Literarishe bleter · 1930-07-18 · 29 (18.7.1930) · p. Seite 538

?יס^ד^די^ע בלססער נ?ם. 29 (324) 01^ 1"ס 558 ׳י ״ד״עקייט. הגב א־ך ב־; געבױרן געװאר; ב״ ״ד״עע ערטער;, אבער זיי האב; מיר ני־עט גענעבן קיי; יידי׳עע רעדציהונג. איך ב■; קיינטאי גישט געגאגגען ראװנע; אי; שור. אבעד מיי; ״ר״בע!!)ב־בטאמוגנ אװ נעװים רי םיבת פון רעט, װאט :אך א•; מ״; קינרה״ט האב א־ך מ*ך נעפייט װי א ױצא מ; הכקר, װי א״נער, װאם •םט״ט אויםער דער מחגה, הגם א־; די •אד;, װען א־ך האב באװכט רי יטויע, א־ז דעד אנט־םעמ־ט־זם פאדשװונד; נעװאר; א־; דענעמארק. ד־ ־הדות װ־ א דער־נ־ע או; נלריב; א־ז ,־וייט פון מ־ר, אבער א־ך נקו־ב שטאדק א־; דעם פעםט; ני־םט א.־; א־; רעם שטארק; װ־ק פו; דעד ״ד־שעד;א־ציע, א־ן דעם פעכט; נייפט, װאם האט זיך אנטװ־קרט צור־ב ד־ דד־פות או; גזירות-שמד. די אנטװיקרוננם-ענערגיע פו; דעד י־ד־שער נאצ־ע פון דער עמאנצ־פאצ־ע-צ״ט א; א־ז, מיט מיי; מיינונג, א װונדערבארע, או; איך נעפו; נאד ק״; נל״כ; נ־שט צו א־ר״. א־נטערעסאנט ב־ז גאד זענע; ד־ װעיטער, װאם האב; זיך ארױסגעכאפט ביי געארנ בדאנדעם; עטרעכע ־אר שפעטער, נעמיעך א־ז אס19. װ־יזט א־־ם, אז מע; א־ז א־ם שטארק רערנאננע; ר־ ־אד; פאד ז־־; ״ד־שק־־ט, או; אט װאם ער שד״בט א־; א בריװ צו דער באר־מטעד ד״טש־ישעד ״פראנקפורטעד צ״טוננ״; ווע; מע; זאר מ־ר א; או־פהעד נ־שט דערמאנעז א; מ־־; ייד־שעד א־שטאמונג װארט א־ך עם געקאנט פארגעס;. א װונרעדבאדע זאךו א־ך תאב שו־; טו־זנט מאר נעהערט, אז א־ך ב־; א ־יד, או; דאך א־ז עם ־עדעס מאל פאר מ־ר א נײעפ״. או; ער זאנט װענ; ז־ך; ער א־ז דאך ״א־; נאנץ דענעמארק דער איינצ־קעד נ־שט-ייד. או; דאך, א־ם דעם רע- נעמארקער, װערכער האט פד־עד פו; ארעמע; או; עקשנותד־קער פו; ארעמע; געשטדעבט צו אטהע;, נדאד אים שרעפט מע; א; אויפהער צוריק קיי; ירושר־ם, װערכ; זיי קאנע; גארנישט ארױסשראנן פו; זייער איינענעם קאפ״. אבער דאם זענע; געװים מער װערטער פו; נעראנק, פו; קאפ, װי פון הארצ;. בראנדעסעס הארץ איז תמיד נעװע; װאך צו יידיש־ע אנגערעגנהייט;, און ער האט שטענד־ק אויפנעציטערט, װען מע; האט עדנעץ-װו אנגערירט ייד;. אי; זיינע װערק װענ; די נדויםע יידישע פערזענריבק״ט; ב־קאנספערד, ראםאר