Literarishe bleter · 1930-07-04 · 27 (4.7.1930) · p. Seite 511

9 /י כ 5/1?יסער#ר'שע ב?סםסר ב/ם. 7/ /322) 7 י י ד י ש ־ װ ע 9 ם ל ע כע שול איז פוילז סון דער בראזװר, װאם סיהאס ארויסגענעבן די יידישע זװל־ ארגאניזאעיע אין *וילן *וס אען־קאננרעס אין װארשע, יוני 1930. סון דער פעדאגאגיע, סון הוסאניסטיזון געדאנע דאס יידיזוע נןינד געהעיני דער פאלקס־םאסע, און זי לעבט זיך אוים אין יידיע, איר געזעדזואפסלעך־ פאליטיזוע און קולטור־זוטייגערייגע אקטיװק״ט פליסט אין ״דיזו. סיי װילן אויםבילדן א געזונטן פרייען דור, וואם זאד ניזוט זיין סארקייפיט דורך אםיסידאטאריזוע. פאלאניזאטארייטע עקספעײמענטן. עס איז די פא־ דעױנג פון די יידיזוע פאלקם־מאסן, ז״ער •גפראך און קולטור זאדן אנעי־ ־ענט ווערן דורך דער סלוסה. דאם איז די פאדע־ונג פון דער יידישער זזול־א־גאניזאציע: א זװל אויף דע־ םוטער־זופ־א־ אײסגעהאלטן דודך דער מלובה אויף די זעלבע יסודוח, ווי אלע •טולן אויז פוילייט. די נ״ע ״דייטע יטול איז א קינד פון די אויפגעװאבטע איבעטעי־סאסן אין יידיזון פאדק, א קינד פין די פאליםיזו־אויפגעקלערטע און סאטיאל־באװוסטזיניקע איגאניזײטע מאסן. און אט די דאייקע מאסן ־טטיעבן צו גערייםן מיט די פאריגימלטע טיאריציעס פון יידייגן געטא, װילן זיך באפר״ען פון די פענטעם פון רעליגיע און רעאקציאנערן קלעי בפיט דארוז אונזעי נ״ע זװל באטיאכט ווערן ווי א רעװאדוציאנעיע דעייט״נונג אין ייד״טן לעבן. װו עם חעריטט אין מיטך פון יאר־הונדע־טער דעי הדי — א מיטלאלטע- לעך רעליגעזער דעיצױנגם־אניטטאלט. פאיבלייבנדיק אין ת־ך נאציאנאל און פאלקסטימלעך, געבויט אויא דעי םוטער־יגפיאך פון די מאסן — װיל אבעי אונזער נייע זװל זיין וועלטלעך. אן זװם יטסור פון רעליגיעזער דערציונג. און אזא איז די יטול פ־ן דעי ייד״טע־ זװד־איגאניזאציע. אירע לערן־או; דערצױננם־אניטטאלט; זענעי ני׳עט נא־ ײרי־ע, נאר אויך ײעלטלעך. עס איז א יידייט־וועלטלעבער ״טול־װעזן, און דער דאזיקער לאזונג באג״סטערט צענדליקער טויזנטעי פאלקם־מענטיג• אין לאנד. סיי ווילן פרייע באוװםטזיניקע מעננדטן דעיציען, מיט א ווידעיי־טטאנד־פעיק״ט קעגן יעדן מין אויטאריטאטיזס, םיט אפענע אויגן אויפן גאנצן ארומיקן לעבן און נאטור. די ייד״ט־װעלםלעכע •ט־ל איז דעריבער די •טול פון קינדערזוער אקטיײקייט. םון דערצױננ צו זעלבסטעטירןײט, צ• זעלבםטפארװאא־ טוננ. די ׳טול איז די היים פון קינד. עי איז דא פולבאיעבטיקט, ז״ן פולװערםיק״ט העריטט דא, די יטול איז די געמ״ניטאפט פון קינדעי און לעיעי• פרייע אקםיײע דערצױנג — איז דער לאיונג פון דעי י. זז. א אוי דעיפאר העױטט אין אירע אנ־טטאלטן אזוי פיל פיייד און ווארעמק״ט. אז•׳ פיל אויפײכטיקע אוסםיטלבארע פרייד און גליקלעבק״ט פונס קינד די ״ד״טע שול־ארגאניזאציע איז, ווי געזאגט, גע־טאפן דורך די ארגאניזירטע, דורך די פיאדוקטיװע און אקטיװע עלעמענטן פון דער ״די־ יטער םאלקם־מאםע עם איז דעריבער פאריטטענדלעך. אז צוויזון אירע