Literarishe bleter · 1930-08-15 · 33 (15.8.1930) · p. Seite 615

/יי׳נ 6/5?יסעל־^ל־י^ע ב?סססר נ<ס. 33 י328) דד. ע. ו י נג ע? נ?; פ / מ זן ו ש ע װעגז ײדישע אלטעדםימלעכקײםז איז פוילז םיװײםט אם׳טר א 2% װאחםעװער ײדן, פון דעד היםטארי׳ט־ עטנאנראפישער געזער׳שאםט אין װיהנע, װע?כע װײזט אויך ארויכ װ״ניק םימנים פון?עבן און אקטױויטעט, און פון דער קראקעװער קה?ה. דא רארך נאך צוגערעכנט װערן דער אנהויב פון א מוזײ בײ דעם ײדי׳טן װיפנ׳עאםטרעכן אינםטיטוט אין װירנע, װערכעד הארט איצט, א דאנק דעד איבערנענעבנק״ט פון זײנע פר״נט, אין א שטארקן אנטװיקרען זיך, דאס בירד פון די קהרה-ארכױון, געצײבנט דורך דעם חיכובן מחבר, איז א זײער טרויעריקם. כדי צו האבן װענן דעם א היכנה, איז גענוג איבעדדערצײרן צװײ פאקטן, װאם װערן נעבראכט אין בוך: די קיניגרעכע פדױוירענן פון א־ינער םון די ערטסי]ע ײד״״״ קהרות אין פוירן — א־ן קראקע, האבן ז־ך ־אינראננ נעװארגעיט בײם דאיט הקה?, רעם פאטער פון א באר־מטן אונױועדם־טעטם- פדאפעםאר, װערכער האט ר־ דאז־קע ט״עדע פא־מעטן מיטנענו- מען מ־ט זיך קײן גראיז. ער׳טט ראדט זענען ז״ אר״ננעפאקן א־ן די הענט פון א ײדי׳ען נערערטן, װערכער האט ז״ מיט יארן ׳עפעטעד א־בערנענעבן דער קראקעװער קהרה. די רעמבערגער פדנםים זענען נעװען נאך ״קרונער״, װי די קראקעװער. צור־בן מאננר אין פראץ, האבן ז״ די א?טע דאקומענטן... פארבדענט. דער םחבר םארענדיקט דעם ארט־קר מיטן רוך צו יעאפ;, רויטן בײ׳שפ־צ םון די דײטיטי׳טע ייד;, א צענטראק ארכױו פון די פוירי׳נזע ״דן, װאם זאר דאס ׳טאדית-הפריטה צונויפזאמרען און אויםהיטן פארן ײדי׳טן װיפניטאםמםמאן. די אויפנאבע װארט גרי־ך נעדארפט נעמען אויד זיך די היסטאר־שע םעקציע פון ײװא. די רײכע רשימה םון פנקם־ם, װאם איז אננעגעבן אין בוך, דארך נאך דערגאנצט װערן מיט דער ידיעה, אז אויך דעד ײװא זאמרט פנקם־ם און אז ביז איצט האט ז־ך אים אײנגעגעבן אױפ- צוזאמרען א ר״כן מאטער־אר םון אײנצרנע זײער אינטערעכאנטע אקמן, װי אויך דעם פנקם פון דער שטאט אםטראװע אין פויזנער קאנט און עטרעכע פנקםים פון חברות, בפרט האנטװערקער-חבדות. דער דריטר קאפיטר םארנעמט זיך מיט די ײדי׳צזע שורן א־ן פויר;. די ײדן תאבן אין זײער 800- ביז ססס-־אריקעד נעיטיכטע א־ן פוירן נעיטאםן אן אײגנארטיקן סטיר, װערכעד דריקט זיך בפרט אוים אין די בארימטע הירצערנע שוק. א חוץ דעם זענען פאראן געמויערטע םעםטוננם-שוק, בפרט או־ץ די מזרה-קרעפ;, װו ד־ יטורן זענען געװען צונעפאםט צו פאדט״דיקונגפ-צװעקן אקעגן ר־ כםדרדיקע אנפארן פון ד־ טאטערן, טעדק;, רוםן א. א. דער מהבד יטדייבט אין דער הקדמה צום קאפ־טר, אז עד איז נייטט