Literarishe bleter · 1930-06-27 · 26 (27.6.1930) · p. Seite 479

1ײ0 479?יסעדזןדי׳שע 1?עם*ר 26.011 ($21) פון די לינטיקסטע, שענםםע מינקלעז אין ״ד״םן לעין, מ>ןם פארשוזסצ כבוד און רום דער ײדייצע נאציע. $יער די ײדישע עפגםלעבע םײנינג באצימ זיך מים ד״פקרות, טים לייכטזין צו דעפ ײדישן *דאפן. עפ איז א גרויםע זינה און כע מ־ז נעטען דערצו אן עק. די ײדישע געזעלשאפם־ לענע פײנונג םוז זיך פאראינמעיעםירן םימ דער ײדישער ליםעראםור. איך װײפ נישמ, צי איז עש מײן גליק *דער אומגליק. איער איך געהעי־ נ^ך־ צו יענעם דור ײדישע שרײבעי־, װאס געהע־ן צו דער ײדישער און העבי־עישעי־ דיםעראםור. בײ מיר איז יידישע ליםעיאטור מער ווי נל־יז ליםעראםור, עם איז די פיאגע פון אונזער גאנצן קױם. די ײדישע עפנםלענע םײנונג באדארף עם באגרײפן און םאר נישם דאזן די ליםעיאמור פא-װא*לאזם װי ביז איצם. די יונגע יידישע טאדענםן, וועלנע מוזן אר־ בעמן אין מאג־צײמונגען ,ק#נען נישם אנמװיקלען זײערע פעיקײמן. זײ מוזן קריגן די מעגדענקײמ און צײמ צו שמודירן. עם דארפן געשאפן װערן בײ אונז פ-עמיעם פא- יענע װערק, װ$ם זענען א קנין פון דעי יידישער נאציע. מיט דע- צײמ דאר- אויך געשאפן װערן בײ א*־נז אן אוימאריצעמע אינםפיםוציע, װ#ס ז#ד ר׳אין נישט :אר די פריווילעגיע צו משפמן װעגן װערק, גאי אויך ממשותדיק פיםצוהעלפן צו שאפן גומע װערק. מי- הןןנן זײער א װינמיקע און ע-נםמע אויפגאבע אין דע- ײדישע- לימע-אמור, בארײנערן און אנמװיקלען װײמער דעם גודיפן אוצ-, װאם איז אונז פארבליבן נ>>ך מענדעלע, שלום־עלינם און פרץ. דא זענען איצצ פא-שמײע- פון דער מעגלענער פרעםע. עם איז דאך א פאקמ, און עם איז שװער צו ז>)גן, צי דאי־פן פיר עם בא־ דויערן אדער זײן צופ-ידן פון דעם, — די בעםמע װערק םון דער ײדישע- לימעראמ־ר זענען פריעד פארעפנמדענצ געװארן אין צײמוגגען, צײכ־ שריפטן. די ײדישע צײטונג איז אלזא א מײל פון דער לימעראםור, םוז דע-יבער די יידישע פיעסע לעגן א םפעציעלע אויםמערקזאמקיים אויף דע- ליטעראטור. די פרעםע מוז העלפן צו געװינען די ײדישע- געזעל־ שאפמ םאר דעי ײדישער לימעיאמור״! נחמן מײזיל גימ איבער אויפפירדעך װעגן דער בוך־א*ן ■יעסע־ אויפשמעדונג, וואס ךער װארשעװער ײדישעי פען־קלוב #רגאניזירט. די פארװאלטונג איז געװען באשרענקט אין מיטלען, אבע- דאך ה$צ סען זיך באמימ מימ די באשרענקצע פומעם עפעם צו שאפן. זי ה$ט געקראגן די זאלן פונם אקאדעםישן הײם אין פראגע, בײ װארשע, זי ה$מ דעלעגירצ א פ$רשמײער קײן װילנע צופ ״װןן, ארויסבאקומען ד$רט מאטעריאלן םאר דער פ-עםע־#פמײלונג, אײנגעלאדן דעפ קינסטלער מ. עלין)װימש, װעלנער האמ געמאנם די פ-איעקטן פאר דער אויסשמעלונג. און נ>)ך אײ־ גיקע קינפטדער;א. אלקעניצקא, י. טיקזזטשיגםקי, סליװניאק) אויסצופירן די איבעטן, זיך פארבינדן מימ די פארלאגן, זײ ז#לן צושטעלן די גוימיקע בינער א. א. װ. נ. מײזיל אפעלירמ צו דער פרעםע, זי זאל מאגן א ■י#' פאגאנדע פאר דער בוך־אויפשםעלונג, װאם איז גלײנצײמיק א ■ר^פאגאנדע פאר דעם ײדישן בוך. אויף דער אויםשטעלונג וועלן אויסער בינער, א<יך זײן פארשײדענע דיאגראמען, בילדער, טאבעלן, װ#ס ז$לן װײזן דעם װוקם און אנמװיקלונג פון ײדישן בוך און פרעםע פאר די לעצטע י$רן. לסוף ה#ט שלופ אש זיך אפגעשצעלט אויף ךער פראגע װעגן דעי פארשםרײטונג