Literarishe bleter · 1930-07-04 · 27 (4.7.1930) · p. Seite 510

ו7,סער8רי27ע!?עסטר ע<ס. 7* *322) יק ז״ס 310 ■א?5עדיי//3יאדיז די עדשטע קאםעדדע פוז ײדישער ליטעדאםור איז אוגיװעדסיטעט איז אטערילע עקזערפ0}ר די פאריעוננ פון דער אביםה מ׳עונהדיקער ״צי־נזו;; אױז אינדיע״ קאן דערפירן צו אינטערעםאנטע אנמפרעקוננען װענ■ רעם טגא וטיבא, װאם ד־ ארטע ײדן פון אמםטערדאם האבן נא־ א־ן ־ענע צײטן געהאט טיט רעם װײטן, פארװארפענעם יאנד ב־־ב אינר־יטן אקעאן. צ—־קקעדנד־ק צו ז־עם קודם, איז נאן־ פאדאן צו פארצײכענע• א דײך פ־אנראם. אין רעד פערטער לעקציע װערט ־עוין נערעדט ־וענן ד־ ״פ־רארן פון רער י־דייעער?־טעראטור״ —■ ״טענדערע פונ־ םפ־־ם דער ׳םירדערעך פרץ דער פםיכאראנ, ־טרום-עריכם און ז״נע פאעטי׳שע טיפ;״. װייטער גייען רעקצ־עם װענן רער אנטעטיױננ און אנטװיק- רונג פון דער ייד־׳עער ריטעראטור אין אמעריקע, װענן דער יידישע־ און העברעי־שער פאעז־ע (דא זענען אויםנערעכנט — םרונ, ביאאיק, מא־־ס ראזענפערך יהוא׳ש־, מנחם, םענאראװיט׳ש און דאן די ״ױננע״). ־שפעטער נ־יען רעקציעם װענן דער יידי׳שער נאװערע מיט א בא- ראקטער־סטיק פון ד־ נאװעצעם פון א׳ש, אפאטא׳שו, בערנערםא;. ־וא־׳שאװםקי, האי־אנט׳שיק, װענן דער אנטװיקצוננ פון דער ייד־- ישער דראמע — עטינגערם ״סערקערע״, נאצדפאדע;, נא־- דין, פינםק־, א׳ש, קאבר־;, היר־שבײן, לייװיק, קאציזנע, רעיערעב א באזונדערע רעקציע א־ז געװ־דמעט דעם ־ידי׳שן הומאר — ר־- נעצקין און זי־ן ״פוירייש ױנני•■, ־שיום עריכמען און זייגע נאכםאינע־ אזוי האט זיך א־ן אינעמ״נע שטריכן פאדנע׳שטערט דע־ עחשטער קורכ פון יידיש און ״ד־׳שער י־טעראטור א־ן רעם אונ־- װערםיטעט א־ן באסטאן. צו ד־ עקזאמענם, װאם זענען פארנעקומען א־ן מא־, זענען נעישטעצט געװארן די ׳שירער מערערע פדאנ;. צװי׳שן אנדערן האבן ר־ ׳שירער אויך דעם יסוד פון רעם אדורבנעגאננענעם קורס נעדארפש ענטפערן שי־פטרעך אויך פאצננד־קע פראנן: װאס פאדא פעריארן קאן מען אנצ־יכענען אין דער אנטװיקצוננ פון דער י־דישער ציטע- ■־אטותי אנ־שר־יבן א כאראקטער־סטיק פון מענדעצע מוכר ספר־ב. פארנצ״כן ׳שצום אשן און בערנעיסאנען. אים נאװעציםטן, פאר- נצייכן מארים ראזענפעצדן און יהואשן, כאראקטעריזירן די װערק פון אברהם רײזען, װ״םענבערנ, נאמבערג, נארין, ױנה ראזענפעצ־ פארגצ״כן שצום עציבמ׳ען מיט ד• באדימטסטע רוסישע, עננרישע און אמעריקאנ־׳שע הומאר־םטן — און נאך אײניקע ענצעכע אויפ- נאבן. דך א א. ראבאק נ־ט איבעך אז א ט״צ ׳שיצער האט װענן ד־ פראנן אננעשריבן נאנץ אינטערעםאנטע ארבעטן. איינ־קע פון ־• ארבעטן װעט דך ראבאק פארעפנטצעכן. *פון די רעזוצטאטן פון רעם ער׳שטן קורם איז דך ראבאק צופריד;. ער פארט אינניכן קיין אקספארך װו ער ײעט זיך באטײצ־קן א־ן א קאנגרעס פון פיצאזאפן און װעט ארו־םטרעטן מיט א רעפעראט װענן י־ד־שער פיצאזאפיע. הערבםט־צייט װעט ער זיין אין פו־ין און א־אפכאפן ז־ך אין זיין שטעטצ הינטער ביאציםטאק, םון װאנען ער שטאמט און פון װאנען מען האט אים אװעקנעפירט, װען ע־ א־ז אצט נעװען איין ־אך ער מאכט א־צט די ער־שטע נםיעה ק־־; ״ױראפ״. ער רעכנמ צו האבן א מענצעכקייט אין װארשע ארו־ב- צונעבן א זאמצוננ פון זיינע ײיכנישאפטצעכע ארבעטן; ער האט ־• רעצטע ־ארן ארורבנעפ־רט־ פ־צ פאר׳שוננען אין האװארד-אונ־- װערם־טעט און זיך אנגעשטויםן אויץ א ד־יכע זאמצונג פון זעצטענע עקזעמפצארן פון יידישע נעדרוקטע ביכעך אויך פון ״ד־שע מאנוכ- קריפטן. ער פ־רט מיט זיך א נאנצע קאצעקצ־ע פון פאטאנדאפישע אויפנאמעם פ.־ן רער זאמצונג פאר רעם ״דיש׳ן װיסנש־אפטצעב; א־נםטיטוט אין װיצנע. דער ױננעך אבער זי־ער ט־כטיקער און פארדינםטםוצע־ י־ר־שעד געצערטער און פאד׳שעך דער שעפער פון דעם ערשטן קורב פון י־דיש און פון ײד־׳שער צ־טעראטור א־ן א רענירוננם-אוגיװע־■ ס־טעט א־ן אמעריקע — װעט ז־כער זײן אן אננעצענטער נאבב ב־י אונזער ציטערארישער משפחה אין פויצן. £אריז. דער ישטדאם םון געסט פון אמער־קע האט אונז געבראכט -אכ ־אר קײן פאריז אן עטװאם פרעמד;, א װ־יג־קער באקאנטן דעם ב־־יטן ״ד־׳שן צעזע־-עוצם געצערטן, ש־־יבעך ט־פן קענער און פארשער פון דער ־יד־שער צ־טעדאטור — דך א א דאבאק. ע־ קומט צום ערשטן מאי א־ן ״־־־אפי•. א־צט קומט ער פ־ן באכטא;, װו ע־ א־ז ד־ רעצטע ־א־ן געזעםן עצ התורה ועצ העב־ד- אננע־ש״ב; —קע ב־כער װענן פם־כאצאג־ע, װאם ארום זיי אצ״ן א־ז שו־ן אנט- ־שטאנען א גאנצע צ־טע־אטוך אבער נאך נ־שט דאם א־ז עפ, װאם מאכט א־צט דעם אדבעטםזאמע;, ערנםטן נעצערטן ד־ א. א. ־אבאק נאענט א־ן א״גן פאר יעדן פר״נט, טוע־ און צעזער פ־ן ״ר־ש און פון ייד־שער ציטעראטו,־ א־ן באםטא;, א־ן א־נ־װע־ם־ט־עט, װאם װע־ט או־םנעהאצטן רוי־ך שטאאט מעםאשוזעט. א־ז נעשאפן געװארן א קאטעדרע פאד ־־־׳־ש און פא־ ־יד־שע־ צ־טעראטוך ר־ קאטעררע האט א־בערנענומען און נעפ־דט ד־ א א. ־אבאק. א־צט א־ז דע־ ער׳שטער קורם נע- ענד־קט, און ט•■' װי־ס;. אז דע־ פ־־־ו צו שאפן אזא קאטעדרע פא־ —ש און ײד־שע־ י־טע־אט־־ בײ א רענירוננם-הו־ך-שוצ — רע־ ע־שטע־ פרווו א־ן אמע־־קע א־ן. ־ו־־זט או־ם, או־ך א־ן דער גאנצע־ װעצט — האט ז־ך זײע־ נוט־ א־־נגענעב;. ־־ ־אםאק דערצײצט א־צט װענן דעם מ־ט צופ־־דנהײט: ־ע־ פצאן צו שאפן א קאטעדרע פאר ״ר־שע ציטעראטור ב״ם א־נ״וע־ם־טעט א־ן באםטאן האט ז־ך א־־נגענעב; אדאנק רע־ אײפמע־קזאמקי־ט און אונטער־שט־צ־נג פון דע־ ״ױננמענס ה־בר־ אםאםײישאן״ —- רוקא;ישט־ קײן פארטגעשד־טענע ײד־׳שע ױגנט- א־נאנ־זאציע. ־־ ־יר״שע ארבעטער-קר־־זן האבן זיך עי־־שט שפעטער פא־א־נטעיעם־רט מ־ט העש קודם, —- אװה װאם מען װאצט זיך נע־א־פט אבאםר ח־דוש;. עם האט ז־ך אבער באצ־ נעמעצרעט א;־עסערער ק־ײז צ־העיע־ — סטודענט;. װאס מאכן דירך ז־־ע־ע אינעמ־־נע ־שטוד־עס א־ן אונ־װערסיט־עט, און או־ך פרי־װיציקע צ־הערעי פון פא־׳שיידענע קרי־זן פון דעי ײרי׳שע־ באפעצקערונג א־ן או־ך פון פאר־ש״דענעם עצטעך. נעװען אפ־צו או־ך נ י ׳ש ט- ״ ד; צװ־־שן ד־ צוהערעך ד־ ער׳שטע צעקצ־עם האט בײגעװוינט אן אײניקצ פון באר־מטן ד־בטעד צ א נ ג פ ע צ א, א ױננער געצער- טעך אציין א פראפעםאד פון צ־טעיאטוך מיט דעם קודס האט ז־ך צװ־־שן אנדערע או־ך ש־טארק פאיא־נטערעס־דט ד־ באקאנטע ׳ש־יפטשטעצערי;, קעמפערין פאי פױ־ען-רעבט א־ן אמעריקע. פרו־ אי־ם סטאן בצעקײעצ, א־יערזעצער־ן פון ב־אצ־קן או־ך עננצ־ש. עם האט זיך גע־שאפן א נעמ־טרעכע םב־בה ארוס יעם קורם און א װארעמע באצױננ — פון ײאם א־ו באשטאנען ראס פראגראם פון אייער קורם?■ דר ראבאק נעמט ארוים אן אפ־ציעצ-נעדרוקטן פראנראם פון ־עם באסטאנעי אונױוערס־טעט, א בױצעטען פון יאנוא־ 1930 װענן קורס: ״ײד־׳שע ציטעראטו■־״. דער קורס איז פארטייצט אוױ5 10 רעקצ־עס א־ן נעמט אדופ ר־ נאנצע היסטאריישע אנטװיקצוננ פון ״דיש און ״ד־־שער צ־טעראטור ב־ז צו ד־ער צעצטער צ״ט, ביז יעם ױנגן דור שרײבעך די ערישטע דר־ל צעקציעם זענען נעװידמעט ־ע־ פארשונג ײעגן רער אנטשט״וננ פון ״דיש און װענן די עחשטע כאקאנטע ציטעראר־שע שאפוננען א־ן ״ר־ש. עפ װערן אננעריפן. צװ־שן אנרער;, ד־ פאחש״דענע אי־םגאבעם פון ד־ ״צא־נה •יאיגהם■■, בבא-מעשױת, פאצקס-צ־דעך עם װערט או־ך אננעװ־זן או־ך דעם איינפי!וכ פין די ערי״טע יידייעע צײטונגעז ײ ־*אבאק ניט בויר איבער ױענן א פיס, װאס איז, דאכט ז־ך װײנ־ק באקאנט. אין דעם צעצטן באנד פון קאטאצאג פון דער בארצ־אנע-ב־בציאטעק אין אקםפארד האט עי געפונען א נאט־ץ ־וענן אן עקזעמפצאר פון א צ״טיננ א־־ך ײדי־ש, װאס האט נעטראגן ־עם נאמען ״צ״טונג או־ז א־נד־ע״ און א־ז רערש־נען א־ן ־א־ 1085 א־ן אמסטעידאם. דאכ װי־זט אײם צו זיין די עחשטע פון ד־ ב־ז א־צט באקאנטע ײד־ש־ע צײטוננע;. רך ראבאק האט ײענן א־ר שוין נעדעדמ אויץ זיין קורס, און ער פאדט איצט קיין אקםפארד זיך באקענען אין רע־ ב־בצ־אטעק מ־ט רעם זעצטענעם, אומבאקאנטן