Literarishe bleter · 1930-06-27 · 26 (27.6.1930) · p. Seite 480

7יססר18'סס 73<[ססר 26.013 (321) זײס 460 רעדע פון ערבםט טאלער דורזי דעבש װארשעװער ראדיא דער באװוםטער ׳עריפטשטענער ערנםט טאלער, מע<כער האט זיך נעפונען אין װארשע א?ם דעלענאט צום פען-קאננרעס האט פר״טאנ, דודכן מארשעװער ראדיא, געהאקטן םאצננדיקע רעדזג ״ה׳טובע צוהערערן אלפ דייטשער דע<ענאט, דאנק איך דעם פוילישן פען-קרוב פאר רעד הארציקער נאםטפריינטלעכקייט, מיט װעלכער ער האמ אונז אויפנענומע;. מיר זענען אהערנעקוםע;, כרי צו דאקומענטירן, אז עס איז פאראן א געמיינזאםקייט, וועלכע שניידט זיך דורך דורך מ<וכה- נדענעצ;, דאם איז — די געמיינזאמקייט םון גייסט, פון אמת, םון דער אידעע. דער יפע;-קלוב האט םיט עטלעכע יאר צוריק פארפליבטעט זיינע מיטנלידער זיי זאלן קיינמאל נישט ארויםטרעטן אלפ אנ- העננעד פון מלחטה. עפ איז נענוג טרױעריק, אז צען יאר נאך דער שוידערלעכס- טער, דער םוראדיקםטער מלחםה, מעלכער מיר האבן מען עם איז געהאט, זאל מען נאך דארפן װענן אזעלכע זאכן רעדן. אבער םיר דארפן זיך נישט נארן, די םיטואציע פון א״דאפע, די םיםואציע פון דער נאנצעד װעלט פאדערט די דאזיקע םארפליכטיקוננ. מלהמה — דאם איז אונזער שונא. מען דארך זי נובר זיין. די דייטשן און פאלאקן קענען זיך, ליירער, צו מייניק און גאנץ אפט קענען זיי זיך פון דער פאלשער זייט אין בערלין און אין װארשע מיים מען מער װענן לעבן אין נױ-יארק איידער די װארשעװער װענן בערלין און די בערלינער וועגן װארשע. און דאם זענען שטעט, מאם זענען אפנעטיילט םון זיך אויף א שטח פון עטלעכע שעה רייזע. מאם טער די פעלקער מעלן זיך קענען, אלץ מייגיקער װעט זיין האם צװישן זיי. נאר ראם, װאם װערט אפנעטון אין דער םינם- טער, קענען מיר האםן. לאמיר אריינטראנן ליכט אינם לעבן םון די פעלקער. לאמיר זיך זעען, װי מיר זענען אזן נישט אינם שפינל פון טונקעלע און אפט אפילו פארברעכערישע צמעקן. אין אט דער הינזיכט צו מירקן — דאם איז די אויםגאבע פון די פרויען און פון רער ױננט. מיר, רייטשן און פאלאקן האבן איין מזל, איין צוקונםט צו• נלייך מיט אלע שעפערישע פעלקער פון דער װעלמ. עם זענען פאר• ביי די צייט;, װען סען קען דעם דענקנדיקן מענטש אײנרעדן, אז דאס אומנליק פון איין לאנד קען פארנרעםערן ראס גליק םון אן אנדער לאנד. די נאציע — דאם איז דער אנהויב. ביים םוף םון דעם שטייט די אמתע פאלקם-נעמײנשאםט, מעלכע קען זיך נאך אנטװיקלען אונטער דעד גרמסער אידעע פון םאציאלער נערעכטיקייט״, צו אונזעדע לעזער ׳ אויב איר האט נאך נישט נעשיקמ דאס אבאנאטענט-נעלט אויף דעפ דריטן קװארטל (יולי—םעפטעםבער), סוזט איר עם תיכף. ה״נמ טון. דער קומענדיקער נומער 27 מעט איר שוין נישט באקוםען, אויב איר האט נישט באנײט דעם אבאנאסענט אויף דעם נײעם קמארטל. $ ױם־טוב פוז ײדישן בוך און פועסע אין די גרזימע, ש״ן-נעבויטע זאלן און צימערן פון דעם ״דישן אקאדעמישן הויז אויף פראגע האט דעד װאדשעמער ײדישער פען־קלוב א״ננעארדנט די ײדישע בוך־און-פרעסע-אויםשטעלוננ. ם־איז געװען א נעװאגטער שדיט ב״ אונזער געלט־מא^נל און פענטשן-מאננל זיך פארמעםטן אויף אזא נרויםער אונטערנעמוננ. אין דער פען-פארװאלמונג האט דעריבעד די בוך-אויםשטעלונג די נאנצע צייט נעהאנגען צמישן ז״ן און;ישט-ז״ן. אבעד שטארקעד װילן און שטארקע עקשנות