Literarishe bleter · 1930-07-25 · 30 (25.7.1930) · p. Seite 569

?יםעדעדי שע ב?עישעד נ*ם, 30 ו323)!ײס 569 פ ר א פ. א. ר א ב ז* ק .לעקםיקאז פון רער ײדישער ליטעראטור״ װעגז ז. רײזענס דעדע . איבערגעזעצצ פרן רוסי״ט אין פאיעפנטלעכצ א טייל £רן אנכקים עסײען, טיטגעחאדפן דאב צונויפ־דטע־ן א באנד פון גאטדאבע־־ב ווערק, איז אײנעי פון די ארגאניזאטאין פון ײדי־בן װיבניבאפטדעבן אינםטי־ :ו ט און מיטרעדאקביאר בײ פאײ״צײדענע פידאדאגי־בע ארבעטן פונם איכבביטוט. און װי די דזןזיקע אדע א־בעטן װאלטן;אך װײניק געװען, ד׳אב;אך ז. רייזען *בטענדיק געגעבן א גאגצע ו״ ײדי״ג־לעקציעש, זואב זענען געװארן דער פונדאמענצאדער ג״יד פון ז״ן ײדי־עי גראמאטיק. בר־יג־עי אומפאשגדיקער געדאנקענגאנג, זײן װא־עמעײ צוגאנג צו לימע־ ־אבי־־, ־־־ מאבן אים פא־ אן אידעאדן דימעראשור־היבמא־יקע־. מראק זײנע פעבמע ײדייביבמייבע פ־־ינציפן. האמ עד דאך יאװיזן איבערצוגעבן מימ גױיס *ביעקמיװקײמ די גוימיקע ידיעוה אייער אזא כימ־באקאנמן אנמי־ײדייביסמ, װי מ. אוסײבקין. אימאדאקב און באציאדיבמ, פרײדענ־ קעי און פאגאשיקער — װי *בייפמיבמעדער װערן זײ אדע באהאנדלמ מימ דער אײנציקע־ מןזב פון אביעקמיװקײמ. אזא אוממארמי־אײבקײמ אימ־ פאנירמ זײע- און באװײזמ דעס הויבן גיװא פון דער מאדע-נער ײדײבע- קודמור. ביזענען *בוין אװעק די צײמן, װען דוד פ־ייבמאן איז באפאדן אזא ריז, װי פ-ץ, א*ן װען דער בענבאציאנעלער *במ״ר האמ זיך פאימאבבן קעגן אזא פיגור, װי •בלוס־עליבמ. מיר ה#בן יבוין באװיזן צו קולמױוירן א לימעיארי״ב געװיבן, און דאס באמײט װוקב און אויפיבמײג. בװעמ אפיב- קדיבגען מיבונהדיק צו רעדן װעגן דער יאמאנמיק, צו אבאציאירן די יידייבע אומגאנג־יבפראך על־פי יוב מימן עדעמענמ פון פאמאב. הזזמ דאך *בוין געמע געהאמ זיך אמ*ד אויבגעדײקמ אין ז״נע ״מאקבימען און יעפיעקביעב': יודענ־בפיאנע הא מ עמוואב פאמהעמי־בעס״. :אך א גענויע־ן באקענען זיך אבעי מימן לעבן פון די ײדײבע יברײבער, מוזן מיר >ןפװארסן די פאמאב־הנחה און דעיזעען אין ײדײב אויך אנדערע עדעמענמן. אײנער פון די יב״ריבן, װאש קיממ צופ אוישדרוק אין א בך יידייבע װע־־ק, איז ךער העיאיז:. אפפעױוידיקײמ... און נאך א זאך: רייזענש דעקסיקאן גיצ אונז אויך איבער א קד>ןר בילד פון יידייבן אײגנארטיקן געמןן־דעבן. במעמ יעדע צװײמע זײמ בא־ לטייב פון א םיניאמור-בילדערוגג פון יידייבן לעבן, באלוישמן פון דעש אדער יענעש *בײפצ׳במעדעי. פא-אן דא א יבפע פון פאייבײדענע שביבוה און פא-בײדענע דעבנש־ און אי־בעמש־באדינגונגען. קײן *ב־ש אנדעי־ פאדק קען זיך זיבעי נייבמ רימען מימ אזא בײיצעי