Literarishe bleter · 1930-07-11 · 28 (11.7.1930) · p. Seite 530

?יסעךיאד׳^ע ב?סססר נום. 8ס (323.} זײס 330 * אגםאניס פלוידעדײעז זיצט זיך אין ״װיאדאמאיגצי ליטעראצקע״ אן ״אײניקל״ און ם־אבט: רבונו של עולם, ווי לאנג איז דער שיעור גו שפרונגען און האײ־ סען (בייסן קען מען נישט...), אז יענער גד ענטפערט דיר צו־מאל נישם? איך ל״ג זיך אין דער לענג און אין דער בר״ט, װענד אן פארש״דענע ״ג״סטר״כע" און ״עפיזיקע״ ווערםלעך אבי יענעם גד ארויםגורדפן א־עגן מיר. איז מען אבער פון יענער ז״ם טויבלעך. אין די פוילישע קד״זן האלם מען םיך דאך פאר א געראםענעם אר״נזאגער, וואס קען די זיסיד־עם דערלאנגען ביז דע־ זיבעטער ריפ. פארגעסט נ״סם, אז איך בין דעם ״ראבין״ סלאנימםקיס אן א״ניקל, און מםילא א גרונדלעבער ״קוגעל״־ ע־ספערט. מ״נם א וואיט דארף ב״ די זשידקעם עקספלאדירן און ארויס־ ־ופן א פאלעמיק־גערודעי אדיז א לאנגער צ״ט. פ־נקט ווי אניסלט, ווען מ״נע פוילישע קאלעגן האבן מיר פון פר״ד אזש געקלאפט איבער די פי״צעב: דאבזיסע, מאשקו, דאבזעע... וואס זאל סען אבער םון, אז לעצטנש האט זיך יענע־ צד אנגעברוגזט אויז מיר און ענטפערט גארנישט, םמש א יענדל א װארט1 דע־ אמה איז: דעי ״ד״סער צד האט נישט קיין שום גרונט גו ז״ן אנגעברוגזט. גיבעי איז דא אנגעבריגזט דעי בעל דבר אל״ן, םיגעראטן א״ניקל בבבדדו ועצסו. ער שסירט און פאטיסקעט בםדד וועגן ײדן. אסאל ־עדט עי מיט אן עינסטן טאן און מאבט דעיביי א מינע פון א אויטא־ ־יטעט, יסיעי נייסט װי דער פאייסטארבענעי ״לסדן״ אנדזיס״ ניעםא־ יעװבקי. סיוב אבע־ מאבט ער אקיאבאטישע שטיק, באווייזט קלאונישע ה־עיות אין קיימט נאך די ״קאמישע באלאציאזיסעס״. סלאנימסקים אומ־ גליק יסטאמט אבעי דע־פון, ודאס ז״ן גאגץ אר״נזאנער״ — מישט״נס געזאגט — איז אונז אדמגעה״ע־ גל״בגילטיק. װאס קאן אונז א״גנטלעך אינטערעסירן, דואס דעי דאזיקעי העי אנטאני טיאבט און זאגט וועגן אונז? מיר זענען טאקע יחמנים בני־רהסנים, אבעי פאלעמיזירן מיטן דא־ זיקן ״גדו־" איז אױיסגעװאיפענע ארבעט. לעצטנב איז אין װאייסע פארגעקדמען דער פען־קאנגרעס, אויך ״ד״סע יסר יבע־ האבן זיך אין אים באט״ליקט. דער ״קיגעל״־עקםפערט. רעױעענדיק אוי־- דעם קאנגרעס ״ד״סע דעלעגאטן און געסט, איז ער באלד געפאלן אויף א נעשעפטס־הםצאה — ז״ אויםצונוצן צו א פר״סן ״ייד״סן" אדויםטריט. היות םיאיז אבער נ״סטא ק״ן שום לאג״סער אנ־ האנג, קריבט דער הי אנטאני גלאט איבעי די גלייבע ווענט. זאלן אונז די לעזער סוחל זיין דעם צו־לאנגן און ״געשמאקפילן״ ציטאט: ״ב״דע שר״בער (פרעמדע — ־עד.) דדיקן אויס ז״ער װונש צו באזובן דעם ״דייסן פירמל. זיי װילן זעען ״דן. ביפרווו זיי פארל״גן מ״ן א״גענע פיגור, באמיענדיק זיך צו באווייזן, אז אפילו אין דעם פאל קענען מיר נייסט ־אנקורירן מיט פראנק־״ך, אז מיר פארמאגן גארני׳סט אזא אומענדלעך צוציענדיקן װי עם איז הי קרעמיע. די פראנצעיזישע יסי״בער אינטעדעסירן זיך דערהויפט םיט