Literarishe bleter · 1930-08-15 · 33 (15.8.1930) · p. Seite 616

ליסנר )>ר'שס *לפם*ר 33.011(328) זײס 6/6 * ראשים פלענ; זיך אונטערשרײבן אונטער די גענעבענע דאקומענט; און םיט דעם איז שוין דער אקט גופא נעװען נילטיק. דאקענן א־ז אינטערעסאנט, אז די פרנםים פון ועד, װי בכצל די װיכטיקעמ פערזענצעכקײטן האבן נעהאט שטעמפאעך מיט זײערע טיטאע:. אזעלכע אפדרוקן אין די אקטן פון ועד האט נעפונען דר. ר. מאאע־ אין װאר׳שעװער הויפט-ארכױו. צום םוף קומט ער מחבר צום אויםפיר, אז םיאיז נויטיק צ,־ ראטעװען די ײדי׳טע אלטערמימאעכקײטן פון אונטערנאננ. טוען דארפן עם די קה?ות פון נרעםערע ׳&טעט, װעלכע דארפן פארגדע- םעדן די ׳&וין-עקזיפטירנדיקע מוזײען אדער ׳&אפן נײע, װו אזעלכע זענען נאך נישט פאראן. דאם בוך פון פראפ. מ. באראבאן איז א װיכטיקער אויפטו. צום ערשטן םאל זענען דא אינװענטאריזירט געװארן און אויפנע- קאיב; די צעװארפענע יריעות איבער דער אלטער ײדי׳עער קונפט אין פויאן, װאם איז םארבאהאאטן אין די שואן, בית-עלמינפ, רעיי- יעזע מכיטירים א. ד נא. די צענטראאע קאמיםיע צו פאריען די יידי׳טע אאטערטימאעכ- ק״טן אין פויא; בײ דעם יױוא מװ מאביאיזירן די ״די׳טע עפנט- אעכק״מ צו דער רעטוננכ-אקציע פון די ײדײשע אנטיקן. עד׳עט דע- מאאט, װען סיװעט ז״; צונויפגעזאמאט א גרויםער מאטעריאא פו; אט דעם נעביט, װעט קענען קומען די צװײטע פאזע — דאפ באאד- בעטן דורך פאכאײט; ארכיטעקט;, קונםט-היםטאדיקער — די באזונדערע צװײנן פון דער ״דישער קונסט אין פויאן. א םך ׳&אדנם. שפעטער, אין 18־טן י״ה, האבן די ײדן צואיב קאאא- םאאע קהאה-חובות גוטװיאיק אדער נעצװוננענערה״ט נעמוזט אוים- םארקויפן די טײערםטע חפצים. סיאיז נאך כדאי צו דערמאנען, אז נרויסע פאראוםטן האבן די קהאות געאיטן אין מעש, ובםרט אײכטערם, מנורות וכדומה, ב׳טעת רעם אויפ׳טטאנד פון קא׳&ט׳טו׳טקא. די קירכאעכע גאאקן האבן דע- מאאט נעהאט א םך מער מזא, אײדער די ײדי׳&ע הענגאײכטערם. פונקט װי םיפאענט ׳&פעטעד נע׳טען ב׳טעת דעד אעצטער װעאמ- מאחמה. אינם קאפ־טא װעגן די בית-עאמנם, גיט איבעד דער מחבד די כראנאאאגיע פון די ײדי׳עע בית-עאמינם אין פויאן. די פאגראמע;, גידו׳עים פון ׳&טעמ וכדומה האב; געבראכט דערצו, אז א חו׳ז יכהעזיע, איז אויף דער פויאי׳עער ערד ניעט פאראן קײן מצבה, װאם זאא יטטאמע; פון מיטאאאטער. צום םוױ דעכגט אויפ דער מהבד די װיכטיקםטע מצבות פון ־בנים, רב״ם, צדיקים אויף די ״ד״צע כית-עאמינם א■; פויאן. דעד פינפטע־ קאפיטא א־ז נעװירמעט װעאטאעכע אנדענק;, װי אמ׳צא אנדענק; נאך גדויפע מענטיב; און אאטעיט־מאעכק״ט; פ.י; ײדי׳טע צעכ;. דער אעצטער קאפיטא באיטדײבט די מ׳עפחה-אאטעדטימאעכ- קײטן, װ, אמ׳טא, יחום-ברױו, מאבו׳טים, צירוננ, ריננאעך, ׳נזטעמפאע;, קמעות א. א. װ. ׳טרײבנדיק װעג; די קהאה-׳&טעמפאען, זאנט מ. באאאבאן, אז די קהאות פאענן זיך ני׳&ט באנוצן מיט ׳&טעמפאען, נײערט די ד״ר י. גארדאן/זזילנע א נ א ט א ל פראנס אויף רער װעאט, װעאנדיק זי איבעראגדער׳ט;, ניט זי אים כפא- כפאײם, זי ׳&אעפט אים אריין אינם ׳טטראם פון די נעשעעני׳נזן, װעא- בע ער רופט ארויס, פון א האר פון זײנע האנדאוננען װערט ער ז״ערער א קגעכמ. דער אידעאאיםט איז נעגאיכן צו א קינד, װאכ שפיאמ זיך טיט א נעפעראעכן מכ׳טיר, ני׳טט קענענדיק ז״ן טבע, און מאכט אן אזויארום די נרעםטע צדות. אזוי איז, אס׳טא, דאב קריםטנטום אין משך פון זײן אנטװיקאונג נעװארן דער דירעקטער היפוך פון דעם, צו װאם די ערשטע קריםטן האבן נעשטרעבט (פראנב װײזט דאם אויף זײער גײםטרײך אין ז״ן װערק ״אויפן װײפ; שטײן״); אזוי אויך זענען פאנאטישע רעװאאוציאנערן געצװוננע; צו באגײן די אכזרױתדיקםטע מעשים, נישט געקוקט דערויף, װאב אן-און-פאר-זיך זענען זײ נאנץ אפט זײער םימפאטישע מענטינץ (זע ״די געטער זענען דאר׳טטיק״). די פאנאטיקער רופן ארוים בי־ פדאנםן א קאמישן אײנדרוק: זײ קעמםן פאד ״אײביקע״ װערטן אץ אידעאאן, װעאנדיק ז״ אבער דורכפירן אין אעבן, פאאן זײ באיה- ברידה דורך, װארים די װירקאעכק״ט רעכנט זיך ני׳שט מיט ו״ און נישמ מיט זײערע אידעאאן. דער דאזיקער קאנמראםט אאײן צװישן װירקאעכקײט און אידעאא קאן אבער נאך נישט דינען אאס א נעניגנדיקער נרונד פא־ אן איראנישער באצױנג צו די אידעאאיסט;. װארים אויך אין דער טראגעדיע קומט דאך פאר א קאנפאיקט צװישן די אירעאאן און רע־ װירקאעכקײט, דארט אבער רופט ער ארוים בײ אונז אן ערנסט אץ טרויעריק נעפיא. דער דאזיקער חיאוק באזירט אויף א פרינציפיעי.; גרונד. אויב איך האאט, אמשא, פונם פאטריאטיזם און איך זע, ור עראעכע פאטריאטן נ״ען צוגרונד פון ז״ער נעזינוננ װענן, האב אד ראס געפיא פזן א טיפער טראגיק. אקענן-זשע — האאט איך נישט פונם פאטריאטיזם, אנערקען איך די דאזיקע אידעע בכאא נישט. רעמאלט זאג איך, אז די טענטשן, װאם זענען זיך מוםר-נפש פא־ איר, זענען שוטים און איך אאך פון זײ. הכאא: זענען די אידעעז אאם אזעאכע עפעם ניאטיקם, קאן מען רערן װעגן אן אײביקן זינע;. דעמאאט