לא- וונגען פאדנעםט אויך א ה־טוב א־ט — ארבעט, פראדוקטיײק״ט. מיי ווילן דערציען א דור םים אבטונג און ווילן צו ארבעט, •טאפע־״טק״ט, *דאדוקםיײק״ט, א דוד מיטן באוזוסטז״ן, אז אדבעט איז דעד יסוד פון לעבן. אונזער שול ׳טטרעבם צו זײן אן ארבעם־יםוא. װיל אנטװיקלעז אין קינד פאליםעבנ״טע פעיקיים און צופאסונג. אויך אין ג״סט, אין דערציונג — וויל זי זיין א •טול פון איבעט. א יטול פון םאציאלעי דער־ צױנג. זי ײיל אויפװעקן אין קינד דאם געפיל פון סאציאלער גערעבטיק״ט. די אבטונג צו די, וואם קעמפן פאד םאציאלעי א־ן נאציאנאלער בא־ פיייוננ. אט דאס זענען די אידעען, וואם באג״סטעין די טועי א־ן לעיער. די עלטערן און קינדער פון אונזער •טול־ײעזן. רי ייד״טע שול־ארגאניזאציע און אירע אניטטאלטן געפינען זיך אין צענםר פון דער יידישער געזעלשאפטלעבק״ט, קיינער קאן דא נ״טט פארב״ג״ן םיט גלייכגילם. און גרוים איז רי איבערגעגעבנק״ט און םםירת־נפש פון די עלםערן און לערער עלטעין טדאגן שבי־ליםוד, הגט ויי געהערן צו די אדעמםטע שיבטן. לערער ארבעטן פא־ א באלוינונג. ײאם זיבערט קיינמאל נ״טט קײן דעיטרעגלעבע עקזיסטענץ. פריינט און אנהענגער — אין לאנד און אין אויםלאנד■ — טיאגן באשט״ערונגען, בדי צו דערמעגלעבן די עקסיםםענץ פון דער שו־ל־נעץ, ײאס איז מיט םי און פיין אויםגעבויט געווארן דורך די יידישע מאסן אין פוילן. נאך זענען אונזערע שולן נישט אנעיקענט פון דער מלובה: זיי װערן נ״טט אויםגעהאלטן און אפילו נישט ס־בםידירט פון דעי מלובה־ קאםע, זיי ווערן גאנץ אפט גערודפט דורך דעי ארטיקער בילדונגס־מאבט די שילער פון די םיטלשולן גײען ארויס נאך אבם יאי לערנען אן שום צייגנ״ט און אן רעבט אנצוקומעז אין א הויך־ש־ל, די לערער פון אונזעיע די שפראך פון די ״ד״טע פאלקם־מאםן — איו יידיש. צוזאמען ־ע־מים, ווי די ייד״טע פאלקם־מאסן חאבן אנגעהויבן אויפװאבן סאציאי און נאציאגאל — האט •י״ך אויפגעײאבט צו נייעם שאפעײשן לעבן ז״עד שפראך. עם האט זיך אויסגעבילדעם א ״ד״ט טעאטער, א פעריאדישע פ־עסע, א רײבע קינםטלערישע ליטעראטור. עס איז נאטירלעך, אז אין דעי :עדבער שפראך שאפט זיך אויך אן אייגענע פאלקס־שול. אזוי איז צוגעגאנגען און גײמ צו דער פראצעס אין אלע דענדער. ■•• די יידישע באפעלקערונג איז פארטראטן סיט גרעסערע ישובים: אין אמעריקע, ־אטנפארבאנד, לעטלאנד, ליםע, רוסעניע ,ארגענטינע — דאס זעדבע אויך אין 6־ילן. אומעטום שטרעבט די ארגאניזירטע ײדישע סאסע. ־■ יידישע ארבעםערשאפט קודס־כל, צו דער אנערקענונג פון ״דיש סצד ־עי םדוכה, אוםעםום איז איר צװעק און אויפגאבע צו שאפן א קולםור־ :ביבד״ ווו די פאלקם־מאםן זאלן זיך קאנען פ־לשםענדיק אויםלעבן אין ז״ער א״גענער שפראך די דריי־םיליאניקע יידישע באפעלקערונג אין פוילן איז ארגא־ ניש געבונדן סיט ײדיש. דאם ״דישע פוילן פארסאגם א הייר־אנטװיקלטע ״דישע פרעסע, טעאטער. פוילן האט ארויםגעגעבן א גרויסע צאל יידישע קינסםלער, צװישן װעלבע עס פארנעמען די ערשטע פלעצער: י. ל. פרץ, ש־ופ אש, י. אפאטאשו. דאס ײדישע פארדאג־וועזן אין פוילן פארנעמט ־אכ עישטע ארם צווישן אלע לענדער פון ״דישע קיבוצים. א־ן פאר די לעצטע פופצן יאד האט די ײדישע פאלקם־מאסע אין פוילן אויפגעטון נאך איינס: םים אייגענער איניציאטיוו און קדעפטן. אויף אייגענע מיםלען — האט זי אויפגעבויט א נעץ פון קינדער־גערט־;ער, פאלקם־שולן און סיםל־שולן מיט דער אונטעריכט־און דערציונגם־ שפראך אײף ״דיש. עלטערן, לערער, געזעלשאפטלעבע טוער — דער עיקר :אציאליםטישע — האבן זיך פאר״ניקט אין דער זאך, און עס איז דער־ גײיבט געווארן א געוואגםער אויפטו. אין 1921 האבן זיך די אלע אנשטאלטן פארייניקם אין א״ן צענ־ ביאלער געזעלשאפם, װעלבע טראגש ח־ם נאמ?ן ךי יײייטע שול־אדנאני־ זאציע אין דער פוילישער רעפובלי?. היינם צו טאג איז די דאזיקע שול־אדגאניזאציע א פארצװייגםע ועזעלשאפם מים העבער 150 אפטיילונגען אויף די ערטער, םיט א םיט־ גלידעדשאפם פון פערציק םויזנם סאן. די יידישע שול־ארגאניזאציע פאר־ מאגט היינם א נעץ פון 110 פאלקס־שולן, 40 קינדער־גערטנער, 3 מיטלשולן, 60 אװנטשולן, 1 קינדער־םאנאטאריע אזן איין 5ײאדיקן לערער־םעסינאר. :בך־הבל נעסען ארום די אלע אנשםאלטן א צאל פון העבער דריי און צױאנציק טויזנם קינדער און יוגנטלעבע. פון יעדז אײנציקן אנשטאלם װאלט געקאנט געשריבן ווערן א גל״ך־באלערנדיקע םארטירער־געשיבםע. .נישט לייבט איז אנגעקוסען די גײנדונג פון די אינםטיטוציעם און נישט לייבם איז זייער עקסיסטענץ. די בילדונגם־סאבט האם נישט גערן געגעבן קאנצעםיעס, אין געגעבענע קאנצעסיעם האם םען נישם איינסאל געפרוווט אפצונעםען, די סאבט טא־ ־ערײט די דאזיקע שולן, אבעד זי אנעדקענם נישם פאר ז״ די דעכט. אן ״עלכע עם איז נישם םעגלעך קיין געזיבערטע נארמאלע עקםיםטענץ פון א שול. יארן האבן געםוזט פארגיין, ביז די שולן האבן זיך דערשלאגן םייל־ •״יזע הילף םצד די ארםיקע זעלבסםפארײאלםונגען. אבער םצד דער צענ־ :־אלעד בילדונגס־םאכט באקומען די שולן נאך ביז היינט קיין גראשן נישט. די אנשטאלטן־נעץ פון דער י. ש. א. — דאם איז די םרובם ם,־ן ■עלבסטעםיקײט און זעלבסטארגאניזאציע פון די ײדישע סאסן, זייעי א״גענע דערגד״כונג. אבער די יידישע שול-ארגאניזאציע איז נישט סהם א קולטור־און :■־דוננס־געזעלשאפם. נישט קולםור־טרעגעריי און דערצױנגם־פילאנטראפיע יענען געײען די סםינן־לן פון איר ארבעט. אנדערע לאזונגען און אידעאלן :אגייסםערן אונזערע שול־טוער און לערער. די יידיש שול־ארגאניזאציע האט אנגעשריבן אויף איר פאן קאסף פא־ דעד מוטער־שפראך פון קינד פון די יידישע פאלקס־םאסן! דאם יידישע ײנד האט רעבט אויף א געזונטע נאטירלעבע דערציונג. קיינע געוואלט־ ײײון איבער דער נשםה פון יידישן קינד. לאזם אים פריי שאפן אין ז״ן ס־טע־־שפראך. עם איז דער חוב םון דער נולוכה צו ׳טאפן א שוא אין ־עי כזוטער־עןפראך פון ײדי״&ן קינד דאס איז די פאדערונג פון אלע :עלקער אין פוילן, דאם איז אויך אונזער פאדערונג. דאם איז דער געבאט