קאפאטעם דאס איז די א״נ־ ציקע עקזאטיק אין װאישע. זיי פארן דעריבער אויף די נאלעװקעם, און איך, איבערבלייבנדיק איבריקנם אין ם״ם־נאדטן, דערנענםער זיך — פאר׳סט״ט זיך ״אינםעלעקטועל״ — צו עטלעבע יידייסע יסר״בער. ז״ זענען םירוב מענטשן, םיט וועלבע מיקאן זיך באגעגענען אין טראמוויי ני 17, זיי פארמאגן פונדעסםוועגן אלע א״גניסאפטן פון עקזאטישע ׳טריי־ בעי. װי דעד הי השױנג קוא, דער בינעז״סער דיבטעי. װעלבער פאדאדירם פון דער פרי אן אין א םמאקינג. אפנעטיילט דורך דער ביעלאנםקע־גאב אין היעראגליפן פון זייער זאץ־שריפט, בילדן ז״ פאר אונז א פרעמדע און אפגעשלאסענע וועלט. ביװער געוואר, אז עישט נישט לאנג איז אין דער ״דישער פרעסע אנגעגאנגען א פאדעמיק וועגן מיר, אז במעט אלע בא־ס פעליעטאנען ײעדן דארט איבערגעדרוקט. אינגאנצן א שפאן פונדאנען געפינט זיך דאם לאנד, וװ הי ציטרין בליט. סיזענען דארט פאראן ליטע־ ־אטו־־ש־יפםן, א פען־קלוב און א ליטערא־ישע קאפע פון גריצנתענד־ ־ערן..." דאס סערקװירדיקסטע איז איער די טראגעדיע פון די פארש״דענע סיאנימסקים עט קאנסארטעס, וואם בלאנדזשען אױם אין דער פוילישעי װעלט עפעס ײי אויף דעם עולם התהו; ז״ קאנען זיך דארט באין אופן נישט א״נלעבן, ײ״ל ז״ טראגן קאנען אן א דנא די נאנצע שוואבק״ט יאזן ז״ אויס צו ״דן. אונטער זייער חוזק און שפאטער״ באהאלם זיך א״גענע בלוטארעמקייט, עפעס א ווייבערישע אומבאהאלפנק״ט. וואס ב״םט אונטער מיט קנאה־גיפט יעדן װארצל פון א װעלבער םיאיז אקטױוע קראפט מילא. הי סי^אנימםקיס בייםעריי באאומרויקט אונז אםװינציקםטן ־עבעילעך װערמ ער אבער, בעת עד באפט זיך צו דעם דאן־קיבאטישער פען־שװערדל און חייבט דערםיט אן צו פאבען נישין קיין אייניקל איז תאמאבעקבועל, רי האמאדעקבועלע זענע;, אפ׳ער קעגן זייער יויל;, א קאכבע, און יעדע קאכבע רענקב א־יבטאקדאבי׳ע. אלע סיענע־ ב״ יבעקבפ•־; זענע; פארקל״דעבע פױיע;, או; אלע פרויע; פארקי״־עבע בענע־ ױל־א י־נב אײב; או; ־אבעא אונב;, ז• איז א־בע־ ־עב בארקא; אנגעלענב און תארב א פא־בראנ, ער א׳ז א•; נא־ב; א־׳ זיפצב. אפ׳לו ר• קעג־גלעבע זקנ־ב זענע; װ״בער ל״ר־ באקבעב אבע־ א־ז א בא;. און פארציא טוט אפילו א; די פאםיקע קי״ר־כג או; ־עד״ב״נט װ• א; ארװאקאב פא־; געױבב, אזװ װ• תאביעב ־ע־ב צ■ אפער־א, ־ערב נ״סב ק״; בא; צו א פױי, דאב א*ז נייסט ק״; א״בראױננ ק״; יס-ב בעקב־ערע בובייבאצ־ע. ־אב א־ז פא־אבטוננ, ראב א־ז פ־נבבעד... או; ב־סאפר•; יספירב תאברעב, ־ערב ׳סעקבפ־י״סע װ״בע פע־״, װאב קנאר; װ• א ב״ביס א״פ; ־וק; פון א •סקראפ•;. ע־ ־ע־צ״רב א״ך עפ־זאד; פו; ז״נע פ־רבע;, ױ באיפעב א•; ״צ־־ק״ תאב; א־ב אזוי בורא־יק צעק־אצב, אז זעקב װאב; תאב ע־ נעביזט ז••; אונבע־ בעױצ־נ״סע־ א״פװבב נאך א־צב קא; בע; זעע; צװיי װונד;. — ״נעבב פון א •סיינע־ פרוי״ האב נ״סט נעהאב קיין רעד־ פארנ װ• איי ב־בבע־ ק״ס, תארב פון ׳8חזז3 פו!! ז6(11(1סו51 א־ך קאז נ״סט דעב פ־יב. א•; ־״ביסיאנר תאב בע; א־ב