Literarishe bleter · 1930-08-01 · 31 (1.8.1930) · p. Seite 575

זײם 75צ?יסעדאדי *ע 31 (26כ)? ־אם, ,־ואס איז עעגרעך געװען צ,י דעדנרייכ;?שם דער ײדיש-װע?ע- צעכער יעוי אי; פויצ;, קא; או; מוז דערגר״כט װעדן אין די אינטע- רעס; סז; דער ײד״ע־װעצטצעכער יסוצ א•; אמעדייןע, דאס װאצט גע- קאגט געב; דער אמעריקאנ״טעד ״״טעד יטוצ א םך ברײמער; פאר־;עס און װאצט דעס דארטיק; יידיס; ׳טוי-קא״ה אדויסנעטדאנ; פון די ראמע; פו; קוצטור-ארבעט פו; דעד אדער יענער אדגאגיזאציע, א■; יפטח םון בדײטערעד נעזעציעאפטצעכעד אויפמערקזאמקײט. — עס איז טאקע כאמת מאדנע-. אויב מיקא; נײן אי; א נעמײנזאמע; פדאנט צטובת דער ײדייעער יסוצ אין פויצ;, פאד- װאס זאצ מע; נ״טט קאנע; ז־ך פארײניק; פאד דעד ״דייסעד ׳עוצ אי; אמעד־קע״ און װאס האט איר אונז צו דעדצײצן מכת דעד ײדי- יצער קורטור-געזעציצאפט אי; אמעריקע, װאם תאט זיך א■; אזא קור- צע־ צ״ט אזוי יטטארק פאנאנדערגעװאקס;? װי זענען ד• דירעקטע אײנדדיק; פו; דעד ײד קוצטוד-געזעצעאפט■׳ -- איך װ״ם, אז א•; פויצ; תאט א סך אינטעדעס ארויס- נערופ; די נעכורט און די ארבעט פון דער ״ײדישער קוצטור־נעועצ- יצאפטי א־; אמעריקע. די דאזיקע קוצטוד-געזעצשאפט האט זיך נעיעטעצט :אר בדײטע און װײטנײענריקע ציצן. פא־װאנדצען די י—יעע יעפ־אך א•; א פאקטא־ פון עדיעטקצאסיקער באדײטונג א־נס אמעדיקאנייע-ײד״ע; צעב;, תויבן דעס קוצטור-מצב פון די ײד-עע מאפן דודך ײדיש, באקעמפ; די קוצטודעצע, גײםטיקע און געזעציעאפטצעכע דעגדאדאציע, װאה איז א פועצ-ױצא פון דער אויבנ־ אויפיקער, פצאכעד אסימיצאציע, װעצכע האט קײ; יעוס יעײכות נ״עט צו דעם אמעריקאניזידונג פו; די ״די־עע מאם;, װעצכע קאן או; דא,־ה דערנר״כט װער; דװקא רורך ײדי-ע, — דאס זענען ביערך די ציצ;, װעצכע סיהאט זיך נעיעטעצט די ״ייד״עע קוצטור-נעזעצ- יעאפט״. די ציצן זענען אבער נאד ערנסטע און גרויסע, און די ״קוצ- טור־נעזעצשאפט״ יעטעצט עריעט די עדיעטע יעריט אויך איר הארט;, ־עװער; װענ. עס קומט אויפ צו ארכעמן אין א םביבה, װעצכע א־ז אננעזאפט מיט ביציקער, מנויעמדיקעד אס־מיצאצ־ע-אידעאצאניע, מע; מװ אויבדאטן רי באצ־וננ פון גדינגשעצינג או; אומנצויבן אין יידישי. מען מוז באקעמפן די נײסטיקע און געזעצשאפטצעכע אפגע- שטאנענק״ט, װעצכע האט זיך יעטארק צעבאצעבאטעװעט אויױ רער ײדישער נאס אץ אמעריקע, בפדט א•; דער אמעריקאנישער פרא- וױנין. דאס זענען אצץ אויפנאכ;, צו װעצכע םיפאדעדט זיך א נע- װאצדיקע אניעטדענגוננ, א יס מ־ט כחות. די ״קוצטור-געזעצ׳עאפט״ האט שוץ איצט א ריי אפטײרוננען אץ פארשײדענע שטעט, זי האט שוץ איצט צונויפנענומען פארשײדענע געזעצשאפטצעכע עצע- מענטן צו דער מאדערנער ײדי׳עער קוצטור-אדבעט און צום ײדיש- װעצטצעכן