Literarishe bleter · 1930-08-15 · 33 (15.8.1930) · p. Seite 617

/ןײס 6/7 9?יסעד/ןדייש״ע 73עסעד נןס 33 (328) יצייזן, איר צײזוננ אבער םירט צו נ<*ך א טיפערער םתירה. װאם או אםת, נײט טאקע נישט דער אונױוערםאצער צװײפצ צהיפוך צו דעם פאררופן זיך אויך דער נאטורװיםנשאפמ, װארים םראנס א?ם א; איבעראעבונגם-םקעפטיקער האמ םיז צכתחיצה אן נישט דעם צונאננ פון א נאמורפאריםעד, װעקכער איז איבערצײגט אין רער ריכטיק״מ םון זײנע נועמאדישע פאדויםזעצוננען. װארים אויך דער נאטוד- װיםנשאסטצער נעהערט צו דעם טיפ פונם איבערצײגטן נועגמש, מער נישט, װאם דער קעגנשמאנד פון זײן באװוםמזיניקער א־בע־- צײגונג איז נישט דער אבםאצומער װערט. די נאמור װײם נ־שמ פון קײן װערמן — דאם איז די באהויפנזוננ, װערכע װערט א־ו■;- געגעבן אצם א טיפזיניקע חכמה כםעמ פון ־עדן א״נעם, װאס איז אביס? א קענעד, אדער הא?ט זיך צכא-הפחות פאר א קענער א־ן די שװארצע פינטאעך פון פיזיק און כענויע. אגכ נאײבן או־ך אזעאכע װערט-אפיקורםים — אויב נישט באוװםמזיניק א־ז דאך אוכ־בא- װוםטזיניק — אין אן א״ביקן זינען, הנם ז״ ניבן זיך נישט אפ דערפון קײן דין וחשבון. םיאיז אבער קאאר, או, אוי־ װיפיא דער נאטורװיסנישאפטאער האמ א םפעציעא אדיענטירמע באװוםטזיניקע װעאמ-אנשוױננ, שטעאט ער דעם טראפ אויױ דער אאנעםײנער נאטור- געזעצאעכקײט, אויפן קויזאא-מעכאנישן צונויפבונד םון די דערשײ- נוננען אוז אאזט ארוים פון אוינ די זינענהאפמיקע שײכותן, ד־ װערמ-פארקערפערוננע;. פאר פראנסן אבע־ אאם א םקעפמיקעד איז די נאטויװיסנשאפמ נישט קײן אבסאאוט זיכערע אינסטאנץ בנונע דער רערקענטעניש פון דער װירקאעכק״מ, נײערט — נאט־ראעך א־םבאװוםטזיניק — באויז א סיטא צו צװ״פאען, צו רײםן דעם ז־נענהאפמיקן צוזאםענהאננ. אאץ אין דער װעאט אאזט זיך דער- קאערן עא צד הױתר טוב דורך דער נאטורװיםנשאםמאעכער מעמאדע. פונקמ װי זי װאאט ריכטיק נעװען, און קויזאא-ניעכאני׳ע דערקאערן עפעם דעשטאאז הײסט דא בטא םאכן זײן זינען. נאר װענן איא םין נעגאמױון אויפטו גײט עם דעם איבעראעבוננס-סקעפמיקער נישט אבער צו נעװינען א פאזיטױו נאטוראאיםטיש װעאט-ב־אר די םתירה צװישן םקעפטיציזם און שטיצן זיך אויך דעי נאטורװיסנשאפט װערט אאזא במא דורכדעם, װאם די נאטורװיסנ- שאפמ באקוםמ די ראאע פון א םיטא ם׳טויכט דא אבער אויף זין אנרער סתירה, א םתירה צװישן צװעק און מיטא. מיט װאס ב ניינדעט אײגנטאעך דער םקעפמיקער זײן באדיויפטתנ, אז ד יד ניענמש איז במבע נישט םםונא צו האבן אן אבםאאוטע דערקענטי־- ניש• פון א װאסער-נישט-איז זאך? מיטן ארגוםענמ, אז דער םענמ׳ג איז אאם אן אביעקט א טײא םון דער װעאט און דער טײא קאן דאך נישמ באנעםען דאם גאנצע. װי קומט אבער אין אזא פאא — פ־ענן םיר איצט — דעם טײא צו משפמן װענן דעס נאנצן און צי באציען זיך צו אים םיט א ביטואדיקער איראניע. װי קאן אנאטאא פיאנס