Literarishe bleter · 1930-08-08 · 32 (8.8.1930) · p. Seite 603

זײס 3ס6?יססר^ריש^ ב7סםסר נ<ס 52 (321) 9 טרונק װאםער; און, פונקט װי יענער דור׳טטיקער, הויבט ער אויך נאייך אן צו שװיצן פינם שנעאן יל״ענען... דער ארטיקל האט אים, װייזט אוים, שטארק פא־ינטערעםירט,- אייענענדיק, הויבט ער זיך אזש פון ארט, מאט ער נע־װעזע העװױת מיטן גאנצן פנים זיינעם. — אהאן — שפ־יננט ראמבאם ענדאעך איננאנצן אליה פון זיין פאאץ. — נו, װאס האב איך זיי אאננ נעזאנט.דער קריזים אויפן הינן יידישן ביכעד-מארק א־ז א פערמאנענטער...״ אװדאי אזוין סיאיז דער קריזיס פונם נאנצן הינן קואטור-אעבן, — נאאנצט אים בייז אויך די אוינן, װי עד װאאט טדױמפידט איבער עפעם אן אייננעשפארטן שנא. — הערםט, ־אם טענה איך דאך שוין פון אאנגז װאס פאר א װערט האט זייער נאנצער בנין — א בני;, װאם איז אויפגעשטעאט אויף הינער-פיםאעך... איי״ א פינראמענט פון טרוקענע, זיך-צעשיטנדיקע זאמדן... פ ד א נ ס פאטיע צו רי אנהעננער פון דער דאזיקער פראנראם. אויב עמעצער איז, אמיםא, א איידנשאפטאעבער אנהעננע־ פון ל־ער אבםאאוטע־ מאנא־ביע, װעט ע־ האםן נישט נא־ די רעמא^־אטיע, ...״-״ א..ך רי דעמאק־אט;, און באויז דערפאר, װייא זיי זענען רעמאק־אט;. אויב מיזאא זיך װענדן צי אזא מין א״נעם מ•״ אזע^;״ ־״־: םיטייט׳ע, װאם האט דאם, װאם איקם איז א רעמאקראט, צו טון מיט זיין פערזענאעבקייט? שוין-זשע קערן זיך אן די אידעען, ותאבע א מענמש האט, מיט זיין מהות? רו מענםט זיך טאקע איב האבן די מאנארביע און האםן די דעמאקראטיע, דו טארםט אבער נישט זאגן, אז בבאא זענען די מאנארביםטן באי-עךך װערטפואערע מענטשן װי די דעמאקדאטן. א־נזער בעא-דבר װעט אבער נישט מםבים זיין מיט אזוינע רייד, װארים ער האאט זיך אן דער אומבאװוםטזי- ניקער הנחה ןמחמת א־ן דער טעא־יע אייקנט ער אפשר אין א פרייעם װיאך, אז דעי מענטש איז אין א געװיםן זינען א פרייע ניים- טיקע פערזענאעכקייט, װעאכע איז מםוגא צו באנעמען אבםאאוטע אמתן און װעאכע דריקט או־ם אין אאע אירע אקטן א נעװיםע זינענ- האפטיקע שייכות. ד־ ראזיקע דורכנעררונננקייט מיט א גייםטיקן באטייט באייבט או־ך רעמאאט באש־טיין, ווען דער םוב־עקט באגייפטערט זיך פא־ פאאשע װערמן, פאר נישטיקע אידעאיין. די װעאטאנשו־וננ. װאם א מענטש האט, איז אזוי-ארום אויט דער ד^ןיקע- הנדןה נ,.