אומעמומיקער אקטיװקײמ אײ רײ־עװדיקײמ. דײנדבלאנד, רושלאנד, ױמעניע, עכמײיך, פוילן, קא־ נאדע, דרוש־אפריקע, דױם־אמעריקע, פאיײניקמע־־במאמן, פ־־אנקיײך און א שך אנדערע דענדער, -־־ זענען געװען דער באדן, װו ײדי־בע לימעיאמו- איז אנמ״במאנען און ק־ילמיװײמ געװאין. פאיאן אויך אין לעקשיקאן א סך זאבן. װ>>ס זענען װײכיק בא־ קאנמ. װי, למיבד, דע־ פאקמ, אז ד- זאמענה*)ז, דעי פאמעי פון די עשפעיאנמישמן אין דעי גא*ע* װע־־מ, האמ געאיבעמ דרײ יא־ איבע- א ײדײבעי• גיאמאמיק, װאש בדויז עמדעבע קאפימלען אייע זענען פא— עפנמיעבמ געװארן אין 1009. יײזענש ״לעקסיקאן פון דעי ײדי״בעי■ לימעראמויי' װעמ זיבער געפינען אן אנגעזעען אימ ב״ יעדן ײדײבן יובליבהאבע־־. עש איז בלי־ שפק א״נש פ־ן די װיבמיקשמע ביבעי אין דעי־ ״די־בעי ליטעיאטזד. פון ענגלי-: בי. נערענבעינ ימוין דעישינען: של־יאכו ק ל־־1 מ ו ל־ י ס װאלינער (״אעכיען און אירער) — £רײז 2.50 — הויפמ־פאיקויף: ״ביבער־,. אויסצוגן פון א גרעשערן ארמיקד, װאס איז געדרוקמ געװען אין אן ענגלי״בן ז״בורנאד. אין א צײמ, װען מיר װערן ממ*ב פארפדײצמ פון א מבוד נײע ביבעי, װעלבע װערן צעפויקמ און רעקלאמירמ דורך פארדעגער און זייערע מימהעלפער און צעיבמירמ דורך רעצענזיעש פון לימערארי״ער מימד־ מעםיקײמן; װען ליאדע ־ברײגערלעך װערן די אפגעמעי פון דער ליםערא־ מ־ר אדן זײערע פאפירענע העלדן װערן אויפגע״במעלמ צו *בײנען אין זײער גאנצן ני״במיקן, פארגענגלענן גלאנץ, — אין אזא צ״־מ איז עש;י״במ קײן דאנקבארע ארבעמ צו דערצײלן װעגן א נײ־דער״בינען װעיק; װאש איז גע״באפן און ארויסגעגעבן געװארן מימן גאנצן ערנסם און שאלידקײם און ״בפיגרמ אפ די ״בװערע ראגדעני״בן פון א פ#דק — פונש ״עם הםפרי ־־ און ז״נע ״בריפמ״בטעלער און דיבמער, װעס האבן אנגע נומען זײער מאמע־ל״בון װי אן אוישדרוק־מימד פון זײער גאגצעי אי־ נערלעבער װעלמ. איך װײס, אז םײנע װערמער װעגן א גרוישער, איבערא״בנדיקער ניבער־פר$ד>״קציע. אין אזא יבפראך, װי ײדײב, װעט ארוישױפן א ־בםײבל פון אומצומרוי בײ א מײל סון די עננלי״ב־ײדי״בע לײענער... און פונ־ דעסטװעגן איז עס א פאקמ: אין ײדי״ב װערן יעצמ אױיסנעגעבן װערק, װאס װ$למן לײכמ זיך געקזןנמ פארגלײכן מימ אזעלכע ־באפונגען בײ אנדערע פעלקער. נײבמ געקוקם אויף דער גרויסער מאמעריעלער םאר־ *רעםבקײם אין פוילן, ראנגלען זיך דאך די ד$רמיקע ײדײב־רעדנדיקע מאסן פאר זײערע ״בװער־דערגרײכמע ק־דטור־פאזיציעש. און זײעיע ק#מפן ״במײנן װ״מ אריבער אזנזערע דא, אין אמעריקע. איך װאדמ גע־ קאנם ברענגען א דאנגע ר״בימה פון די נײשמע ײדי־בע װערק, בעדעס* ריסטישע און װיסנ״באפמלעכע, װ*ס