אײננעפינען. אז די װעאט איז שאעכט און זינאאז, װי קאן ער קוםען צו א םקעפטישן פעםיםיזם? פראפעםאר בעתשערע פרענמ אםאא דאם אײנענע אינם ״היאצעתעם םאנעקען•׳: אויב די װעאמ איז מאקע שאעבט און זינאאז, װי איך מײן, מא פונװאנעט נעםמ זיך עם, אז איך װײס דאס, נישמ קיקנדיק, װאם איך בין באויז א מײא םיז איר? אפשר באויז םאר םיר דערש־ינמ זי אזוי, א־ן םײן כאזונדערער םיטואציע? בערזשערע שפינט אבער נישט אייס דעם געדאנק װ״טער םיר װיאן זיך דא נאטיראעך נישמ ארײנאאזן אין א פיאאזאפייעער פאאעםיק ם־מ םראנםן, װעאכער קערמ זיך זײער װײניק אן םימן אבםטראקטן דענקען. אונו נײט נאר װעזי קאאר םאכן די םתירהדיקײט פון זײן איבעראעבוננס-שמײנער א ־ צואיב דעם אאםיר נאבאםאא פארנאײכן פראנסן םיטן נאט ־ װ־סנשאפטאער םי־ זענען איבערצײנט, אז אויב א נאמורװיסניעאפמאע־ זאיי אײענען אונזער באנרינדוננ פונם פעםיםיזם בײ דעם סקעפמיקעי װעט ער פארחידושט אויםרוםן: שוין-זשע איז דעם םענטש אזײ שיאעכט, װאם ער איז באויז אן אביעקט? דער םענטש איז מא־ע נישמ םער װי א נישטיקער מײא פונם אוםענדאעכן קאםםאם איער פארט א טײא פון אים. כא-זמן איך פיא זיך אאס א טײא םו:־ װעאטאא, כא-זםן איך בין אויםנעבונח אינאײנעם םיט דער נאנצע־ הװיה, קוק איך םיט א םרײד אויה די זאכן און א־ך בין ציפרירן ײאם א־ך אעי דער פאנטעיזם שאיםט אויס רעס פעסיםיזם א•; םיר באנעגענען טאקע זײער אפט בײ נאטורװיסנשאפטאער א פאנ- טעיםמישן צונאנג צו דער װעאט די נעבורט פין דער םאדערנע־ נאטורװיסנשאפט איז נעװען באנאײט םיט א מין רעאיגיעזע־ כא- נײסטערוננ און א התאהבותדיקן מרױם״-נעפיא. װי, אםשא. ב״ דזשיארדאנא ברונא, קעפאער, נאאיאײ און אנרערע. נאך אין 19-טן ־,אנםאיקט םיט דער װירקאעכקײמ אזן דער צוזאמענברוך םון די אידעאאיסטן עפעם קאמישעם. װי םיר האבן שוין באמערקט אינם אנתויב פון אונזער אר- ב־קא, פאעגט זיך םראנם ז״ער ביטואדיק באציען צו רי פיאאזאפישע שימות און נישט צושרײבן אפיאו נישט דעם םינדםטן דערקענטעניש- .ץערמ. ער האט נאר אנערקענט די מענאעכק״ט פון איזאאירטע א־ײנבאיקן אינם מהות פון דער װירקאעכקײט, די מעגאעכקײט םון א-ינצאנע געראטענע אינםואיטױוע באמערקונגען, װעאכע באיצן אויף א־מגעריבט װי םעטעארן אינם ג״םט פונם באטראכטער. םיר האבן אבער געזען, או אויך פראנם האט אין א געװייםן זינען א שיטה, םער א; אוםמיטאבאר-איבערגעאעבטע, א״דער א געראנקאעך-פארמואירטע, —,ײנו די אאנעםײנע םקעפטישע גרונדשטעאוגנ צו דער װעאט, די :־•נציפיעאע אומבאװוםטזיניק דורכנעפירטע מעטאדע פון ״רײםן ־עם זינען״, פון װעאכער מיקאן ארויםפירן אאע זײנע אײנצאנע בא- :•׳;דקוננען און אײנפאאן. דאם מײנט אבער נישט צו זאנן, אז דערמיט יוערן זײ געשטעאט פאר א פראנע-צײכן: םיר פיאן די נרעםטע בא- ■װנרערוננ פאר דער אומנעװײנאעכער פקחות פון פראגסן. בכדי אבער ריכטיק צו דערקענען װאסערע-נישמ-איז