Literarishe bleter · 1930-07-18 · 29 (18.7.1930) · p. Seite 551

זײס /55?יכעד ־ןדישע 3?עשעד גזס. 29 (324) ¥ װעגז האארדינירו די טעטיהײטז פוד די ײדיש־װעלטלעכע שול־־ו איז אמעריהע רעטאראנדוס פון דער איניציאטיװ-יזאפײסיע בײ דער ײדיעעד הואטוד־געזעאשאפט. ײדיעע דערציונג און נייגם יאיפז אנקדםען צר די ,,ברברחי/ װעלבע קײנער זאגט נײבע, און צו ״עב־־י״, ײאש מאבצ נײדם די קינדעי פאי אויב עב־האיצים... א ײדיעוע •בור־אויע״בעעד־נג — פ״יע• אין ניו־ יא*ק און דעינאך אין אנדעיע גלעסערע ײדײבע צענבעין — װאדב געװען דעי אויבגאנגב־פונקב פון א ײדייבעי דערצױנגב־קאםסאניע אין אזא םאביבבאב, אין װעדבן זי איז נאך קײנםאד נײבב געפײ־ם געווא״ן. דא נײבב דאנג איז אן אנהײב פון אזא םין אויב־בבעלונג געםאבט געװאין דויך דעב בילדונגס־קאמיבעב פון א־בעבעי־־־יגג; אייך די •בדוב־ עדיבס־*בורן האבן באעודאבן אײנצוא־דענען אזא אויב*בבעדונג, אבעי־ אל אםח־גױיבע־ אויפבו װעב א יידי*בע •בוד־אויביבבעדונג אין אםעי־יקע זײן ע־־־בב דאן, װען זי וועב ביאגן אן אדגעםײנעס באיאקבער און װעב אי־גאניזירב װעי־ן אין א גױיסן םאבעזבאב בײ דעי םיבהילן־פ א\ן מיב די בהוח פון אדע ײדי־בע *בוד־אי־גאניזאציעב. 2) א ״ד״:י1 •צוא-װאר. יעדע ״ד״גע יסול־א־נאניזאציע גיצ זיך א£ מיב דעי פ־־אפאגאנדע פון אײ־ע דע״צױנגב־אידעען, יעדע אגיביי־ב צװײבן די עדבע־־ן פא- אירע *בולן. אבעי זײ ב*ען עב יעדע אין איר אײגענעש קרײז. זײ האבן נײבב די מעגדעבקײבן צו י־עדן צו א ביײטע-ן עודם. אבע־ עב איז צייב, אז די מאדעי־נע ײדיעוע דע־־צױנג זאד װע-ן די אנגעדעגנהייב $*ן דער גאגצעי־ אמעי־יקאנע- ײדײבעי־ עפנבלעבקײב אין ם*בך פון אײן װאך באביב מוז יעדן יאי די אויפםערקזאםקײב פון דעי־ ײדײבעיי עפנביעבעי־ סײנונג צוגעצויגן, צוגעיבםידב װערן צו די אויפבואונגען און פיאבדעמען פון דע• םאדעי־נעי ײדי״בעי• *בול. אין מיב נייעב, ב י*4 מ דן באג פ ן פון די פא־־יבײדענע ביםן דעי• װאך מוז די ײדײבע פי־עבע זײן און א-ביקלען, װאב זענען יבײך צו ײדײבע •בולן. אין דע• װאך םוזן אוםעבוס אפגעהאלבן װערן פאלקב־ פא-זאמ^ונגען און ארגאניזירב װע*ן בימפאזױמם, דעבאבן, לעקציעב װעגן ך״-;ןאך״י-״ר ײדייבע- *בול. אין די ײדײבע בעאבערב, צװי־בן אײן אקב און דעב אנדע-ן, םוז גערעדב װע-ן װעגן ײדי״בע- דעיצױנג פ-אצעביעב פון ײדײבע *ב״ל־קינדע,־ מיב פדאקאבן אדן פאנען זאי׳ן זיך ציען איבע• די היי2ב־נאבן. א ג״אנדיעזער, קינבבדע־־י־ב־אײננעארדנבע- קינדע־־ױם־ב־ב זא־1 פאי־קוםען אין אײנעם פון רי גי־עבבע זאלן פ*ן *בבאב... דאב װעב זײן די װאך פון דעם ײדײבן קינד, די װאך פי• דע- פ-אגיעביװעי־ ײדײבעי־ דע-צױנג. קען דאב דערגי־ײנב װערן דוי־ך אײן •בוד־אי־גאניזאציע? עב איז קי^אי, אז נײן, ארן עב איז קלאי*, אז דאב. וואם װעב פא-דײב