Literarishe bleter · 1930-08-01 · 31 (1.8.1930) · p. Seite 577

זײע 577■׳ 7'ם113133דש33?1330337 013. 51 (326) רער איבערצײגטער מענטש, און מיר האנםטאטיח טאקע אין 5עבן. אז די םקעפטיקער זענען אויסנעצײכנטע פםיכאאאנן. דאס, װאם מיר אאע טוען אגבי דעם פםיכי׳ט־אומנארמאאן, טוט דער סקעפטיקער אנבי אאע מענמשן. די מענטשן זענען פאר אים נישט מעי װי אביעקטן צװישן אכיעקטן, נישט מער, װי נאטורװיםנשאפטאעך דערקאערטע דערשײנוננען. דער םקעפטיקער האט דערפאר א זײער אינטימע באצױננ צו דע■־ נאטורװיםנ׳עאפט װאס אן אמוז, מענ ער זיך אין דער דע׳־קענטעניש־טעאדיע שטעאן אונטער א םפק די פארויסזעצוננען, די גרונר־הנחות פון דעי װיםנשאפט, מעג ער זיד אײקענען די אאגעמײנכיאטיקײט פונם בא־ ני••' ״נעזעין״. פונם באגריד ״םיבה״, אינם קאנקרעטן אעין אנע׳■ מוז ער כסדר אנקומען צו דער נאטורװיסנש׳אפט. צ■ דאם איז א סתירה צי נישט, ורעאן מיר שפעטער זען די דרײ מאמענטן, װאם מיר האבן פריעד אויםגערעבנט און װאס כאראקטעריזירט דעם איבערצײנטן באװוסטזײן פאאן אפ בײם סקעפטיקער פארן םקעפטי׳טן באװוסטזײי האט די װעאט נישט קײן יעום וױבטיקײט: הבא-הבאים, א״ר קהאת, הבא הבאים. הבא הבא, דער סקעפטיקער פיאט נישט קײן נאענטקײט צו די זאבן, ער איז נישט א׳־ײננעטון, נישט פארזונקען אי• זײ ער האאט זיך אויה א נעװיםער דיםטאנץ םזן זײ או<׳י א דיסטאנץ פין אן איראניע. דריטנס -— און ראם איז. װי נעזאנט, דער װיבטיסטער מאמענט, ײאס םיגנאאיזירט דעם סקעפטיקער אין ז״ן טיפםטן מהות — ער צער״םט דעם אינעראעכן צונויפבונד פון באדײטונ־ נען און שטעאט אװעק אוי׳י זײן ארט דעם קויזאא־מעכאני׳ען צו- זאמענהאננ פון פאקטן ד־ער אעדער טאר אבער קײנמא■1 נישט ארויס-־אזן פי׳ אוינ, אז די דא םקיצירטע טיפן פונם איבערצײנטן מענטש אוז דעם סקעפטי׳טן זענעז באו־ז אבםטראקטע םכעמעכ אין נייעט קיין ממשותדיקע פםיכאאאנישע יעאאיטעטן, א־נדעראמתן זענע• א ב ס א א ו ט ע סקעפטיקער בכאא נישט בנמצא, װארום אז א װאסער־נישט־איז דאנמע, אן א ײאסער־נישט־איז גאויבן קאן דער מענטש בשום־אופן נישט אעבן. אײנער נאויבט מער, דעי אנדעיער נאויבט װײניקער, אבער ני׳ויבן טוען ״יר אאע: אפיקײםים אינם •עטרענגן זינען פון װארט זענען נאר ק״נמאא אויה דער װעאט נישט געװעז און זײ װעאן אויד קײנמאא נישט זײן, אייב מײ זאגן א"־ז אנאטאא פיאנסן או עי אױ געװען א סתעפטיהער. מײנען מיר דאם נישט אי; אבסאי״וט; זינען. דורך דעי דאזיקעי באצײבענוננ א־ז באויז בא־־אקטע־יזירט א ניװד־געזעץ פונם באװ־סטזייז. ױעייבעי איז בײ אים נעװען שטאיקעי פארטראטן אײדער בײ יי אנדערע מענטשן אין יאר די אײן זייט פ•; זיין פיאז״טיקע־ פע־זענאעביײט וייאן מיר א־וירירענגען אין איכט דורך אונזער נאנצ־ע־ איצטיקער אונטערזוכונג מיר װענדן זיך איצט טאקע צו אים מיט רי נעפינענע באשטימיננען א־ן פרױון צו פאישטײן רורך זײ די אײנצאנע מ״- ניננען. די באאורטײאוננען און אפשאצוננען פין קאנקיעטע דעי־ שײניננען אין זײנע װעיק. דע־בײ װעאן מיר קאנצענטריח אינזע־ אויפמערקזאמקײט איייז יעי