אויםן צו שר״בן א גרעםערע אפהאנדרוננ איבער די יע־רן. ראס, װאם דער מחבר ניט אן װעגן רי שורן, איז א םבעמאט־שע איבעדזיכט איבער די װיכטיקסטע דאטעם פון אנטשטײן פון די װיכטיקםטע שור;, זײער קורצע געשיכטע, די מרוכה׳צזע און קירכרעכע געזעצנעבוננ ױענן שורן, דער בוי םון די שורן, זײער א־נעװ״נ־קסטער און אויםעררעכעד אויסזען. דער מחבר װידםעט אויך פיר פראץ פאד די ידן, כתרם, קידוש-בעכער, אתרונים-פושקעס, מנורות, רײכמערכ כױרם וכדומה. ער באשרײבט א חוץ דעם די קונע, װו מען האט צונעבונדן דעם זינדיקן, די נדבות-פױטקעם, דעם האמער פון ינימיכ, טיט װערכן םיםרעגט רופן צום ראװנע;, דעם רוה א. א. װ. דער מחבד װארםט אן א םך פדאנן, אויו־ װערכע ד־ ױננע ײרישע ארכיטעקטן און קונםט-היסטאריקער וועק ז־ך רארפן נע- נויער אפשטעק. דערב״ װערן זײ דארםן רעזן די נאר-א־נטערעםאנטע פראנע: צי איז דער ײדישער שור-םטיר אן אייננאדט־קע זאך, אדער צי איז עם ברויז א צװײג םון דעם פוירישן םט־ר-קונםט, װי סיהארטן אײניקע פוירישע קונםט-היםטאריקער, װערבע האבן פון תמיד אן ארויסנעװיזן א נרו־םן אינטערעם צו די א?טע י־דישע ישואן אין פוירן. דער רײכער םאטער־אק װאם א־ז אזוי םרײםיק אויפנעזאמרט נעװארן דורך פראפ. באראבאן, װעט דינען פאר דעם צוקונפטיקן היםטאריקער פון די ״דישע שורן אין פוירן פאר א װענװײזער א־ן זײנע זוכענישן און פארשוננען. צום םוך פון קאפיטר װענן די שורן ברענגט באראבאן א רשימה םון די פאו־רוםטן. די םרחםות און פאגראסען האבן דא אננעטון ראם נײע בוך;אין פוירישן פון פראפ. ם. באנאבאן װענן די ■ירייטע אקטערטיטקעכק״טן אין פויקן שטעקט אװעק פאד אונז איינע פון די אננעװ״טיקטםטע פראנן פון אונזעד קוקטור-קעבן אין פויקן; די פראנע פון פארהיטן די ״דישע אקטערטיםקעכקײטן, :,-עקבע פארשװינדן פון טאג צו טאג. אין בוך א ז אננעזאםקט ע; יזיקער טאטעריאק װענן יעדן מין אקטערטיטקעכקײטן, װי שוק, _ ת-עי.םנם, שוק-םכשירים, צירוננ, מקבושים, פנקטים פון קהקוח א״-ן חברות וכרומה. זינט עטקעכע צענױקיק יאר א ז פ, אפ. באקאבאן ״ועטיק אויפן געביט פון ײדישער נעשיכטע א-ן פויק;, ער איז איינער פון די בעסטע ׳;דישע נעשיבט-קענער פון פויקן. א־ן םשך דער נאנצער צײט האט ער אויפנעזאמקט די אקע צע,וא, פענע ״ , הונדערטער ביכער, ראקוםענטן א. ד. נק, טאטעריאקן צו רעו נעשיכטע פון די ײרישע אקטערט־מקעכקײט! אין אםאקיקן עויק;. די הקדמה צום בוך איז אײן נרויםער אנקקאנ-אקט ק*נן דער אפנעקאזנקײט פון רער ײדישער נעזעקשאפט אין פויקן, צוקיב װעקכער הונדערטער טײערע חפציפ פון א נדויםן קוקטור-ה־פטאדיש, װערט זענען אויך אײביק פארקוירן נענאננען פאר דעד ײדישער נעשיבט-װיםנשאפט. די