Literarishe bleter · 1930-07-18 · 29 (18.7.1930) · p. Seite 539

7יםער$ר שט ב?עםער ננם. 29 (324} * זײם אײגענעם שכזאם. םעג זײן, אז דער באדן איז ני׳עכז אזוי רײך או; דער שטאם נישט פעםט־אײזן. אבעד עם איז דער אײנענער יאד;, דער הײםישער שטאם. בראנרעס איז װי נעבציבן העננען א■; דער יצופטן. צו װעםן נעהערט ער, װאם א פ^ק װעט װעבן ארום אים א אעגענדע, װאם פאר א קו^טור װעט אים פאדה־טן אין די א״נענע אוצרות? ״א־ך בין פאראײנזאםטער, װי איר שטערט זיך פאד״, — האט אםאר;עשריבן בדאכדעם, און װען עד יםטייט איצט אויױ פון קבר און טוט א קוה, װי םען האט אים אזוי גיך פאינעם;, װארט ער געװען זײער אויפגעבדאכט. ערשט צוריק םיט עטרעכע יאר איז ער נעװען א װעאט־בא- ריםטהײט, א״ר יעדעד ריטערארישער און נעזערשאפטירעכע דער־ •עײנונג האט זיך בראנדעם נעםוזט אפרופן, די אוינן פון א װעלט זענען נעװען געװענדט צו אים, אט זענען עריםט דדײ יאד אריבער נאך זײן טויט, און ע־ אױ װי פא־נעם;, װי ער װאאט נעהערט צו נע־ . יט־כטע, צו װײטער נעשיבטע. די טראנעדיע םון דעם נרויסן שריפטשטעאע־ ײאם האט נע- אעבט און פא־בא־בן אן אן א״גענעם גאד;. אן אן אײגענער הײפ, אן אן א״גענער קואטור נעארג בראנרעם אױ פאדאוידן געגאננען אין רעם אא־ װעאטאעכן רוים. ס 3 ג ה (װעגן רננס פר\<'עקם פןן יא ב'בל'אםעקן-נטץ) :עקומען אין די אמעריקאנער עזסאטן, װו פיהאט זיך אויך כאװיזן ד< ער־ •־מע דעקלאראציע *ון מעננדגז און בירגעררעגט. דער ביפליאמעק״צמ״ער, א דאנק װעדכן םיאיז מעגלעך צו שאפן עפענטלעכע כיכליאמעקן, איז צומ ער׳בטן מאד אין דער געזזיבסע אײנגע־ פירט געװארן אין דעס אמעריקאנער •צטאט מאבאטטויעס אין יא־ 1848. אויפן א״ראפע״טן קאנטינענט איז דער געדאנק פון אן עפנטלע־ בער כיכליאטעק אויפגעקומען צוס עו״טטן מאל אין ענגלאנד. אינם י. 1840 נעמם אן דער פארלאמענט דעם א. ג. עװארט—ביל. אין דעם רעיטט א״ראפעי-ע סלובות װערט ני־טט אנגענומען דער פרינציפ פון אן עפנטלעבער, אומזיםטיקער ביבליאמעק. דאס רוב מלובות באגנוגנט זיך מיט העלםן די ביכליאטעקן דורך כיבער אדער דורך געלט. ערתוט נאך דער װעלט־מלתמת קומט פאר א גרויסע ענדערונג אויז דעם געכיט. מען קומט צו דער איבערצייגונג, אז די כיכליאטעק איז ״דע־ כעסטער אוניװערזיטעט פאר אלעמען״ נדבעבאסלאװאק״ איז די ערעוטע פון די נ״־אננדטטאנענע מלובות, װאס פירט אריין דעם ביבליאטעק־צװאנג גל״ך נאבן כאקומען די אוס־ אפתענגיקייט אין יא־ 1919. נאך איר גייען אנדע-ע סלובות, וועלבע פירן איין עפנטלעבע, אומזיסטע ביבליאטעקן, װי למיבל, דענעמארק (1920), באלגאריע (1920), בעלגיע (1921), עסטלאנד (1929), פינלאנד (1927). א גרויסן אינטערעס ווידמעט די ביבליאטעקן דעד ראטן־פארבאנד. דארט איז געעאפן געװארן א צענטראלע ביבליאכעק־קאמיסיע, װעלבע באעטייט פון 4 פארעטייער פון כילדונגס־קאמיסאײאט, 2 פון די פראפ. פאר״נען און 1 פארמרעטער פון ארמיי. די קאמיסיע פירט אן מיטן גאנצן ביבליאטעק־וועזן אין ראטנפארבאנד. אין פוילן בלויז איז ביז היינט ווייניק געט־ן אויןז דעס געביט. די ביבליאטעקאר״טע םפע־ן האבן נאך אין יאר 1921 פארגעלייגט א פראיעקס פון א ביבליאטעק־געזעץ אלס ט״ל פון א געזעץ וועגן אויסע־ יבול־בילדונג. דער דאזיקער *ראיעקט איז אבער דוריק געצויגן געװארן ״צוליכ דעם מאנגל פון פאריבטענדנ״ט מצד דער קזומיסיע און צוליב דעם פאדקריפוען דעס עצם־געדאנק פון פ־איעקט״ (אזוי האט װעגן דעם גע־ •טריכן די כאקאנטע כיכליאטעק־טיערן װאנדא דאמכראװסקא אין איר בוך ״די נייעסטע געזעצגעבונג אוסן געכיט פון עפנטלעבע ביבליאטעקן״). האיבבט 1027 האט דע־ ווא־יטעװע-ביבליאטעקאדן־קיייז אריינ־ צי זענען *ס די