פינור םון פראפעראר בעיזשעיע. ־עס דאזיקז נעװאאטיקז פקה — אז אמתע קאפיע פון אנאטאי פ־אנס־ ניפא. פוז צײט צי צײט ייעאז מיר נאטיראעך. מיזן בארירן איײ זײנע אנדעדע װערק בערזשעיע איז נישט אז אקטיײע נאטוך ־יעאכע נעמט א ׳'ײדניטאפטאעכן אנטײ' אין אאע ענינים פון אעבן ער נעהעיט מע־ צום קאנטעמפאאט־װז מענטש־ז-טיפ. עי האט מע־ ׳'־ב צ־ קאעח װענז אעבן. אײדער זיך צי באטײאיקן אין אים שי־־ז זײז נאנצע קערפע־אעבע יאנםטיטיציע. זײז פיזייסע שײאבי׳עבקײט דער מאנגי6 אין טעמפע־אמענט האבו פין פאױיר אננעצײכנט פא־ איס דעם ׳'עבנםשטײגעי פון א ־ענקער און נישט, *משא, פיז א גע־ זע^שאפטייעבז טיער אחיציעם איז עי בטרע ניטה צי אחעמײנע באטראיט־נגעז זײן נ־עסטע הנאק א־ז, װען ער קעי אן אניע־• רע־ אנ- ־י״ײדכעז ־זנס :ע באמע־ כיעכ זײן ייינע יעפ^עיז ײיטיכײ^ץ ז ײנע זאב• חי״צ פא• אזו מינדסטן :ייצכ דעכ י זײעי אפכ : ־ע־״ע" האכ םט־אקטע ער דענקט איער :ישט ױענן אב טיאבט יכד- בע־־־זיצערע עם קעננ־ שטײנע־ ־ ייביתן, א ־פאעכע ש• . ױענז באנ^׳ פ־אביעמעז ־ש״נוננעז זע אעבנם-דע־ י יאנירעט טוננ ביא־׳ זייז באכיאר ׳״טאנ־ פון יינעם בא־ יײע־ א^נעמ־ עױע• צ־ ו דעמר־ינכ רעבט ײד צי א־ז ע־ שט ם א־נטע- יקע ׳׳עב׳ אי •ײיענדײן יאט אײדי ־־ באאבאבט -איטער עי בײט ע־ ז*יער נרינ־ פאהכז * טאנטענאעיע ־עסירן ד• אויי זײנע אי׳לעמײנע נעדאנקעז דעיפא־ באצײבנט עי זײן דענק־ שםײגעי מיטז זי־ער כאיאקטעריםטישן נאמעך .,עקםפע־ימענטא^- פי^אזאפיע״ (םון• קוםם) - זאכן מיט װערטן םין דער אנדער זײט, האבן מיר נישט דער- רא;ם זײער א װיכטיקן מאמענט, װעלכער מוז נאך ארומנערעדט ״״־;. בכדי בואט צו מאכן אונזער געדאנק, װע5ן סיר זיך דא באנוצן ם־ט א בײשפיל פון בערגםאנען, װעלבן ער ברעננט בײ א נאנץ־ א;ךער נעצעגנהײט. א״נער 5ײענט מיר פאר א נעדיכט. איך װיא זא־שטײן דאם נעדיכט, איך װי5 תופם־זײן זײן זינען. איך הער יייך אויפםערקזאם צו צו די װערטעך מײן הויפט־אינטערעם איז איעו נישט געװענדט צו זײ נײערט צו דעם זינען, װעאכער דריקט זיך אויס אין זײ. דורכן דאזיקן זינען זענען די װערטער פארײניקט כיכאנאנד אויך א אאניש-אינעראעכן שטײנעך זײ בי5דן פאר מיר אן א־מצערײםאעכע אײנהײט. װער איך אבער מיך אדער דאס נע־ ד־כט הערט מיך אויך צו אינטערעסירן און איך װיא זיך נישמ א־ײנקאערן אין אים, דעמאאט פארשװינדט פאר מיר דער זינעז און א־ך הער אײנצלנע איזאלירטע װערטעך װעלכע האבן נישט ק־ין שיייבות אײנם מיט דעם אנדערן. אנשטאט דער א״נהײט פון זינעך ־אכ איך איצט פאד מיר א צעריםענע, א צע׳עײדטע פיצהײט פין ־וערטעך רער וינען אלם אזעלכער ברעננט ארײן אן אינערלעכן צו־י נו־פבונד אין דער פיאהײט פון די דערשײנוננען, װי מיזעט דאם יױט ארויס אויך פון אן אנדער קאנקרעטן משא. אײנער איז. צ. ב״ נעױען אויףי א רעװאלוציאנערער פארואמאוננ, װו מיהאט געהאלטן יײערר־קע דרשות, װו מיהאמ מיט התאהבות געזוננען צידעך און ־אס אצץ האט אויך אים נעמאכט א שטארקן רושם. װען ער נײט איצט אה״ם אין א נעהויבענער ש׳טימוננ און באטראכט די פינקאענ- ־•קע