי׳ען טעאטעד א ׳עטיק ״עםך״, קארן-ברויט פון ײדישן מאסן-טײנ נעקנןוטן, און זיך פארםאםטן םיט די נרויסע דײט׳עי׳שע קינסטצער. א קינד פון דער אויםנע- װײטיקטער, פיצ-נעפצאגמער ײרישער אומה, ברעננט ער אר״ן אין דער דײט׳שי׳שער םצענישער קונםט, נבורה, םוסקוצן, פאטאם. ײדן, איז מען געװוינט, ברעננען ארײן אין דער פרעמדער קואטור איבערנע׳שפיצמע ראפינירטקײט, אויסנעםוחטע א״נםאצ;, און ער, נראנאך, איז גראד נעקוםען מיט פ׳שטות, םיט אומםיטצ- בארקײט, םיט אפנהארציקײט. זײן פשטות איז אבער אננעצאדן מי.ס פוצװער אין דער נעמאסטן-נעװוינענער דײטשער בינע-קוצטור איז נראנאך דער אויפרײסער, דער אויפברויזער, דער אויזפװעקער. און דעריבער איז ער דעם דײטשישן םאםן-צושויער, דעד דײטשישער טעאטער-ױגנט אזוי ציב און טײער. און נישט אומזיםט װערט באנצײט זײן יעדער אויפטריט מיט אזא באנײםטערוננ. צװישן די ײדיש-דײטשישע ארטיםטן איז ער דער א״נצי- קער, װאם ׳טטאצצירט מיט זיין ײדישקײט, מיט זײן ײדי׳ש-רעד;. ער האט קײנמאי נישט נעצונדן די בריקן, װאם פירן אים פ ו ן זײן הײם און בעיקר — צו זײן הײם. ארײנגעצוינן מיט צײב און צעב; אין רער שאפנדיקער דײטשישער סצענישער װעצט, טרויםט עד נאך אלץ א שפיצ צו טון אין ײדישן טעאטער, װו ער האט אםאצ נעטאכט ז״נע ער׳שטע םצעני׳שע טדיט. װעט אט-דער טרוים זײנער װען-םיאיז פארװירקצעכט װערן׳ םיאיז א שװערע פראנע: קאן דען אונזער בידנע ײדישע בינע ב״ הײנטיקן טאנ צאקן אן ארטיםט, װאם איז זינט יארן נעװוינט צו צעבן אין דער רײכער םביבה פון די בעסטע דײטשישע טעאטערן. הצװאי זאצ דאס ײדישע טעאטער אזוי ניך אויפנעריכט װערן, אז םיזאצ קאנען צוריקנעםען די נראנאכם פון די נישט-ײדישע בינעם. דערװײצ... דערװײצ איז א ו נ ז ע ר אצעקםאנדער נראנאך בײ אונז אין דער ״רישער װארשע, באויז א נאסט אויך א װײצע, נאר אויך אײן אויפטריט. יארהונדערט או טאקע ב״ם גרעםטן אויפבצי פן די עקםפעריםענטע- צע װיםנשאפטן, זעען םיר אן ערנםט העקעצ, װעצכער שטרעבט םיט א רעציגיעזן ברען אויפצוהײבן די נאטורװיםנשאפט צו דער מררנה פון א נײער עװאננעליע, װאס זאצ באגציקן רי מענמשהײט אקענן-זשע םיצט זיך דער פעםימיםט אפנעפרעםדט, אפנע- ־יםן פון דעד נאנצעד װעצט, און אויןז וויפיצ דער פעםיםיזם דדינגט ארויס פונם סקעפטיציזם, פון דער איראניש-ביטוצדיקער באצױננ צום זײן װי בײ אנאטאצ פדאנםן , שמעפט שוין די ר^זיקע אפנער־סנקײט אינם סקעפטישן באײוסטז״ן נופא. דער םקעפטיקער פיצט, ײי געזאנט, א נעװיםע דיסטאנ׳ן צװישן זיך און רעם זײן; ער איז טאקע אן אביעקט װי אצע אביעקטן, אבער אויױ װיפיצ עד רעפצעקטירט ײעגן דעם זײ;, גײט ער פון אים אװעק אן א זײט און שפירט דעדבײ די פרײהײט פון א זײטיקן צו- שויער רער םקעפט־קער פדאנס רערײײטערט ז־ך אכער נישט א־גגאנצן פון דעם זײן און צימ זיך נ־שט צוריק אין דער װעצט פון איצוז־עס, אין אן עםטעטישן םוביעקטיװיזם פון אן אסקאר אואײצד, פונקט