האט גובר נעװע;, און די בוך-און-פדעסע- אויסשטעלוננ איז ראך איינגעאדדנט נעװארן און צו דער טינוט (פמשן) געװען פארטיק פאר די נעםט, דעלעגאטן פון פען-קלוב. װי אויך פאר די פארשטײער פון דער יידישער פרעפע און ליטע- ראמור-װעלמ. דער שיינער איינשטיין-זאל (מיטן בלויז פוילישן אויפשריפט) האט באקוםען זיין יידישן תיקון. די פראיעקטן פונם קינסטלעד מ. עליאװיטש זעניען פראכטפוק. די קינסטלער סלױונ־אק און י. טי- קאטשינסקי האבן צוגעשטעלט שיינע װימראזש;, ד־ קינםטלערין א. אלקעניצקי האט אדײנגעלענט פיל געשטאק אין דער ביכעד-אויפ- שטאמוננ. הכלל — דער זאל פאבט אן איפפאזאנטן איינררוק. אין םיטן — דאם נרויסע פרץ-בילד פרץ קוקמ םיט זיינע פ״ער-בליקן אויף דעם האב און נוטס, װאם איז צונעקומען די לעצטע יארן. האט מען אים נישט פארשעמט? פונקט אנטקענן — אין צענטער — איז די ״דישע אדינינעלע בעלעטריפטיק. דא איז דא דער זיידע מענדעלע, דערביי דער פאמער פון דער יידישער ליטעראטור — שלופ-עליכם, םיט די פעטעדס — דינעזאן, פפעקטאר און די אייניקלעך. א ברייטן חרחבהדיקן אדט פארנעמט שלום אש מימ זיינע 25 בענד, שפעטעד קוםען די אלע איבעריקע ױננע, ױננערע און ױננפטע — מיט זייערע לידער, דערציילוננען, דאמאנען און דראמעס, קיין עין-הרע נישיט א גרויםע, פארצװייגטע ״דישע שרייבערישע משפחה. און ביי די זייטן — די מיטג״עד, מיטשאפעד, די באנדינדער םון דעם יידישן שאפן; קריטיקער, היםטאריקער, עפייא־סט;, װיסנ- שאפטלער. און רעכטם — א שפע מיט איבערזעצוננע;. און לינקס— קינדער־ביכער, לערנביכער, א קיאפק פון דער יידישער שול-אדנא- ניזאציע. טען קאן זיך נאר זאט נישט אגקוק;. נעמע;, װערק, ביכער, װאס דײצן, רעגן, פולן אן דאס תארץ מיט נאוה, מיט פריידן אפשטעלן זיך גענויער, געבן אפילו א קורצן באריכט פון דעם אלעם, װאם איז אויסנעשטעלמ — הייסט שרייבן א קורצע נעשיכטע פון דעם ״דישן שאםן אויף אלע נעביטן אין די לעצטע יארן. מירעדמ שטענדיק װענן קלאנעדיקן או־סזען םון יידישן בוך— קומט די אויםשמעלוננ און טיילװייז טומ זי ריינװאשן די יידישע פארלענער. פיאיז שוין דא מיט װאפ זיך צו װייזן פאר לייטן. םון דעס אײנשטײן-זאל פירט א װענ צום לײען-זאל, װו פיאיז אויםנעשטעלט די יידישע פרעםע א־ן גאר דער װעלמ, טאקע פון נאר דע־ װעלט. — אן עשירות, װאס דעדנרייכט אין די מיליאנע;, מיליאנען לעזער. די שעה פון רער פייערלעכער עפענוננ האט נעשלאגן. ױב- טוב. ױם-טובדיקע פגימער. סיאיז נעקופען די נאנצע יידישע שרייבער- משפחה, א.־ן נעםט — פעלקער, לענדער, קולטור. פוילן, ענגלאנד, כינע, ארגענמינע, שװעדן און נאך און נאך. שלום אש באנריםט די נעםט אין יידיש. דער עולם אפלאדירמ הארציק. אהרן צייטלין ניט אין פויליש און דייטש א קורצן װארט ײענן רער אויםשטעלוננ. און דער עולם אפלאד־רט װייטער. טינייט פון פאליצע צו פאליצע, פון אפטייל צו אפטייל, פון אויםנאבע צו אויסגאבע. מען ניט די געםט דערקלערונגען. םארנאפוננ. איבער- ייאשונג. זיך נארנישט פארגעשטעלט. פרעבטיק, דיזיקן אזן דערנאך — א שטאק העבער — א פרישטיק פאד די נעםט. מען אענט זיך אונטער די הערצער און פרייריק קליננען װער- טער, שפראכ;. די בוך-און-פדעסע-אויםשטעלונג איז געלונגען, און םיאױ צו- פרידן, אויך די שװארצזעער, אויך די װארנער. דער ײדישער פען-קלוב אין װארשע האט נעטון א נרויםע זאד.