קוצטור-קאמר. אבער זי האצט נאך פאדט בײ די גאר ערישטע שריט. די צאצ פ,ץ אירע אפט״צונגען און מ־טנצירעד איז נאך דערװײצ א; אומבאדײטנדיקע. איר װירקוננ אנטשפדעכט נאך װ״ט נישט אירע ציצן. אבער אז ספק װאצט געקאנט אץ נעדארפט די ״יידישע קוצטור-געזעצשאפט״ ווער; אן עדנפטער און םרוכט- בארער פאקטאר אינם ײדיש; פאצקם-צעב; פ,ץ אמעריקע, ווען זי װאצט נעפונען די ריכטיקע װעגן פון איר א־בעט און װען זי װאצט — דער עיקר — געזוכמ ארויסצודופן אינטעדעס און כאגײסטע־ רוננ אין די קרייזן פץ דער ײדישעד אדבעטעדשאפט און דער יידי- שער ױגנט פון אמעדיקע. — און צםוױ, חבר בוקסכויב, די אײכיקע, פא־שאצטענע םדאנע: וואס זאנט איר װענן דער ציקונפט און פעדספעקטױו; פץ יידיש אין אמעדיקע׳■ — װאס קצער איך װענ; די פערספעקטױו; פץ ײדיש, ײדי- שער שוצ-און קוצטור-ארבעט אץ אמעריקע? עס א־ז א שװערע און הארבע שאצה עס איז נישט מענצעך צו ענטפערן אויף א־ד מיט א פאר װערטער. איך װעצ מיך כאמיע; צו זאנ; מיץ מ״נוננ װעגן אט דעד װיכטיקער פ־אנע באװנדעד און טאקע בא־יכות. פארצאנ ב. קצעצקין אװ ט1יט יעקב לעשצינסקי צװישז ר־־־עבו (יען יןןר ײריש לעבן אין ראםנםארבאנד ) פרײז סצ.7 גילדו• זעצבפטפארשטענדצעך, זענען די דאזיקע שוצן פץ נאנץ-אנרערן באראקטער, װי די ײדיש-װערטרעכע שוצ; אץ פוירן. רי אמעריקאניש־ יידישע שור איז נאד א קרײנער צונאב צו דעד עננרישער ״פאבריק- סקוצ״. רי צעקציעס קומע; פאד נאכמיטאנ, אץ ט״צ שורן 3, אץ טײר שזצן 5—0 מאצ אין װאך, אץ העכפטנם 2 שעה; אץ טאג. עם איז פארשטענדצעך, אז כ״ אזערכע באדיננוננע; איז די א־בעט פץ די ײרישע שוצן אץ אמעריקע אן אומגעהויער שװערע. אויך זײער מאטעריערע ראנע אױ נארנ־שט קיץ רײכטע, אץ רי שור-טוער און צעדער מוץ שװער יאץ ביטער קעמפן פאר אויפ־ הארט; אץ אויםהאצט; זײערע אנשטאצט;. — װי גיט זיך אן עצה דער רערער מיט ״דיש אץ אזא קירצער צ״ט מיט עננציש-רעדנדיקע קינדער? — פדעגן מיר דעס הי נ. בוקםבוים. — עם איז א זײער שװערע און ביז נאר פאדאנטװארטצעכע אייפגאבע צו באקענען מיט ײדיש א,ץ יידישער קורטור אץ רי פאר שעה;, װערכע די ײדישע שוצ האט אץ איר רשות. די אמעריקאנעד ״דישע קינדער, װעצכע רעד; אץ דער שױצ, אי דער גאס אץ סירוכ א יך אץ דער ה״ם דורכויפ ענגציש. ראם ײדישע קינד אץ צפץ- אמעריקע איז נישט נאד צויט דער שפראך עננר״ש-אמעדיקאנ״ט, עס איז אויםגעװאקם; אץ א גאנץ-אנדערע־ פביבה, ב״ גאנץ- אנדערע אנשויאוננע; אץ שטימוננע;, װי אונזערע. דאם פאדשװערט ר• ארבעט פונם צערער, װערכער קומט ער פ• רוב פץ אונזעדע מקומות א,ץ מוז גוט הארעװען אויף ארײנצודריננען אץ די יסודות פץ דעד נשמה פונם אמעדיקאניש-ײדיש; קינד און כדי צוצובינד; ראפ דאזיקע קינד צו רער ײדישער שוצ. א נרויםע מניעה איז דער פאקט, װאס אין ״דיש איז פאדא; דערװ״צ נאר װינציק רײענשטאף, װאם זאר זיץ צוגעפאפמ אץ צ״כט צונענגצעך צו דער פפיכיק פינס אמעריקאנישן קינד. נישט װינציק מוט נעמט צו בײ די רע- ־ער .