שטעדנס אדער קוקט אויך די הײזעך װאם זענען פארזונקען א״ נאכטיקע שאטנם, דוכט זיך אים אוים. אז אאץ אדום אים איז מימז אויך זײן אידעאא, אויך דער םאציאאער רעײאאוציע, אױ שיבן דאזיקן זינען, ײאס ער טײטשטי אין זײ ארײן, טרעטן די •אכ; ארײן אין אן אינעראעכער נ״סטיק־אינטימער שײכות אײנע מ־ט דער אנדערעך א זײטיקער ותט אבער זאנן, אז דער מענטשי יאט אן איאוזיע, אז ער פאנטאזירט, װארום די אײנציקע שײכות, ־יע^כע באשטײט דא צװישן די זאכן, װעאכע ער זעט, איז נישט א ש״יבות פון א זינען. נײערט א פיזיקאאישע שײכות, נעמאעך די יעננזײטיקע צוצױננ. מיר קאנען איצט ארונטערפיח דעם סך־הכא. רי שטעאוננ פינס איבערצײנטן מענטש. פונם נישט-םקעפטיקער אזויצוזאנן, צו ־ע־ ארומיקער װעאט איז כאראקטעריזירט תרך דרײ מאמענטן, ױעאכע קומען אאע ארוים דערפון, װאם אין די זאכן ש״נט דורך א נ״םטיקער זינען, ערשטנס, איז די װעאט װיכטיק: צװײטנס. יענען די ואכן דעם מענטש נאענט: דריטנם, וענען וײ צונויפגעבונדו מיטאנאנד נישט באויז קויזאא־מעכאניש, נײערט אויך אינעקאעך נײבט־ק. דערמיט װערמ. פארשטײט זיך נישט נעגעבן קײן אויס־ שעפנר־קער אנאאיז פינם װערט-באוװםטזײן, און מיר זענען זײער ױייט דערפון, אויך אזוינם צו פרעטענדיח. ראס נענינט אבער פוא־ ש־טענדיק פארן הויפט־צײעק אונזערן, פאר דער כאראקטעריפטיק פ־נס סקעפטיציזם, װי אנאטאא פראנם רעפדעזענטירט אים, פון די ״־ײ אויםנערעכנטע מאמענטן איז דער רריטער פאר אונז דעק סאמע װיכטיקםטעך װארום ער דינט אונז צו צו פארענטפערן די אײבננעשטעאטע פראנע. דהײנו: װאס טוט דער סקעפטיקעך ײעז ע־ צױײפאטי דער תירוץ איז: דער סקעפטיתער אנערקענט ניש־ט ־״: נײםטיקן צונויפבונד אין די אײנצאנע דערש״נוננעז, ער צע־ ־ײרט זײער זינען. רארט. װו דער איבערצײנטער מענטש זעט א פארקעדפערוננ פון אידעען, זעט רער סקעפטיקער קויזאא בא־ ־•ננטע פראצעםן, עמפירישע פאקטן, װעאכע מיטאר נישט פאר־ אבבאאוטירן. װען ער העיט זיך אמשא. צו צ־ די מײנוננעז פון א מענטשן. שטיעבט ער נישט ארױסצונעפינען זײער אאנישע ריכ־ טייײט אדער פאאשק״ט, ער ווכט נישט קײז אאנ־שע אינומענטז ־־א אין קאנטרא, ײאס זאאן באשטעטיקן ארער אפפרענז די מ״נונ- נעז. ױעאכע ם־קומט אים אוים צו העח. דאס טוט נא־ דעך װער עס נאויבט, אז םיבאשטײט אז אבםאאוטער אמת און אז מ־קאן אים ־ע־נ״ן, זאא זיין אפיאו נאר טײאװייז. און אויב אזא מין אײנעם יאי• במעט אאע מענטשן זענעז אזוי ױי עין װעט א־יסקומעז צי ־׳;־; א באהויפטוננ פ־ז א מענטשן, ײאס עד האאט פון אים, ױעט ע־ זי אינטערזוכן אויט אאנישע קריטערױמס און װעט זיך פאײסז צ• ־ערניין, צי זי שט־מט צונויך מיטן אמת צי נישט דער םקעפ־ טיקער ײעט זיך אבער דערביי גאנץ אנדערש אויפפירן, װאױם ער ראאט דאך נישט פון קײן אבסאאוטן אמת דערפאר ײעט ער אונטער־ ייבן יײ נעהערטע מײנוננ נישט אאניש, נאר פםיכאאאניש, ער ײעט " ױעאן פארשטײן אאם א רעזואטאט, אאם א פועא-ױצא פון בא- שטימטע פםיכאאאנישע באדיננוננעז. רערפאר האט אויך דער םקעפ־ טיקער םער חוש פאר דער פםיכאאאנישער װירקאעכקײט, אײדער