איז דעד קאנפאיקט מיט דער װירקאעכקײט א טראגישע דערשײנונג. זענען אבער אידעען נישט מער װי נ״םטיקע שפינ־ װעבסן, באשטײט די וועאט באויז פון עמפיריש-בארינגמעיפאקט; און פארקערפערט נישט אין זיך קײן שום זינען, דעםאאט איז דער (םוף) כטעט א־ן אלע זײנע װעדק טרעט אדוים דער קאוגער הומאר- סואער םקעפטיקער, װעאכער באציט זיך מיט א א״כטער איראניע צו דער ארומיקער װעאט. אין דער זעאבער ריכטונג רעפאעקטירט, אמשא, אויך בערזשעדע נאבדעם, װי ער האט נעזען זײן תאמידם רו בײ זײן פרוי און נאכדעם, װי סיאיז בײ אים אריבער דער ער׳עטער כעם א־בער איר אוםטרײשאפט. די מענטשן זענען דאך באויז העכער אנטװיקאטע מאאפעפ, טא װאם-זשע האט עם פאד א זינען צו ב״זער; זיך אויף דער פדוי זײנער, זי האט דאך נאר אפנעטון דאם, װאם איז אזוי נאטיראעך פאר איר אאם א מאאפען באו־ז נוטםוטיק אאכן קאן מען איבער אזוינע זאכןן װי תאאט עם אבער מיט פראפעסאד בער- זשערע נופא? ער אאײן איז דאך אויך נישט מער װי א מענטש, בכן נ־שט כעפער פון אן אנדערן, טא װאם-זשע אאכט ער איבער ד־ מעגטש;? יא, מ״נט בעדזשערע, םיאיז טאקע אזוי, אבער אײן מעאה האט ער, װאם אנדעדע האבן נישט; ער איז א םאאפע, װאם דענקט, װאם רעפאעקטירט, אינדערצײט, װאם די אנדערע בני-מין זײנע טוען דאם נ־שט. פראנפ באמערקט דערצו: די פקחות קאן קײנמאא נישט זײן אן א חםרון אין א װאםער-נישט-איז הינזיכט — בערזשערעס יעטאאץ אויף זיין פקחות האט גאר ק״ן ש״כות נישט צו זײן פקחות נופא. מיר מײנען אבער, אז דאם א־ז נישט אזוי פשוט, און אז בער- זשיערעם יטטאאץ אויף זיין אינמעאיגענץ איז נישט קײן צופעאיקע דערשײגוננ, נײערט איז פארװארצאט אינם מהות פונם םקעפטיציזם, װי מיר װעאן ראם אויפװײזן שפעטער. ׳ אויף װיפיא דער מענטש אײדט, נישט קאנענדיק באפרידיק; זײנע טריבן, מוז מען אויף אים רחמנות האבן. װערט עד אבער אן אידעאא־םט, גאײבט ער אין אן אבסאאוטן װערט, אין אן אבםאאוטן זינען און שטרעבט אים צו פארװירקאעכן — דעמאאט כאפט א גע- אעכטעי איבער אים. אאײן א־ז ער נישט מער װי א פיצא מאטעריע אין א ריזיקן קאםמאם, נישט מער װי א שפיאכא אין די הענט פון נאטורנעזעצ;, און פונדעסטװענן װיא ער אנװאדפן דער װעאט עפעם אן אידעע, װעאכע איז באויז א פראדוקט פון זײן מוח. דער מענטש װיא אװעקאאזן די װעאט אין זײנע װענן, זי שאעפט אים אבער אװעק אין א י ר ע װענ;, װענן, װעאכע ם׳האט זיך אים נארנישט נעחאומט. פאר דער קאעגםטער װירקוננ, װאם דער מענטש איבט אוים