״״ ק״ן צ־פעאיקער פראדוקט פון צופעאיקע שטימוננען, נייערט באראקטע- ריז־רט זיין מהות בערזי״עדע, רע־ םקעפטיקער ש־טעאט זיך אבע־ פא־ ד• זאך נאנץ אנדער׳ע. די מענטשן זענען פאר אים נישט מע־ װי א העבע־ער מין מאאפעס באיאקטער־םטיש׳ פא־ זיי זענע• זייערע אינסטינקטן, װעאכע האבן זיך בי• זיי אויםנעאריעט אינם משך פון דער איגאניש׳ער אנטװיקאוננ. הױת אבע־ װי דע־ מענטש־ א־ז א םאציאאע חיה, ב־אדן ז־ך אויס מיט דער צייט א־־ד אן א־מ- באױ־סטזיניקן שטייגע־ געװ־םע נעזעאש־אפטאעכע רג־אותן, נעװיסע באאים פון האנדאען און פ־ן רעאניר;, ד־ אזויגערופענע זיטן, װעאבע זענען א־ן ־עדער תקופה די אנט־שיירנדיקסטע קדיטערױמס פא־ ניט און שאעכט. ד־ מיאות א־ז ד־ קעניגין פון ד־ מענטשן, זאגט עי־נעץ דער נריכישער דיבטער פ־נראר מיר ווייסן נייבט, צי פראנם ציטייט ע־געצװו דעם ראזיקן א־יסיש־פרוך, אבע־ ם־איז קי־ן פפק נ־שט, אז עי איז א־ננאנצן אויט זי־ן נע׳םמאק די זיטן װעח איינגעפאאנצט דו־ך םונעםט־ע ארער ד,־רך דרעםור אין ־עח איינצאנעם מיטנל־ר פ׳ן דער נעזעאשאפט. נישט מידיםק־ט־דט און נישט מירעפאעקט־רט אפיאו װענן זיי, װא־ים א־ן ענינים פון באװ־םטזינ־קעי דעפאעקס־ע קאן זעאטן-װען דערגדײכט װערן אן איינ־קייט. ־אדט הערש־ט דער פ־״ער צװייפא. אינדערצי־ט, ײאם ר• זיטן ביאדן ־אך דעם בש־תיקה- ד־קן און אקס־אמאט־ש באת־-ספקד־קן ג־ונד-ר־־טע־װם פא־ דע־ באאורט״א־ננ פון מענטשאעכע מעשים אקענן-זשע ש־פ־אן ר־ וועאט- אנשו־־ננען פון ר־ מענטשן א נאנץ-קנאפע ־אאע איז ־ע־ באשט־- מ־ננ פון זייער מהות. זייערע באװוםטזינ־קע מ״נוננען זענען פיא- פרעס-צימערן ארוים, און הויבט אן אװעקאײנן פאי יעדן איינעם אויפן שרייבטיש צו עטאעכע נומערן פון דער אקאדש־ט-דערשינענער צייטונג. י ־■־■ >אונטערן אויםרײר, אז איצט מוז ער באטראכטן, װי עם איז ארויםנעקומען דער היינטיקער נומער, שיקט ער אפ די סטענא-;־אפיםטקע אין איר רו אריין. א״נם-און-צװײ װערט ער פארטיק טיטן דורכקאנטראאירן זיין היינטיקן מייםטער-װערק, די ערשטע זייט — דאס ארכיטעקטאנישע געבו־ פ־ן טורעמדיקע ״קעפ״, קעפאעך און אונטערקעפאעך... אזיסנעצייכנטן און ער װארפט זיך אריבער צו די אינעװײניקםטע, סאאידערע זייט;. זיין אויפטערקזאמקייט װערט דארט באאר צ־געצוינן צו אן ארטיקא אונטער אן אאארמידנר־קן קעפא: ״דעד קריזיס אויפן -־ר־׳טן ביכער-מארק — זיינע טיפעדע סיבות״. ראמבאם שא־ננט איין רעם ארטיקא מיט איין נרויםן זופ, װי א דורשטיקער א קאאטן ד״ד י ע ק ב ג ז$ ד ד ז) / /?7 י? נ על נ א ט א 9 (המשו) זייער אפט קומט א־ם או־ם צו ש־מועםן מיטן רעקטאר פון נאחים-סעמינאר אאנט־ען, װעאכער א־ז זייעד אן ארנמאעכער און ז״ער א נעאערנטער מענטש, אבעד נ־יםט קיין נרויסער חכם. װאס פאדייניקט זי־ ביידע? נישט מער, װי די נט־ה צו אאנעמי־נע בא- ט־אכטונגע;. איער װי פארש־יידן זענען ז״ א־ן אט-דער הינז־בטן פיאנס דייט אן דעם אונטערשייד, פרוװט אים איער נישט קאאר צו פארמואירן. די זאך א־ז, װאם א־נדערצ״ט־, װען בערזשערע נייט ארוים פון קאנקיעטע פאקטן, פון מענט־ש;, פון נעזעאש־אפטאעכע באצױננען, האט אאנטען פון אכתח־אה אן צו טון מיט אאגעמ־־נע אידעען און קוקט דורך זיי װי דורך א שא״ער אויך דער װ־רקאעכ- קייט. ער איז א פרומער קאטאאיק און באצ־ט ז־ך נענאט־װ צו דער מאדערנער נײםטיקײט דער װירעדאנאנר פון רער קאטויאיש- יעאיניעזער װעאטאנש־ויאוננ און דער פאזיטױויסטיש-אטעיםטישער װעאכע אנערקענט נ־שט פאר דער דעא־נ־ע ק״ן שום רעבט משפ־ע צו זייז או־פן נעזעאשאפטאעכן אעבן, האט פאד אאנטענען אן אנט- שיידנדיקע באדייטונג. אאנטען אעבט אינם מאכות פון זינען, פון באדייטוננען און זעט עדשט אין זייער איבט די פאקטן, װעאבע גע- ש־עען א־ן דער ארומ־קער װעאט אויט זיין מיינוננ א־ז עס פאר א מענטש זײער כאראקטער־םט־ש־. צ־ ער איז קאטויאיש רעאיג־עז אדער אטעיםטיש־. אין הםבם מ־ט זיין אײנענער אנש־ו־אוננ בא- הויפטעט ער אין א ש־מועם מיט בערזש־ערע;, אז אמאא, בש־עת די מענטשן האבן נענאו־בט א־ן נאט, זענען ז״ נע־וען בעסעד װי איצט. ־ערויף ניט בערזשערע זיין קאאם־ש־ן ענטפעח ד־ מענטשן זענען תמיד די זעאביקע — מיטאמעםיק נוט און מיטאמעםיק שאעכט. אין אט-די װערטער קומט צום שארפן אויסדדוק דער קאנטראסט פזן ביימם שטעאוננען צו דער װעאט. פאר א״נעם פון זײ, םאר 6אנ- טענען, האט רי װעאט אן אבסאאוטן זינען. רי מענטשן זענען נישט באויז עמפיר־ש באדיננמע אביעקטן, זיי זענען נישט חױת, װאס האבן זיך נאך א אאננער עײאאוציע ארויפנעא־בעט אויף זיײער ה־ינטיקער מררגה, נײערט זיי זענען אין א געװיםער מאם פר״ע נייסטיקע םוביעקטן, װעאכע קאנען נעמען שטעאונג צום דאז־קן אבסאאוטן װעאטזינען. אמת. אאנטען זאנט ראם נ־שט אאץ בפירוש־ א־ן מיר זענען שטארק מסופק, צ־ ער האט פון רעם אאעם אזא קאארן באװוםטזײן, ראם שטעקט אבער אאס אן אומבאװוםטז־ניקע הנחה אין זיין אוממיטאבארער און א־רש־פריננאעבער שטעאוננ צו דער װעאט. ביי אזא מין צונאננ מוז אויםקומען, אז פאר דעם מענטש א־ז עם זייער כאראקטעריסטיש־. װי ער פארהאאט זיך אנבי דעם א״ביקן זינען, דעם אבסאאוטן װערט. אין תוך נענומען האבן מיר אאע אין א נרעסערעד צי א־ן א קאענערער מאס אזא מין צונאננ צו מענטשן. אויב מיר זענע;, אמש־א, ש־א־פע קעננע־ פין א װאסעד- נישט-איז פאאיטישער פראנראם, װעאן מיר םיאן א געװ־סע אנטי-