־ער פאקט, װאם באנצײך מיט; ערשטן שריט םחוץ די שוצ- צימערן רעדן די קינדער װירער עננציש אץ דעדװײצ זענע; די נימשותדיקע רעזוצטאט; פץ די שוצן נאך װײט, נאר װײט פץ דער ענערניזץ װעצכע איז אץ זײ ארײננערײנט נעװארן און פ,ץ די ױינש;, זזעצכע מיהאט פארבונדן מיט די דאזיקע שוצ;. אבער נעװיםע ערנסטע דערנר״כונגע; זענען שוין א־צט פא- רא;. איך בץ געװען אין א ר״ שוצן און כיהאב מיט פרײד נעהערט, װ■ שיץ די קינדער צײענען און שרײבן ײדיש, כיהאב געזע;, װי ־• שוצ האט דאס קינד דורך ײדיש ארײננעצויגן אינם קרײז פץ ב־ײטע, נעזעצשאפטצעכע פדאבקעפע;, װעצכע זענען פרעמד אץ אימפאדשטענרצעך דעם קינד םון דער ״פאבציק־פקוצ״. כיהאב גע- הערט, טיט װאם פאר א ציבשאפט אץ צונעבונדנקײט קינדער האבן;ע־עדט װעגן זײער ײרישער שוצ. ארום דעד שוצ האבן זיך פאר- זאמצט די בעםערע און אקטױוערע עצעמענטן פץ דער ײדישעד געזעצשאפטצעכק״ט צו שעפערישעד נעזעצשאפטצעכער ארבעט, א סך נעכטיקע שונאים פון דער ײךישער שפראך און שוצ זענען מ־טנעריםן געװאר; דורך דער שוצ צו אקטױוער ארבעט פאר איר. דעד צאממעםיקער װוקם פון די ײדישע שוצן איז אויך א װיכטיקער :אוו״ז פאר רעד עקזיפטענץ-בארעכטיקזננ אץ צעבנפ־פעיק״ט פץ ־ע־ ײדישער שוצ אץ אמעריקע. — און װי זעט אוים די ארבעט א ר ו ם די שוצן און פ א ר ־י שוצ;. ברעננט נישט קיץ נרויםן שאדן רי צעשפציטעדטקײט פץ ־י שוצ-טוער אדום דער אײן ײדישער שוצ? קאן מען נישט קומע; -״ א צענטראצעד אנפירערשאפט פץ אצע ״דישע שוצן אץ אמעדיקע? — די ארבעט פץ די ײדישע שזצן װאצט געװיפ אװעקנע- נאננע; מיט א םך א נרעםערן טעמפ א,ץ דערפאצנ, װע; די שוצ- א־כעט װאצט געפירט נעװארן פארײניקטערהײט. עם זענען שוץ :עפירט געװאר; אונטעדהאנדצוננע; װענ; א פארײניקונג צװיש; ,אדבעטער-ריננ״, װעצכער פארמאנט די נרעפטע צאצ שוצן, אץ דעם ,יעצוס-עציכם-פאצקם-אינפטיטוט״, אבער קיץ פאזיטױוער רעזוצ- -יאט איז נאך נישט דערגר״כט נעװאר;. אז ד• ק א א ר ד י נ י ר ו נ ג פץ דער ײדישעד שזצ-אדבעט אץ אמעריקע א־ז אבער ׳א מענצעך. נאױײזט, צמשצ, צום בעםטן דער פאקט, װאס צו דער אקצ־ע פאד ־■ יידישע שוצן אץ פויצן האבן זיך אץ אמעריקע פארבונדן דער .א־כעטער-ריננ״, ןװעצכער איז געװען דער װיכטיקפטעד פאקטאד ױץ אונזער אקציע), שצום-עציכם-פאצקפ-אינפטיטוט, ייד. כאציא- ־יסטישער פארכאנד, צינקע פועצי-ציץ, ײדישע קוצטור-נעזעצשאפט, א רײ אפטײצוננען פון ״ײדיש נאצ. אדבעטער-פארבאנד״, פץ ״אינדעפענדענט ארבעטער-ריננ״, די ײדישע צערעד-פאדבאנד; א.א.װ.