װעי־ן אין אט דעי־ װאך אויפן אלגעםײנעם ײדײבן דערצױנגב־פעלד, װעב מיב פ*״ד געזאםלב ױעיין פדן יעדע- *יבבונג יאזונדע- און פון אלעםען אינײנעם. אבעי דאב זענען נייבב די אײנציקע אײפגאבן, װאב ־בבײען פא- ך״ר צענבראיעי־ ײדײבע- *בול־קאםיביע, װעדנע דאי־־? זײן דע־י װיב־ ביקבטע- רעװלבאב פון אונזער אי־בעב עב זענען דא נאך צילן אזן אײפגאבן, צוליב װעלבע עב איז נוי־ ביק און סעגלעך # עגיל־בעביקײב. ג) ליטעדאטדר פאר דער ױגנט. בויזנבע- ״דײבע קינדעי װעי־ בע זענען געגאנגען אדעי־ גײן אין אונזע-ע עי^עםענבא-ע אדע- מי:1־״•־;, האבן זיך אויכגעלעינב לײענען ײדײב א בך פין זײ זענען פא־אינבע־ע־ ביי־ב געװאי־ז אין דע- ײדי״בע- ליבעי־אבור. אבע- זײ האבן אפב, בםעב •בבענדיק אן אנדע- געיבםאק און אנדע־ע לײען־געװײנהײבן װי םי- א-ע. א״ן עב מוז פא- זײ באיבאפן װע-ן א בפעציע-ע- פא־־אנ עב םוזן א־־ײסגעגעבן דועין פא- זײ די געקליבענע װע־־ק פין אדנזע-ע בעבע-ע ״ב-ײבע- םיב אלע :ויביקע קירצונגען, דע-קלעיינגען אין פאיבײ־בונגע;. עס דא-מ בבימולירב װעין די ״באפינג און אייע-באציננ פדן ביבע־, װאב האבן א יאזונדעי באדײבונג פא- דע- ײדייבע- י־גנב אי אםע-יקע. עב זע־ נען װיבביק בפעציעלע ביאגי־אפיעב, ב-עבבאםאביעכ. מעיבדח — פאיבונ־ דן םיב דעי ײדי״בע- באציא^ע- און נאציאנא-ע- באװענונג, םיב דע- אםעייקאנעי ײדי״בע- אײנװאנדע-דנג. עב װא־^ב ני״בב גע״באדב צד האבן א בעײע זאםלונגען פון דיאםאבײבע בילדע-. דיא^אגן בצענעב, דדאב זא-ן קענען געיבפילב װערן אין די ד-אםאבי׳בע ק-ײזן פין אונזע-ע םינװ־ *בולן, ױגנב־קל/יבן א ד. ג א קויצע ײדײבע גע״ביבבע אין האיב־בעיע־ ב-יבבי*בער פאים איז נויביק װי בילעבן; אויך א קאנר״ינבייצײ ח״בובע חברים. די עריבבע קאנפיעיענץ װעגן קאארדינירן געוויבע בעביקײבן פון די ײדיים־װעלםדעבע ים־לן אין אםערי־ע, איז פןןרגע־וםען דעס 11־צן ױ;׳, אונםערן פארזיץ פון דוד פינפ־י. עס האבן זיך באםייליעם די פאדגנדיקע ארנאניואציעס: צענם־אל־קאמיםעם ״דייגע פאלעס־יבולן, םלוס־עליכם פאלקס־אינסםיםום, צענםראלע פאױואלםונג יידייסע ארבעםע־- -־לן, איבעםער־רינג לערעי־פארבאנד, אלגעמיינער לעיע־־פארבאנד און די ״דייסע קולםוי־געזעליסאפס. עס איז פא־יסםאנען געװארן, אז דע־ בידדונגס־־אםיםעם פון איבעםער־ריננ װעס אויך צויסםיין צו דע־ אי־ בעם עס איז באיסםימס נעװאין איינצולאדן אויך דעם יידייסן לעיער־ בעםינאר. אלע דעלענאםן האבן אין :אמען פון זייעיע ארגאניזאציעס דער־ קלעים, אז אין פיינציפ זענען די איגאניזאציעס פסביס צו קאארדינירן געװיסע םעסיק״סן, זיי דאיפן אבע־;אך דיסקוםירן קאנ־יעם די פא־גע־ •ס־אגענע פונ־סן. עס איז זוייך פאריססאנען נעװאין, אז דא יעדס זיך :״סס װעגן סתם פא־״ניקן זיך, :אר װענן םון געװיסע איבעםן ביסותפות. די קאנפערענץ תאם אויסגעקליבן