װי ער פ־צם ז־ך אויך נישט צוגעבונדן סיט ציבע צום קאסב־אם װי ראמען ראצאן א שטײנער. יער פאדנעמט א מיטצ- פאזיציע צװישן די בײדע נרויםע דיכטער, די דאזיקע שטעצונג ז״נע א־ז אבער זײער א סתירהד־קע. םיר פאדשטײען איצט, או בערזשע- ־עס יטטאצץ אויף זײן פקחות, װאס פראנס טאדצט א־ם אזוי דער- פא־ א־ז א נויטװענדיקער פועצ-ױצא פון זײן סקעפטיציזם. אינ- ־עראמת; א־ז עד טאקע פונקט אזא םאצפע, װ־ אנרערע מענטשן און א ״כחומד ב־ר הױצד״ צנבי רעם קאפמאס, אבעד אויף וויפ־צ ע־ דעפצעקטירט װענן דעם, רײםט ער ז־ך אפ אין א געװיםן זינע; פ־ן דעס קאסמאס, און אויף װ־פיצ ער באציט זיך מיט אן איראניע צו דער אפגעדיסענער װעצט, אויף אזויפיצ פיצט ער זיך נעהויבן אצם דער צר שכנגד די םתירה צאזט זיך אפשר אזוי פארםוציר;: דע־ מענטש איז בצויז אן אביעקט צװישן אביעקטן, א נישטיקער טײצ פון רער װעצט, דערפאר מוז מען פון אים צאכן, װען ער מײכט, אז עד א־ז עפעס מער; דער םקעפטיקער אבער װערט נראד דוך זײן צאכן עפעם מער, װי אן אב־עקט צװישן אביעקטןן די דאזיקע נ־שט-קאנםעקװענטקײט דריקט זיך אויס בײ פראנסן נאך אין אן אנדער פארם. אויב עפעם איז פון מיר פארהויצן און עס שטיינט אריבער םײן דערקענטעניש-פעיקייט, באצי איך ז־ך דערצו מיט יראת-הכבור און דאס אומבאקאנטע איז בכצצ אצע- מאצ באשטראצט מיטן שײן פון א סודותדיקער דערהויבנקײט, פון א מיםטעריעזער הײציקײט. דער סקעפסיקער, װאם האצט דעם זײן פאר נישט דעדקענבאר, װאצט נעמוזט אזויערנאך באװונדערן און אכפערן אצע מענטשצעכע ענינ־ם, אײף ײיםיצ ז״ זענען פאר- װארצצט אין די םעטאפ־זישע נישט-דערקענבארע טיפענישן פונפ זײן. םיהײבט ז־ך אבער נישט אןן די נאנצע צײט רעדן מיר דאך וועגן דעם, אז דער סקעפטיקער האט אן איראנישן צונאנג צו אצץ, אז ער מאכט פון קײן זאך קײן װעזןנישט, װײצ אצץ, װאם רופט געװײנצעך ארויס באװונדערוננ און באנײסטערוננ בײ די מענטשן, װי צםשצ מצוכה, מאדאצ, רעציניע א, א. װ״ זענען פאר אים נישט קײן פעט־שן, נײעיט פשוטע פאקטן, װעצכע צאזן זיך צ״כט דער- קצערן א־יף א רײן-עמפירישן שטײנער. םיט אײן װארט: װײצ דער זײן איז נישט דערקענבאר. בין א־ך א םקעפטיקער; װ״צ איך ב־ן א סקעפטיקער, מאך א־ך פונם זײן קײן פירוש נישט און האצט א־ם נישט פא־ אזא הארבן ענין: אין כצ חדש תחת השמש, םיאיז נ־שטא קײן חדושים אויף דער װעצט, װעצכע מיזאצ נ־שט קאנען תיפם זיין, נײערט םיאיז תמיד ד־ זעצבע אצטע מעשה, װעצכע מיקען שוין — דער זײן איז אצזא נישט אומדעדקענבארן מיר האב; דא בצויז או־בערפצעכצעך אנגעמערקט די נרונד- סתירות פון רער םקעפמישער האצטוננ בכצצ און פון דער װעצם- אנשויאונג פון פיאנסן בפרט. א פרינציפיעצע או; אצז״טיקע אויפ- קצערוננ װאצטן די דאזיקע שװעריקײטן נעקאנט באקומען ערשט א־; א פוצשטענד־קער פענאםענאצאניע פונם םקעפטישן באװוםמ- זײן, װאס װעגן איר דערװענן מיר זיך איצט נישט אפיצו צו חצומען. נ