םון דעם ײדישן בוך: ״ד>)ם איז נישמ אן ענין פון די פארלאגן — ה*מ ער געזאגם ־׳־־־ נ$ר עפ דארף אויך װעין אן ארבעמ פון דעם ײדישן פען־קלוב א־ן פון דער ײדישער פרעסע. די ײדישע פזזלקם־ מאסן זענען צעשפרײמ אויף שבעה ימים, עם ווערן געשאפן נײע ײדישע קיבוצים, און גראד אין די ערשטע יארן, װען א יידישער ישוב בויט זיך. איז דא א םפעציעלע בענקשאפט גאך דער הײם, נאך דער אײגענער סביבה. מען הענגט נאך אין װ$רצל, און עפ איז דא א באדערפעניש אין א ײדיש װ$רט, אין א ײדישן בוך. שטארקע מלונות גיבן ץפ פיל אויפפערקזאם און געלט־מיטלען אויםצוהאלמן א פארבינדונג מים די עמיגראנטן. און אויך מיר מראנמן און זארגן, אז םיר זאלן נישמ פארלירן אונזערע ברי־ דער אין די װײטע םקומות, װו זײ ווערן פארוו$גלמ. די םראגע פונם ײדישן בוך איז דעריבער זײער אן ערנסטע. דאם ײדישע בוך גייפ ווײניק נישט דעיפאר, װײל מען לײענמ ווײניק, נ$ר דערפאר, ווײל מען ברענגם נישט דאם בוך אהין, ווו מען וויל עם ה$בן. מיט בינער איז דאך א;־י: קומט מען ארײן, לעגמ מען פא- דאם בוך, קויפט מען עם. אויפשרײבן עם ארײן פון ווײטע מדינות, דאס קןןנען נאר יתידים. די םראגע ווי צו ארגאניזירן ברײטער און פעםטע- דעם פארקויף פון ײדישן בוך איז נישמ קײן פראגע ם*ן יחיד, פון יחידים־םארקויפע- דער ײדישער פען־קלוב דארף זיך באזונדערם פאראינמערעםירן פיט דער פראגע, עם דארף גערופן װערן א ספעציעלע באראטונג מיט די גרויסע פארלעגער און עס דארף אויסגעארבעט װערן א גרויסע- ■דאן פון פארשפ-ײמן דאס ײדישע בוך. אין דעם זינען ק#ן און דארף די יידישע פרעפע םיל מיטהעלפן. און די פןןי-שטײער פון דער פרעשע״ װאפ זענען הײנכ דא געקומען, ד$רפן עפ געדענקען״. פעדקער. עס איז שוין געקומען די צײמ, װען מען דארף זיך מוישן מיכ די גײסטיקע רײכטימער פון די פעלקער. פיל, זײער פיל איז שוין אין דעם זינען אויפגעםון געווארן. דער צונויפקום פון די קינסמלער פון פארשײדענע פעלקער העלפט פיל מיט $ט דער דערנעענטערונג און פארברו־ דעױנג. דער פען־קלוב איז נישט קײן פאלימישע >)רגאניזאציע א<ן ער מײדט עם בניוון אויכ צו װערן אזעלנע. $בע- ער װערט א מענמיקע- א— גאן, װ$ס װעט זן^גן ז״ן וו$רכ אין דעם פאלימישן לעבן. בײשפילן זענען שוין ד>) א םך. אײניקע פון זײ: ביי די אנגעצויגענע באציזנגען פון דײטשן און פאדיאקן, האבן באװיזן די ד״משע שריפמשטעלער אין צװ״ פאלן, אז זײ קאנען זיך שטעלן העבעי פון די ש*װיניפטישע שטימונגען בײ דער מעשה מימ די פוילישע ארטיםמן אין א£*)לע און לעצמנס ־־־ בײ דעם איגצידענכ מים דער אויסשמעלונג פון די פוילישע קינסטלע- אין בערלין, ה$בן די דײטשע שריפטשטעלער דורך דעם פען־קלוב שארף ב-אטעםטירמ. אזעלנע ארויסטרעטונגען װירקן װי קאלט װאםער אויף פײער, װן)ם הויבט זיך ערשט אן פאנאנדערצעפלאקערן. די פוילישע ק*לעגן האבן עם פארשמאנען און גוט אויפגענומען, זײ האבן פאר מיר מיט באװונדערונג און אנעי־קענונג גערעדמ וועגן דעם. עם איז אויך נישט קײן צופאל, װאפ טאכאם מאן הןןט געמאנט דא אין פוילן א באזוך און האט געקריגן דא אזא װארעמען אויפנעס. דןןש זענען זאנן, יואם הןןבן א װיכטיקע באדײםונג בײ די פארשארפמע באצי־נגען. ־־־־ עפעפ אין דער הינזינט איז שוין אויך געמון געװארן אין די באצױנגען צווישן די פוילישע און ײדישע קאלעגן. איך האנ די בעסטע