אן איניציאםיװ־קיוםיסיע, אין װעלסעי עס זענען אריין צו א״ן פאריסס״ער פון -יעדער א־נאניזאציע. עס איז אויך באיסםיפם געװארן, אז חבי ׳ס נינער זאל אניסרייבן א מעםאיאנדוס -וענן דער גע^אנםעי קאאידינירוננס־איבעם. דער מעמאראנד־ס זאל צע־סיקט װעדן צו די געלאיענע ארגאניזאציעס, װעלבע זאלן דיםקוםירן די פארגעיסלאגענע קאנקרעטע פונקטן און באייבםן זייערע באיסלופן צו א צװ״םער סעסיע פון דער קאנפערענץ. טעהםט פון :יעבוארזןנדוש פון די אלע סעסיק״םן, וואס לאזן זיך קאארדינירן, דאיפן אויס־ נעקליבן װעדן פאר דער עריםכער ציים יענע. װעלכע קענעז אױיסרופן א םאקפימום־אינםעדעס און א פינימופ מײנונגס־פאייסיידנתייםן. דעי־ בי• דארף >*•׳־ קלזןי זיין, אז עם איז נייסם איסאלום נויםיק. אז א ל ע א-גאניזאציעס זאלן צוזאמען םון אלע איבעםן. עס איז מענלע־ אז א״ניקע ארבעםן זאלן םון אלע, — און אנדערע — :א־ א סייל פון די א־נאניזאציעס, װאס װעלן יסאפן דעם קאארדינירוננס־קאםיםעם. צו די א־נסערנעמונגען, װעלבע דארפן נ״סס איויסיופן קיין ספקװז, געהעין. װי אונז דוסם זיד. די פאלגנדע: א) אן אלנענוײנע ׳םול-אױם־םטעאוננ. אזא אויסיססעלונג איז אין פוילן ארגאניזידמ געװארן פון דעי צענםראלעי יידישער יסול־ א־גאניזאציע (צ.י.יס.א.) — און זי תאם געתאם א קאלאסאלע באדייםוננ. זי תאם דער גאנצעי וועלם געוויזן, וואס א פרייע פראגרעסיװע יסול אויף ־ע־ פאלקס־יספיאך קען אויפםון. זי איז װיכטיק נעװען אויך פא־ די יס־לן אל״ן. זיי האבן אויפנעזאפלם אין איין ארם די רעזולםאםן פון ״יער איבעם און געםאבם א מין סך־הבל. די לערער און די טוער פון ־י יסולן יסםייען צו נאענם צו דער םאנ־םענלענעד םעםיקיים און עס פעלם י י אפם די פדדספעקםיוו. און פא־ אונז דא אין לאנד וואלמ זי נאך מעי א״פנעפון. זי וואלס אונז געליפעיס די מענלעבקיים צי פאינלייבן די בא־יסיידענע יסולן און צו זען אויפגעזאמלם אין א״ן א־ם די ויבסעין פון יעדער פון זיי. און עס װאלםן אונז א סך זאסן קלע־עי ־ע־ואין. עס װאלם בולם איויפגעםראםן אי דאס, וואפ מאסם די פאי־ איינע צ• די אנדעיע. א• דאס. װאם מאב ולן נאע •יענע סאיסן סענץ פון יעדעי פון זיי. און דעי קזינ די זעדבםםיסםענדיק ־״פם־אויפםו װאלט געװען דיעד אינםעדעס, װאם אזא מין אויסיססעלונג ״איס אויפגעװעקב צו דער גאנצער ״דייסער דעיציונגס־באװענ־נג. מען ״א־ס גע־סדיבן װעגן דעם אין דער אלנעמיינער און אין דער ייד״סעי :־עסע. בי״םעיע קרייזן וואלםן זיך דערװוסם, אז עס איז דא אזא זאך, ■•■ א מאדעינע יידייסע יסול־באװעגונג אין אמע־יקע מען מיינס דאך יא־ א־ין. אז מעי, װי חדײם אוןי תלמ־ד־תויהס האבן מיי :״סם עס זע־ :ען פאראן םויזנםער און םויזנםער פאמיליעם, װאם יסםעלן זיך גאינייסס פיז־. אז מען זאל קענען געבן יידייסע קינדער אין אמעריקע א :אציאנאלע