נ״סב;ע־ בא־ב רעבאנבב־׳•־;. - א•; א•; אבע־־קע באד בע; א־ב ה״נב נייסב •ספיל;, װ״ל ־א־ב קובב פאר ה־נרענבורג. דע־ פ־עװרענט פו; א באפ־״נדעבע־ בױבת ־ע־ב״ א־ז ע־ נא־נ״סט;עװאר; אויבגעיאבב. אפילו נ״סב רע־ ק״זע־ או; ױע־ קרװנפ־־נץ; א־ך תאב ־• העץ-קאבפאנ־ע קעג; ־״ביסראנ־ ק״; א״; בעקינרע נ״סט ב־טנעבאבט. קיינעב האב איך נ״סב קא־־קאבוױרב. נא־ א••; פ־״ב״ס; אפ־צ•־ װאם באהאנדרב יסרעבב ־• פ־״ב״סע זערנע־ א•; ביװע; האב אים אביםל לעכערלעך;עבאבב, זענע; געקובעז צו ב— ר״ביסע זעלנע־ און נערריקב ב־ר ־אנקבא-האנב ־אב אװ ד• ביליטאױםטן נ־׳טט געפאלן: א; אבע־־קאנע־ זערנער ״אב ר־־קב װך קעננז״ט־ק די הענט ביב ־• ״בא־באר;״. א־ך ב•; ב־ט רעב פ־רם זײע־ יסטארץ. אינב־ט; פו; ־עב װאנװנ-קן קױנב-פב־יאזע אװ עד אנטיסטאנע; און װייזט דאם נאנצע פא־ב־עב; או; נרויל פון קר־ג ־אב איז א יעװארוע״אנעדער נא־ רעװאלוציאנע־ מבי תעו פייים צ״ט. א•־ בוזט א־ם זעע;, א־ר בוזט א־ב באיר זעע;. ע־ װא־פט אװעק דאב באבבוב־״סטעקעלע און ראם קאפע- לו־סל א•; י״פב א•; רעבאנבב—ר-זאר א־צט װץ א-ך רארט, װו א־ך ב•; ב־ב עבלעכע בענ צוריק;עיעבן ב״ רעם פיאנבענט פון ״רי ליבבעי פון יסבאב״ נעב; עבעצ;, װאב האב ביד נעהאט פאר- באט; רעבאלב צו לאב;. ה״נב זיצב א״נע־ נעבן ביר, װאם באפב ביך אייע װיילע א; ב״ ־ער קנ,, קלאפט טיר אויף די פלייצעס■ ״ניב איצט;וט אבטונג. איצב קובב א פ״נע בצענען״ - א•־ זעב, דאם האב בען כויר אויך נענובע; פאראיבל. אז איך לאז ױ זעלנער באקובעז ׳סטינקנדיקן קעז, אלב אבעױקאנער י־בעס-בתנה, און אז דער הינטע־-פ־אנב ׳סװיבב אװעק, א״ב ער קאן נאר... — אט רי בצענע ־א (טיסאפלי; איז פארקל״רט פאי א בוים תינבע—ע־ ד״ב׳סער ליניען, תאב; ביר נעבאבט אװף דעי פד״ ת״ן דובלידע־ האב ביך נ״סט;עקאנט פארטרעטן. א•; א טערדע- ־ייסער ה-ץ תאב; ב*ר;עב־זב א־בעב; ביז א־ך ב•; נעפאל; פון ױ פ־ב א- זעב רעב נ־אב;: א־ר ־ע־קענב א־ם^■ •א, א-ך דערקען א־ם. ביאװ ־אך בערגבא; - א—, ער װצב פאר ביר און גערענקב ראב;ע־עג נאך א פליענריקן ב״ם א•; א בעררערי׳סע־ היץ ־' פעי־-פאבב האט רעב זעלנע־ ט״סאפי•;, צו ז״;;ױיב אנטו״סוננ, גארני״סט נעב־אכט, צובאל ני׳סט קיי; קארטע. באנ־גנב ער זיך דע־ביט. אר״נצוקוק; איבער ־• אקםלע; פון זיין חב־ אינם ברױו, װאב ־ענעי תאב באקובע; פון רער ה״ם ט״סאפלץ נ״נט ביטן קאפ צופייד;, װא־ים ער װע־ב נעװויר, אז איץ א*ז אינרע־היים אץ א־דנוננ. ביסאפלץ לאבב אייער ױ בא- בערקוננע;, װאב ױ צײ״ קינרע־ תאב; נעבאבט. אבער ד• בדװנע געפלעקלבע קו אװ פאר אבט באג ר־אנק נעװא־ז אץ גע׳סטא־ב;. טיסאפלץ ײיינט איבער די בדוינע געפלעקלבע קו. און ז״נע טדער; פאלן אויף ױ אקבלעז פץ ־עם. •ועבע; רער בריײ י־רב א;. רער ־רייב זיך בייז אום. און טיסאפלין ציקט טיסאפליני״ס ביט די אקםלען קאט׳סעט ז־ך אװעק א פאד׳סולדיקטער, װארים ער האט ני׳סט קיין רעכט אויף די פרײד און לײד... (םון בוך ״גן־עדן אםעריקע״). ״דיש י. האנינ