או; א־ן זיינע כאדאקטערים- ט־קעם װעג; ייד; - שרייבעד װי בערטארד אויערבאך, מא־ד אהר; גארד־במ־דט או; אנדעדע קען מע; די שודות ארו־םריינע; פו; ־יד־שע ״נאטקעס״ או; דערשפיר; דאדט דעם ייד;. א־ן רעם ז־נע; איז א־נטערעםאנט זיין אדטיקר, װאס ער האט א מאר נע־טדיב; (ארום ז#ו)>1) װענ; דעם ײד־ש-דענ־ש; שריפטש־טע־ יער מ. א. גארדשמ־דט. װע; מ־ד ר״נע; רעם אדט־קר, קאנע; מיר מ־ינע;, אז ער א־ז נעש־ר־ב; פו; נאר א; א־־נענעם, הי־מ־ש; ״ר־ש; שר־יבעד. ...א־ך װ״ם נ־ש־ט — שד־יבט געארג בראנדעס, װאם אי; אנדערע צ־־ט; פאררייקנט ער איננאנצ; זיי; ש־יכות צו ייח או; ״ד־שק״ט — צ־ די העברע־שע?יטעראטור (דער ארטיקר א־ז נעװע; א־בעדנעזעצט פו; מאנוםקריפט צ.־ריב דעם העברעיש; ״מח- אח־אס־״ — נ. מ.) האט א־בערנעזעצט נארד׳םמ־דטם דערצ״רונ- נע; און נאװעק, װערכע ער האט נעשעפט פון דעם י־ד־ש; רעב;. איך װ״ם אויך נ־שט, צי די העברע־שע רעזעד האב; נעהערט זיי; נאמע;, אבעד עס א־ז כרא־ אויפשטעק א־ם א; אנדענק א־; דער ארט־נ״עד ר־טעראטור״. אץ ער שרייבט װייטעד א־; אט דעם ארמיקק ״איך פאדאורטייר און האם אט די ארע שרייבעד, װי רמש־ר ב. הירש, װאס באנוצ; זיך מ־ט ארע מ־ט־רען אי; זייער רעבן-ש־אפ; כדי צו פארנעס; או; צו פאדהו־ק פ־נם עורפ ז״עד אפשטאמונג, װאס ז־י פאדבא- דארט; עס וױ א ש־אנד-פרעק, או; דעדפאר היט; זי־ ז־ך פון י־דיש; שטא;־״. א־; אט דעם אדט־קר זענע; רא טדעפרעכע נעדאנקע; װעג; דעם ייד־ש; כאראקטער או; יידיש־ער א״גנארט, װאם מע; קא; אנ- ־וענק אוי־ בראנדעם; נ־פא. אט אזא מ־ן נעדאנק: ״א באזונדערע או; גר־קרעכע מערה האט דער שר״בעד, װאם א־ז נעבויד; ביי י־די- ־עע ערטעד;. דעם ד״טש־ש; אדעד א־טאר־ענ״ע; קינסט־רעד א־ז שװער צו באפ־־יע; ז־ך פו; דעם נאצ־אנאק א־ינפמס. װאס עם הערשט אי; ז״; סביבה, עכ א־ז א־ם שװער איבערצוטרעט; די נרע־ נעצ; פו; ז״; פארק און דערביי נ־שט־ פאדרײקענע; ז״; נאטור או; ז״; א־נעװייניקסט; װעז;. דער ייד־שער נייםט איז אבער פדיי פון געבו־ר; א;. ד־ ראמאנ־שע קורטור או; איר קעננזאץ, די פארם-שיינ- ה־־ט או; א־נהארטס-װעדט;, דאם אויסעדרעכע און א־נעדרעבע, דער קאטאריצ־זם אץ פ־אט־עסטאנטײזם — דאס ארץ א־ז א־ם באגר״ך נאענט אץ װ״ט. ע־ דער י־ד, א־ז דעד נ־־סט־־קער זץ פץ ש־פינאזע. פץ געבױר; א; א־ז עד א ש־טא־קעד קעננעד פץ די ארע הארבע גע- באט;. געזעצ; פץ א־יראפע. עד א־ז פד״ ארס װיםנשאפט־ם-דענקער, װ־ עד א־ז פר־י ארם ד־כטעד״. װאס זיינע ארויכטרעטונגע; האבן קעג; א־ם ארויםנעדופ;. בדאנדעס שר״בט אץ א בדױו צו דעם באר־מטץ דענקעד פר־דד־ך נ־טשע (אץ ־אר אאא1); ...א־ך האב שטענר־ק ־צוזאמענשטו־ם;, װערכע ראץ מ־ך נ־שט צור־. אץ די םקאנד־נאװישע רענדע־ האט מע; מ־ך א־צט נאך שט־אדקער פ״נט, װי מימ ז־בעצ; ־אד צ־ר־ק, (בעת בראנרעם האט נעשר־כ; אט דעם בר־װ א־י עד ארט־ נעװע; ס4 ־אר — נ. מ.). דאם א־ז נ־שט אנגענעם, אבער עם נ־ט או־ך א באפר־ד־קונג, װ־־ר עם בא- װייזמ, אז א־ך האב נאך נישט פאררו־ד; מיץ קראפט אץ נ־שט גע- פאר; א־־־ ד־ קנ־ פאר דער ארמעכט־קער מ־טרמעכ־ק־־ט״. אץ א צװ־יט; ברױו צו פדידריך נ־טשע שר־־בט ב־אנדעם; ״א־ך בץ פ־ר פארא״נזאמטעד װי א־ר ש־טערט ז־ך פאד... די רעצטע פ־ר ־אר בץ א־ך רער געהאכעםטער מענטש־ אץ םקאנד־נאװ־ע;. ד־ צ־־ט־וננע; העצ; א; ראם פובר־קום קענ; מיר...״ אזוי א־ז געװע; בעת בראנדעס א־ז ארט נעװעז א ס4 ־א׳־, א,ץ אזו־ א־ז או־ך געװע;, װע; עד א־ז ארט־ נעװע; א־־בער סס ־אר, װע; ע־ האט א 1• ־א־ פאר ז־ץ טו־ט )ע־ א־ז געשטארב; אץ 7צז!1 אץ ערטער כ־יז ״א ־א,־) אדו־םגענעב; ז״ז ב־כר ״ד־ רעגענדע װענז יע- זום;״. אץ אט־ דעם בוך האט בדאנ־עם באװ־ז;, אז ־עזוס א־ז ״רא ת־ה ורא נבדא״, אז ־עזוס א־ז במ־ז א רענענדע. עם א־ז א־נט־ערע- םאנט; צו אט רעם בוך האט ער צ־נענעב; פארננר־קע מאטא, װאם עד האט גענומע; ביים באװוםט; אמעד־קאנער שר־פטשטערער — קעמפער װיד־אם ראיד גאר־סאך איך װער זיץ פאד אייך האדט װי דער אמת אץ אזוי אנפשרהידיק װי די גערעכט־ק״ט־, א־ך דענק עם נאנץ ערנסט א־ך װער פץ םיץ שטאנדפונקט נישט צור־קטרעט;, א־ך װער נישט םוחר זיין, איך װער נישט פאררעט; אויול א״ן האר נישט, אץ םיין שט״ם װעט אויכנעהערט מערך. דאם בוך װענ; ־עזוס; האט ארויסנערופ; א גאנצ; שטודעם, מע; האט דעם ארטז, 83 ־אריק; בדאנדעפ נערודפט, נע־אנט, אץ די קאנכע־װאט־ױוע םטודענט; האב; אפירו פארראננט, מע; זאר א־ם אױסש־רים; פ,ץ קאפענהאנענער אונױועדם־טעט אר-ס פראפעםא־. ער א־ז