זײטן פון דער װירק- יעכקײט, מוז מען בטבע פארמאנן א געװיסע מסונאקײט אויפצו- :עמען זײ, א נעװיםע פרעפארמירטקײט אנבי זײ. םיר מײנען, אז אזא מין פרעפאמ־רטקײט האבן מיי אנטדעקט בײ פראנםן אין דער םקעפטישער םטרוקטור, אין דער םקעפטישער װעאט-אנשוױננס- טענדענץ פון זײן נײםט, פון זײן אופן אויפצופאםן די זאכן, אין װעאכן אאע זײנע אינטואיטױוע באמערקוננען זענען פאטענציעא אנטהאאמן. פאר רער ״חתימה און נעיאה״ פון אונזערע באטראכטוגנען װאאטן םיר נערן נעװאאט װארםן באטשבי א אויפיקן באיק אויה נע- װיסע שװעריק״טן אן ספקות פון אן אאנעמײן-םיאאזאפישן כאראק- טער, װעאכע קומען בײ אונז תמיד אויף, װען םיר האבן צו טון מיטן בקעפמיציזם אין דער אדער יענער פארם. םיקאן זײן, אז אויך דער א־יפמערקזאםעד אעזער האט שוין עפעם צו פרענן און װארט אויף א־נז, אז מיר זאאן שטעאן ז״ן שאאה אויפן סרר-הױס. װארים מיקאן ־הײנו טענהן, אז אין דער גאנצער װעאט-אנשוױנג פון םראנםן שמעקט א בואטע םתירה, װעאכע באשטײט דערין, װאס פון א״ן זײמ םפקט ער אין אאץ און אנערקענט נישט קײן אבסאאוטע אמתן, פון דער אנדער זײט מוז ער זיך אבער שטיצן אויף דער ניאטיקײט פון דער נאטורװיםנשאפט, בכדי זײן צװײפא זאא זיך אומעטום ־אזן דורכפירן. דער םקעפטיקער אבער, אויף װיםיא ער איז קאנ- בעקװענט, מוז אויך די נאטורװיםנשאפט שטעאן אונטער א םפק, און אנבי פראנסן װאאט ראם נעהײסן, אז ער מוז זיך אונטערנראבן א־נמער דעם אײגענעם באדן, אויף װעאכן ער שטײמ. מיר האבן שוין פריער באמערקט, אז נישט קוקנדיק, װאם אין דער דערקענטע- נ־ש-טעאריע צװײפאט דער םקעפטיקער אין דער ניאטיקײט םון די :אמורװיסנשאפטאעכע פארויםזעצוננען, איז ער אבער אין זײן םקעפ- מישער טעטיק״ט נענויטיקט תמיד אנצוקוםען צום נאמורװיםנשאפט- אעכן באטראכטונגם-שטײנער. דערבײ האבן מיר נעאאזן אפן די פראנע, צי דאס איז א םתירה, צי נישט. די סתירה אאזט זיך אפשר שריפטז פון ײדישז װיםנשאפטלעכן אינסטיטוט פילאלאגישע שריפטו באנד 1 לאנדיי גיך א גדוים זאםאבוך פון איבער 40 דרוקבויגן טיםן אנט״ל פון די באריטטס־ סע יידישע און ד״טשע פילאלאגן, ליטעראטור־היסטאריקער און פאלקלא־ דיסטן, אן אוצר פון ייד״גער יטפראנפאװטונג און ליטעראטותגעאויכסע. ■ר״ז —.14 גילדן. פילאלאגישע שריפטז באנד 11 1) ליטעראטור־געיטיכטע, 2) טעאטער־געיטיכטע, 3) פאלקלאר, 4) לעקםי- ־א־אגיע און עטימסלאגיע, 5) דיאלע־טסלאגיע, 6) װןןרט, בילדונג און כינטא־סיס, 7) פאנעםיק, 8) געיטיכטע פון ייד״ט, 9) ביבליאגראפיע, כ־ספות און תיקונים. פר״ז —.20 צילדן. פי^אלאגישע שרינטי באבה וו1 י) ליטעראטור־געיטיכטע, 2) טעאטער־געיטיכטע, 3) לעקסיקאלאגיע און עטיטאלאגיע, 4) ווארט־בילדונג און םינטאקםים, 5) פאלקלאר, 6) ביבליא־ י-־אפיע, 7) הוספות און תיקונים. פר״ז —.26 גילדן. פרײז פואר 3 בענדער — סס ניצח. נעבונדן אין פראנט-בענדער — 78 גילדן.