װערסער ני׳שט קײן זערבסם-כאראקסעריס־ סיק פון בראנדעםן ארײ;? אין די רעצטע יארן פון זײן לעבן האם נעארנ בראנרעם •<):- נעהויבן פיהצן א שטארקערע פארבינרוננ נויט י־דן. און עם װארט כראי געװען אפצויעטערן זיך נענויער א״ר דעם, און װײזז בדאנרעסן אין אט דעם ריכט, װען ער זעט שוין דער זײן ײדישן פרצוף, ז״ן ײדישן כאראקטער און ז״ן צוגעבונרק״ט צו דעד ײדי׳שער נאציע. אכער דאם איז ׳םוין א טעטע פאד ז־ך. װאם עם װירט זיך אבער איצט אונטערשטר״כן -- איז אט װאם: נעארנ בראנדעם האט אטאר גערודערט א װערט. דעדנענטערט פאר זײנע איבער סןן יאר יםר״בן פערקע־ קורטורן, איטעראטיורן, טענטימ;, װעדק. עד איז געװען אן ארװערטרעכעד יםדײבע־ געיםריבן װענן דער נאנצער װערט, און פאר דער גאנצעד װערט. טען האט ראך ב־אנדעסן גער״נט, נערערנט, נעשטודירט אזו• גוט אין דײטשראנד, װ־ אין דענעטארק, און אזוי או־ך אין רוסאאנד פדאנקרײך, ענגאאנד. איטאאיע;, און װו ני׳כט. און אזוי װי ער האט נעהערט צו דער נאנ־ צער װעאט, איז ער איצט כטעט װי קײנעטם גישט. נייםטא דאם פאאק, די קואטור, די איטעראטור, װאם זאא האאטן בראנדעסן פאר אן אײנענעם, הײטי׳ען, און װאם זאא זיך טואיען צו אים װי צו א פאטער, אדער יאא כאט־ע ז״ן ײי צו א ז״ד;. יעדער איטעראטור, יעדעס יסאפן וזארצאט זיך אין אײנענעם באדן, האאט זיך פעםט אן ד״ד ׳ע. רינגעלבלום/װארשע א נ י י ע די נאך־מלחמה־יארן גייבנען זיך אויפ מיט א גרויסן קולטור־ אויפטװונג פון די קלענערע פערקער, װעדבע זעכען יארהונדעיטע,־ געװען אונטעריאבט ־דורך די העריבנדיקע נאציעס. די בעסען, עפשן, דאטימזן א. א. האין נאך דער װעלט־מלהמה נאקומען א מעגליבקײמ צו אנטװיקלען זײ• ערע נאציאנאלע נן״לטור אין די ראמען פון אן אײגענער מלובה. באזונדער אקםיוו אויף דעם דאזיקן געביט זענען די א״בעטנדיקע מאפן, װאב ד,א־ן עריער געלימן אונטער א האציאלער און נאציאנאלער אדנםערדרי־ קונג. די אויפגעװאבטע םעלקער, װעלבע האבן אין מ*בך פון גאנצע י$ר• הונדערמער נײטט געהאט די מעגליבקײמ צו אנמװיקלען זײער נאציאנאלע קולטור באמיען זיך איצט אין א סאי-גינערטן טעמפא אנצויאגן ד$ה װאה איז פארנאבלעהיקט געװארן אין מיטך פון לאנגע דורוח. בבדי צו הויבן דעם קולטור־מצב םון דער יאפעלקערונג װערט זײער א פך אבמ געלײגט אויף דער אויפער־יטוײבילדונג. דורך א נעין פון אװנט״זזולן, אװנמ־קורסן, פאלקפ״אוניװערםיטעטן, דראמאטײטע קרײזן א. ד. גל. װיל םען אויהװארטן די יטלוערע ירושה פון דער פריערדיקער אונטערדריקונגס־עמאבע. א באזונדערע באדײטונג האבן דא די ביבליןןטעקן, דורך װעלבע די קולמור דערגרייבט אין די ס>*מע קלענפמע פונקטן, די אויפגעװאבמע פעלקער און באזונדערפ זײעיע ארבעטנדיקע מאסן״ װ#ם װײזן ארוים א גאר גרויםן אינטעיעט צו בילדונג און קולטור, ראבן פאר־טטאנען אפצװבאצן די גרויפע ח״טיבות פון די ביבליאטעקן און האבן במעט אומעטום אדורבגעפירט דעם פיינציפ פון אבליגאט^רײטקײט און אומזיםטקײט בנוגע די ביבליאטעקן. דאפ בוך מוז זײן צוטריטלעך פאר אלעסען, אויך פאר די ארעמםטע טיבטן, װאפ זענען גייטט ביבולח דאס בוך צו קויפן אין אפילו צו צאלן דעם מינימאלן אפצאל פאר אוים־ בארגן די ביבעי א ה״ם. פונקם װי די פ*דקש-טולז זענען אויסן דורבן פרינציפ םון אלגעמײנקײט, אומזופמקײט אין אבליגאטארייטקײם צ־לאזן *ול.ע קינדער צו דער עלעמענםאר־בילדונג, פונקט אזוי זענען דיזעלבע פרינציפן אין ביבליאטעקװועזן אויסן די דעמאקראטיזירונג פון דער בילדינג פאר אלעמען מאבן צוטריטלעך דעם קװאל פון װיפן: דאה בוך. די עפנטלעבע אומזוםפע ביבליאטעק האט *טוין אונטער זיך א לאנ־ גע געשיבםע. די עישטע געזעצגעבונג אויפן געביט פון ביבליאטעקן איז אויפ־