Literarishe bleter · 1930-07-04 · 27 (4.7.1930) · p. Seite 503

ל'ם2ר*רישס ב?סססר נזס. 27 /322) * ן״ע 503 >■ עחטטן םאא, װעט זי אים — אויםצאכ;, װארים זי װעט ני׳מט װיםן, װער דן*ם איז, װאם זעט אזוי קאמיש אוים — װי נאר טשאפרין ק^ן אויסזען. אבער װען ראס פובריקום װעט נישט בריץ-ארטיק כאנר־יפ; רעם טראנישן קװי-פרא-קװא, טשאפרינם רערשיטערוננ, װען סיװערט אים קראר זיין בעטרער-אדעטק״ט, װען ער אנטשריסט זיך א־; איין אויננבריק צו הויך-שטאפרעריי און צו גנבה, צוריב אט דער פארװעקםרוננ, צוריב זיין ריבע, צוריב איר ריבע — װען דאכ פו- בריקום װעט דאם ארץ נישט ערעםענטאר אויפפאסן — איז אר־ן פארױרן. — מיר װערן מוזן דאס נאנצע דרייעז פונדאםניי! — זאנט טשאפרין. און םיה״בט זיך װידער אן די ערנםטע, שװערע. מאטערנדיקע ארבעט פון דער דראמאטורניע און רעזשי צו רעם דעטי־ר, װערכע־ נערויערט שוין בארד אכט טענ. און אפירו אין דער שװערער נאבט- ארבעט האט טשאפרין פרוצרינג א־בערנעריסן ר• שטימוננ: ״װי װארט געװען, װען מיר װארטן ראם מיט דעם ברומען-מ״דר אזוי איז מער װי אן איינ&אר, א שפיצר, עם איז די גרונט-אידעע םון םירם, װאס איז אבסאריט אומקראר ארויס, — נישט װייניקער װי ראם קאן מען רריננען םון מיין איבערדערצ״רן. די נאם איז אן ערעגאנטע נאס, אונטערגעשטראכן בירדרעך דורך דעם ערשטן קויפער און זיין דאמע. דעם אויסשטייננדיקן הער םון אויטא, הארט די ברומען- פארקויפערין פאר דעם, װאם האט ביי איר די ברוס נעקויפט, און האט זיך צוריב איר צוריקנעקערט. דער אויטא, מיר האבן דאם נארנישט נעהאט באםערקט, איז בשעת דער נאנצער םצענע נעשטאנען אויםן ראנ. נראד אין יענעם מאמענט, װען די ברינדע שפירעט זיך צו די צװייטע ברום, קומט יענער הער צוריק און זעצט זיך אריין אין אויטא. אים, רעם רייכן הער םיטן אויטא, נעהער איר ריבע. און טשאפרין זאר ערשט א י צ ט באמערקן דעם טעות און דורכן נאנצן פירם שפירן די רארע םון דעם רייכן פארערער, ננבענען נערט, װאם זי ברויבט םאר דער אפעראטױוער היירוננ םון איר ברינדקייט, בא- ריינן עם ביים ראקטאר און ארעםטירט װערן. און װען ער װעט זי נאכן אפזיצן די שטראך װידער זעען, און זי װעט אים.זעען צום ם? ך ר $ װ ' ם ש /;; ז) ד ש ע ל וי ד ו ו ז א ץ טער-צענטער, צו דער אויבערשטער שורה פון ר• נ־עםטע יידישע אקטיארן. מיך — אבער איצט רערן מיר דאך באמת װענן זאצ;, כדי אבער קראר צו מאכן די מאטעמאטיק _ פאר אקמיאדן און םאר םרויען אױ דאס פון א נעװיםער װיכטיק״ט — װיר איך באמערקן, אז עס רעדט זיך דא װענן אונזער, מיין און זאצם, זיבע- צעטן און אכצעטן רעבנס-יאר. א נרויםער קינסטרער, פונקט װי א בוים, פארענדערט זיך קיינמאר נישט. דאם, װאם ער איז, איז ער שוין אין ערשטן טאג, װען ער הויבט ארוים די ערשטע ברעטרעך זיינע א־בער דער שװארצעד ערו־ ער ברייטערט זיך נאר אוים, ער צעשפאדט מיט די װארצרען די ערד און מיט די צװיינן די רוםט ארום זיך, און שטערט מיט ז״ן ברייטקייט אנדערע ביימער אין זיין שאטן. אויך זאץ האט זיך נישט םארענדערט, ער האט נאר אויםגעבד״טערט ז״נע םאמע ערשטע ארטיםטישע מענרעכקייטן און נעשטערט אין שאטן—אבער צו װאם זאר מען רעדן דכירות? כמעט די זערבע נאטיררעכע שטימע איז נעבריבן, דערזערבער נאטיררעבער קרעכץ, דאםזערבע נעװיי;. װאם ״קען שמיינער רירן״, דאםזערבע נערעכטעדר מיט יאשטשער- קעם, רערזעלבער טראנישער קנייטש ארום רי ר־פן. אבער א רוטינע איז צוגעקוכען, צװאנציק יארן בינע-שורע און איצט א זייטיקע פאר װערטער, װאס װערן םירן צום עיקרל טאנ-נאכט, װיים-שװארץ, יא-נ״ן, היץ-קערט, נערעכטער- נעװיין. אט