זענען בכח צו עפענען די אויגן און איבערצײגן די יעניקע, ויאש זענען נאך משופק אין דעי דעבעדיקײמ פון דער ײדישער ״ט^יאך און אירע פעישפעקמיװן אויף דעי צוקונפמ. שוין בלויז די ערשמע קװארצ־בענדער פידאלאגישע ארבעצן פונם יידישן װישנ־ שאפפדעבן אינסמימ־מ, זענען נענוג אױישצופירן פון מעות די׳ װאש גרײזן נ*ך און גדײבן נישמ אינם װוקש פון דעי ײדישער שפיאך און דימע־אמור. לײדער, קען איך דא נישמ אויסיעכענען קײן גרעסערע צאי װערק און װעל זיך אפשמעדן בלויז אויף אײנס, װאש גימ איבער, אין א געװישן זינען, די געשיבמע פון די קאספן און י־אנגדענישן פון דעי שפראך און לימעראםור; װאיפש א העד ליכט אויף דער ײדישער גע־ שיבמע גישם בלויז אין אײראפע, נאי פון אומעמום װו סידעבן ײדן און ־ידישע שאפונגען, און אחוץ אלעס גימ אונז דאם דאזיקע װערק די מעג־ לעבקײמ אדײנצזבליקז אין די נשמות פון די פאדשײדנשטע שריפמ־ שמעדער״ װאס זײערע ביאג־אפיעש װערן דןןרם סקיצירמ. ביםײן דא די עי־גבע בענדעל ״דעקסיקאן פון דער ײדישר לימראמור״. װאדש דאש שאפן פ״ן אזא װערק ארײנגעסאדן אין די הענמ פון א געװײנדעכן ענציקלאפעדישמ, װ*דמ אין רעזולמאם אױיסגעקומען א שמויב־מרוקענער באנד, װו די ביאנאלאגישע דאמעס און ידיעות ״זאלמן איבערגעגעבן געזזז^רן אן א שזם אינמימער באציזנג פונם מהנד צו די באהאנדלמע שרײבעי. צום גדיק, איז דער צוזאמענשמעלער פון ד#זיקן לעקשיקאן, בעסער געזאגמ: ענציקלאפעדיע, נישמ קײן אנדערער, װי זלמן רייזען, א ברידער פונם באקאנמן דיבמער און נ>).ױע־ ליסמ אביהם רײזען. איז מאקע דאכ יוך געשריבן נישמ בלויז ווי סון א םױקענעם ײיסנשאפמלער, נאר אויך פוןא מאדענמירמן בעלעמריסמ. װאס פאר א קאלאסאלע ארבעט, ווזןש פאי א ברען און פיעמעמ דאש ד*זיקע װערק אנמפלעקמ פאר אונז! בדי צו זײן זיכער אין דער ריבמיקײמ אדן פינקמלעכקײמ פון די אלע *פהאנדלונגען, האמ ז. רײזען געהאמ שוירעדאקמארן, קארעשפאנדענמן אין זײער א שך לענדעױ בדי צו יא־ זארגן אים פון א־מעמום מימ די נוימיקע מאמעריאלן. אין די פארײניקמע שמאמן האמ די ארבעמ אויסגעפירמ ק. מרמר. פלײסיק געזאמלם דאמעס, אינפא־מאציעס און אלערלײ ידיעות פון הונדערמער ײדישע שרײבער. אבער דאס איבערקוקן, איבערשרײבן און רעדאקמירן דעס גאנצן רוי־ מאמעריאל איז שוין פאר זיך אלײן א הערקודעס־ארבעם. און ממוז ײיסן, אז דערבײ איז ז. רײזען נישמ פרײ פון םאמעי־יעדע ז$רגן. בדי זיך אויסא־האלמן, מוז ער רעדאקמירן דעם ײילנער ״מאג״, אחוצדעם איז ער געװען םיטרעדאקמאר פון דער פעריאדישער ״ײדישער פילאלאגיע״, צו־ נויפנעשמעלט די אויםנעצייכנטע אגמאל*גיע ״פון מענדעלבאן ביז מענ־