געװע; מיט זיץ נאט־ור א קעםפעד. א־ם א־ז פרעמר גע- װען די קארטע, טרוקענע, ז־פרעכע קר־ט־־ק, אדער מבינות-זאגער״. ער האט רעם ק־נסטרעד װי א״ננעשפאנט אץ גע־םפא; פץ נדויםע באפד״אונגם-א־דעע;. ע־ האט פ״נט געהאט ש־ץ-ש־ד״םער־־, ד־כ- טער־שע זשאננרעד״, אץ חניפת-שר״בער. ער א־ז נע־וען דער מא- נער, דער װאדנער אץ נאמע; פץ װערט-א־דעאר;. אט שר״בט ער אץ א כר־װ צו נ־טשע;; ױאם א־ז עם נעװאד; מ־ט א־־ער ד־־ט־םישעד- ר־טע־אטוח א־ך שטער מיר פא־, װי ארע אי־עדע טארענמ־דטע םענטשץ װארטץ אװעק א־נם גענעדאר-׳צטאב, אדער פאדנומע; דע- נ־רוננם-שטערעפ. אץ א ר״ קאנפערװאטױוע רענדעד האט מען בראנדעם; נע- האיט; פאדן נעפעדרעכםט־ז קעמפעד. אץ רוםראנד,?מש־ר, האט מען א־ם א צ״טראננ נישט אר״נגעראזט, מע; האט פארבאטן ארויםצו- געב; ז־־נע װערק, אץ א״ן צ־יט, האט מע; ארע בדױו, װאם מע; פרעגט צ־ א־ם ש־־־ב;, אדע־ װאם פרעג; אנקומע; פון א־ם, קאנפ־ם- ק־רט. אז״ נעפעררעך האט ער א־־סנעזעע; אץ ד־ או־גן פץ דע־ צא- ד־שעד רעאקציע. * * * דע־ אמתער נאמעז פץ געא־ג ב־אנדעם א־ז נעװען נעארג-מא- ר־כ קאגען. ער א־ז געװען א ״ד אץ זיץ באראקטער, אץ זיץ א־ט- דענקע;, אץ זיץ אױפנעמע; זאכ; אץ אץ רעם אופ; װ־ ער האט רע- אג־רט־ א־י־ זיי א־ז געװ־פ נעװען פ־ר ״ד־־ט־ם. אבער ד־ ״ד־שק״ט האט ע־ אץ ז־ך נ־עט אנעדקענט, ניש־ט געװארט זע;. עד האט אפט- מאר או־ך געפ־רט א מיז טאפרטע בוכארטער־ע, א מץ נעה״מע שפ־ר מ־ט־ זיץ י־דישק״ט. דאס א־ז נעװע;, װען ע־ האט ש־ויז נ־שט געקענט אדו־ם פ־נם נעפראנטע־ ער, דער אפענער קאפ, דעד ט־־פער פם־כאראנ, װאם האט ז־ך געראזט אץ די טונקערע ראבירינטץ פון םענטש;, פערקער, תקופ־ת, האט מודא געהאט אפ; ארײנצוקוק; און ארײנצ־דריננען אץ זיץ א״נענער א־נעררעכעד װערט־ אץ פא־- ט־אכט; ז־ך ב־ץ ם־־ א־בער ז־ץ א־יגענעם ־ועז;. װע; מיהאט־ געפ״ערט ז״ז 50 ־אר־ק; געב־רט־ם-טאג, האט א־ם ראונץ ברייגץ אננעפרעגט װי עד באציט־ ז־ך צו דעם י־ד־שץ פארק. דערו־ך האט ב־אנדעם נעענטפערט (אץ ־אי 1805) ״ם״! אעבנם-נעשיכטע — א־ז א מעשה אז א פוך... א־ך זאר אר־יז נ־יז אנשרייבן מיין איינענע ביאנראפ־ע — דערויױ האב א־ך יזייז צייט נ־שט, עם א־ז מיר שװער צו זאנ;, מ־ט װאפ א־ך בץ דאנקבאד דער