םקחמה האט אויף דעם געביט אנגעמאכט שרעקקעכע ר״־בונות, דערנאך זענע; נעקוםע; די אינפקאצ-ע- ארן, װען פאו־ שײדענע אויםקענדישע אנענטן האבן בחצי חנם אויםנעקויפט אן א שיעור ײדישע קוקמור־היםמארישע אוצרות. זײער א םך אקטערטיםקעכקײטן זענען אויף א״ביק פאר- רו־רן נענאננען אין פויזנער קאנט. נאכן פארנעםען די דאזיקע שטחים דורך פויק;, האט די ײדישע באפעקקערונג צוקיבן אנטי- כעםיטיזם, נענוםען םאםנהאפט צו אנטקויפן, איבערקאזנריק אקץ אויף הפקר. מיטן אונטערנאננ פון די דאזיקע קהקות זענען אויך אױםפארקויפט נעװארן רורך פריװאטע פערזאנען אן א שיעור ט־יערע פרוכתן, פנקםים א. ד. נק״ װעקכע זענען אזוי-ארום נע- װארן נישט צוגענגקעך פארן ײדישן װיםנשאפטס-מענטש. רי ארבעט פון פדאפ. באקאבאן װיק אדונטערפירן א שטיקק כך-הכק םון דעפ, װאס איז ביז איצט אויפגעהיס געװארן אין פויקן און גק״כצײטיק פון דעם, װאם איז צוקיב דער מקחמה, אפגעקאזנ- ק״ט פזן דער ײדישער געזעקשאפט, עם-הארצות און הםקרות פון ד־ ײדישע כקי-קודש — םארשװונדן קעוקם ועד. דאם בוך איז אײננעטײקט אין זיבן קאפיטקעך, יעדער קאפיטק איז געװידטעט אן אנרעדער םראנ/ג אין ערשטן קאפיטק,— ״אויף װעקכע װעגן איז גענאננען די ארטיםטישע אינדוםטריע ב״ די יידן אין פזיקך׳, — פארנעמט זיך דער מתכר םיט די צװיינן פון ײדישער מקאכה, װאם האבן אין םשך פון יארהונדערטער גע- בראנן א קינסטקערישן כאראקטער, װי, קטשק, די נאקדשמידערײ, העפטערײ, מאקערײ, םקוקפטור, װי אויך די דרוק-קונסט און אײנ- ב־נרערײ. דער מחבר ברענגט דא די װיכטיקםטע ידיעות װעגן די ־אז־קע םקאכות, װעקכע האבן זיך טײקמאק נעפונען אויםשקיםקעך אין די הענט פון ײדן. די דאזיקע אינטערעםאנטע ידיעות איז כדאי צו דעדנענצן נ״ט א װיכטיקער נאטיץ, װאם נעפינט זיך אין דעם בוך פון בא- קאנטן אנטיםעמיט מיטשינםקי, װו ער פאקט אן אויף ״דישע פ־ױען, הקםאי זײ ארבעטן שוין אוים שפיצן, זײד-אויםארבעטוננע;, נאקדשטיקערײען, און אםי<?ו — און דאם איז דאם אינטערעםאנט- =טע — רי ארגאטן פון דער קירך און די פערלענע קרוינען אויף ־־ מאנסטראציעם. דאם באװײזט, אז די ײדישע םרויען האבן או־פן געביט פון קונםט-שטיקערײ נעהאט דעם מאנאפאק, אויב אפ־קו דער קריםטקעכער ק?ער האט נעמוזט צו זײ אנקומען. רער צװ״טער קאפיט? פארנעמט זיך מיט די ײדישע קונםט- או־םשטעקוננען, םחײען, ביבליאטעקן און ארכיװן*). די רײבע םערב־ א־יראפעישע ײדישע און נישט-ײדישע זאמקוננען פון ײדישע איטערטימלעכק״טן שטעלט דער 'מחבר אנטקענן אונזערע ״ב־דנע״ י םוזײען אין פוי?ן: םון ם. בערזאן אין װארשע, װעגן װעלכן *) דער ארטיקל איז געדרוקט געװעו איו הםשכים אױ די .,ייטערארי׳אע בלעטער״. רעד.