האט איר דעם גאנצן רעקװיזיט פון ארע קונםטן פון דער װערט. קראר, אז די רעצטע צװיי — נערעכטער-נעװ־ין ־ זענען די הויפט-רעקײיזיטן פון דעם שוישפירער רער אקט־אר, װאם קען אדער ראכן, אדער װיינען, אדער מאכן ראכנדיק, אדער װיי- נענדיק, רער האט נעװונען דאם שפיר, דאם טעאטער-שפיר און װער שםועםט, װען עמעצער קען ביידע, ארע םיר — רער איז טאקע א טראניקאמיקער, ראם טייערםטע ״מענטשן-מאטעריאר״ אויץ אדע בינעם. רודװיק זאץ שטערט מיט זיך םאר טאקע דאכ בעםטע ״מענטשנמאטעריאר״ פון אן אקטיאר נאר װיאזוי מאכן װײנענדיק און װיאזוי מאבן ראכנדיק? עס איז דאך אזוי פראםט. מען דארף ברויז קענען אבםערווירן, מען דארך ניין איבער דער גאם און רערנען פון די בעטרערס, פון ר־ דאזיקע גרעםטע קענערס פון םענמשרעכע םענטימענטן. פאדאנען א בעטרער, רינט ער אויף דער מיטן נאם און װיינט הויך אויפן קוי שטרעקט אויס די האנט, אבער זי בר״בט ריידיק. ער איז באנאר. צװישן די טויזנט מענטש;, װאם זענען די טעג נענאננען אין װארשעװער קאמינםקי-טעאטער צו זען דעם ערשטן אויפטריט פון דעם נאםטרארער פון אמעריקע, דעם טראניקאמיקער רודװיק זאץ, בין איך אפשר נעװעזן דער אײנציקער באזוכער, װאס איז געקומען אין טעאטער םיט א באזונדערן און פערזענרעכן םענטימענט. א־ך האב שוין אמאר נעזען רודײיק זאצן אויף דער בינע און איך האב אויך שוין װעגן אים אמאר נעשריבן רעצענזיעם. עם איז נעװעזן סך- הכר מיט קנאפע צװאנציק יאר צוריק. רודװיק זאץ איז דאמארט נעײעזן א ױננער און צוזאננדיקער שוישפירער אין דעם נימפ:- טעאטער אין רעמבערג. ער איז דאן נעװעזן אן אויפנייענדידער שטערן — װי מען רופט עם אין טאנטענרעכן צייטוננם-רשו;. דאם ערשטע מאר האב איך אים נעזען אין דער רארע םון א נערי -ו, װאס םען ברעננט צום בער־שם-מוב, אז ער זאר אים היירן. עם א־ז נעװעזן א שטיק פון נרשם באדער נאך היינט קרינגט םיר אין די אויערן דאם הארצשנײדנדיקע נעװיין פון יענעם נעריימטן — פין יענער ערשטער טעאטער-קרעאציע פון רודװיק-זאץ. א רעצענזיע ו,עגן יענעם שטיק, און דער עיקר װענן רודװיק זאצן, איז נעװעזן דאם ערשטע נעדרוקטע ײארט מיינם. אזערכע נארישק״טן פארנעםן זיך קיינםאר נישט מער ביים שװארצן צעבראכענעם בינע-טירר האב איך אפנעװארט דעם ױננן ארטיםט. דאמארט פרעג איך ארבעטן אין א באנק-ביורא צו צװערף שעה א טאנ, און עם האט מיך נעריםן צו א פריי און ארטיסטיש רעבן. מיט ארע פיבערן האב איך נע- חרומט צו װערן אן אקטיאר — א חרום, װאם איך האב נאך ביז צום היינטיקן טאנ נישט אויםנענעבן. װי א פארריבטער פרעג איך זאצן אפװארטן כמעט יעדן טאנ ביים טעאטער ער האט א קנאפע ידיעה נעהאט אין ריטעראטור, אבער עם האט אים נעצוינן ארוים םון די באגרענעצטע מעגרעכקײטן פון א דאמארםטיקן יידישן אר- טיםמ אין ניספר-טעאטעו־ האבן םיר אין זערטענע פר״ע שעהן צו- זאמען גערעזן ריטערארישע דראמעם. ארום אונז איז נעײעזן דאס רייכםארביקםטע בירד םון דער ארעם-ארעמסטער אעמבערגער י־די- שער ארעמקייט, פון װערכער רודװיק זאץ שטאמט די שטוב האט נעקוקט מימ חשד און מיט ביטור אויף אונזערע ריטערארישע רעק- ציעם און ראננ האבן מיר זיי נישט קאנטינואירט. אבער זאץ איז געװעזן און געבריבן שטרעבזאם און ארבעטזאס, אט די דאזיקע צװיי א״ננשאפטן יאזיצן שטענדיק גרויםע קינםטרער, אין די דאזיקע צוויי אײגנשאפטן מאכן ערשט דעם גרויםן קינםטרעד נרוים. און דאן איז אװעק דאם רעבן זיין גאננ. אים, רודװיק זאצן, האט עם אװעקגעסירט איבער ראנדאן קיין נױ-יארק אויף די גרעסטע יידישע בינעם, צזם נרעסטן יידישן טעא-