און הארציקסטע ערי־ :ערונגען פון מײן לעצטן באזוך אין װארשע, װען די פוילישע קאלעגן האבן מיך אויפגענוסען. איך האב געזען אין דעם נישט בלךיז א גוטע באצױנג צו מיר אל״ן, עם איז געלעגן אין דעם פיל מער. םידארף גע־ דענקען, אז ווי ביי יעדער נאציע אזוי אויך זענען בײ דער פוילישעי ד>ן שאװיניםטן, און די פוילישע ק^לעבן זענען אפטמאל אװעקגעשטעלט אין א שװערער סיטואציע און ז״ער יעדער מרימ פון דערנעענטערונג װעיט אויפגענאפט און פאנאדערגעבל>)זן דורך די םײנטלענע עלעמענטן. ד>)ם, װ*ס עם איז ד>ןך געטון געװ$רן פאר דער דערנעענטערונג צװישן זײ און אונז, זענען עס דערװײל די ערשטע שײט, װעלנע װעלן פירז צו א װ״טערדיקער דערנעענטערונג. מען דארף נעמען אין אנט, אז דער פען־קלוב איז א ױנגע ארגא־ ניזאציע. אונזער פרעזעס דזשאן גאלםװ$רכי הימ דעריבער די *רגאניזאציע פון צופיל פאדיטיק, זי זאל נישט צע־ראנן ווערן. װען דער פען־קלוב װעט פעסטער זײן ארגאגיזירט, וועט מען זיך קאנען פארגינען מער ארײנ־ געצויגן צו װערן אין פןןלימיק. — דאפ זענען אין קורצן די צילן און אויפגאבן כלפי־חוץ. סיל גרעסער זענען פאר אונז די אויפגאבן נלפי־פניפ. עם איז שוין איצט א באװזכטע זאך, אז ליטעראטור איז גישט בלויז קײן לײען־ שטאף, קײן ל״נטער ציימ־פארכרײב. ליטעראטור איז געװ$רן אײנער פון די װינטיקסטע צװ״גן אויף דעם שטאם פון דעי נאציע. לימעראטור איז איצמ לולל הכל. זי נעמט ארײן אין זיך אלע די קראפטן פון דער :אציע, — די מאטיװן, פרןןבלעמען, קלאנגע;. זי איז שטארקײט פון װ>)רמ, אפקלאנג פון םענטשלענן געזאנג, זי דריקט אויס ד$ש אלץ, וון)ם די מאסן מרןזגן אין זיך. די נאציעם, װ>)ס זענען *רגאניזירט אין םלוכות, ה$בן ארײנגענומען די ליטעראמור אין דעם קרייז אינטערעסן פון דער מלוכה. די םלוכה זארגט פאר דעם װוקס פון דער לימעראטור. און ־ן־נקט וװ סיװערן >)רגאניזירמ אוניװערסיכעטן פאר װיפנשאפט, אזוי אויך װעין געשאםן אינסטיטומציעם, אקאדעמיעס פאר דער קונםט. איך קוק מיך צו מיט אנערקענונג, וװילװילן, אבער גל״כצײטיק אויך םימ קנאה, ווי די פוילישע רעגירונג שיקט ארויס יעדן יןןר יונגע, טאלענטפולע קיגסמלער ק״ן אויסלאנד און בעיקר ק״ן פאריז צו שטודירן, צ־ לעינען, *רײנצוזאפן אין זיך די אײראפעישע קולטור. איך בין נתפעל דערפון. אבער די קנאה איז, װ$ש די פוילישע רעגירונג פילמ נישמ דער־ נײ איר פליכמ אויך צו זארגן פאר אירע ײדישע בירגער, אז אויך די ײדישע טאלעגמפולע קינסכלער און שריפמשמעלער ז>)לן האבן די מעג־ לעםקײמ אויפן חשבון פון דער מלוכה צו אנמװיקלען זיך אין א״ראפע. די יידישע לימעראם־ר איז >)בער אויך ביי אונז א יתום, א שטיפ־ קינד. זי איז דןןם #רעמסטע װינקל בײ אוגז. עם דערמאנט זיך דער װונ־ דעיבארער משל םון ישעיה מיטן ײײנג>)רטן: א ווײנגארמן האמ געהאכ דעי גערטנער, ער איז ארום איפ פיל ארוםגעגאנגען, געמאנמ צוימען, ה*ט איפ אויסגעשםײנמ, פארפלאגצט פײנע צווײגן. ער האט געהןןפט צו באקומען װײנטרויבן און סזענען אויפגעװאקסן גרינע, שלעכטע געײיקםן. מיט דער ײדישער ליכעראםור איז געשען פארקערט: קײן צ־ים ה>)ט מען נישט אויפגעשטעלט ארום איר, קײן קולטורעלע באצױנג, עס ה$ם גע־ דארפצ װאקסן גריגע, נישטיקע פרוכט, און עפ זענען אויפגעװאקסן גומע װײנטרויבן, דוסמיקע בלוטען. די ״דישע ליטעראטור איז איצט א״נע