Literarishe bleter · 1930-06-20 · 25 (20.6.1930) · p. Seite 459

זײס 439?יעעדעדי^ע בלססזזר 013. 23 (320) * זז ג $ ן ע ר;? י ן ק ' ש *) א שמועם םים א ײפפאז םינלןלע ד אין אםעריהע װײם, ן*ז ער איז אומשולדיק. רערכײ איז זײן?עכ; געהאננען אויף א הןזר, און ער ה$ט עם צו םארדאגקען רעם רוםי׳ען פר^לעטאריאט, װ#ס ער איז ני׳עט געװ$ר; נעהזןונגען. דןןוס איז גדןוד ז״עד א טראני־ק;>מי׳טע נעעיכטע; ט$ם מונעי איז םארמ׳עפט געװאד; צום טויט און ער ה#וט נעז$<מ געה$גגע; װערן אין םא; קװענטין-פריזן, װײק ער איז נעװאר; (פאל׳צ) בא׳טוקדיקט, אז עד האט געװאדפ; א באמבע אויף דער פרןו־מקחמה־דעכ׳אנםטראציע איו סבעג, װאס איז נעװאר; ארנאניזירט או; גע׳טטיצט פו; דער האנדקסקאמער אי; םא;־פראנציסקןו. — די צײטונגע; ה$בן װענ; דעם ג$דגי׳סט נעטזןורמ ׳טר״ב;, װייק מען האט ני׳שט געװאגט ב׳עעת; קרינ װעק; דעם פראלעטאריאט?טובת א פןופוקעד; םירער, — או; איפ, דעם םירער, פיר; ׳צטילערהײט צו דער תליה. םיטאמאי זענע; פלוצליננ אנגעקומע; אלאמארמירניקע ידיעות םו; פעטער־ גראד, אז די דאטיקע אדבעטער האב; געטאכט א; אנטיאמעדיקאגי׳עע דעמאנםטדאציע או; אויסנעהאקט די ׳טויב; א•; דער געבײדע פז; דעד אמעריקאנער אמבאסאדע, און דאפ אלץ צוליב; םארמ־בפט; טאמוני, — װאר׳טײנלעך א; איטאליעגער. אלע אפעריקאנער צײ־ טוננע;, װאפ האב; נאך אלץ געהאפט צו נעװינע; רוםלאנד םאר װײטערדיקער קריגם-$ירוננ — האב; צוגעגעב;, אז ז״ איז רער פאל לנטרי אומבאקאנט, זײ האב; נע׳עיקט םפעציעלע קארעספאנדענט; ק״ן םערב, װאם האב; באלד אויפנעקלערט, אז םיתאנדלט זיך נייטט װענן א] איטאליענער טאמוגי, נאר װעגן דעם קאל־פארני־טן אר־ בעטער־םירער טאם םוני. די אויפרעגונג םו; פראלעטאריאט האט אנגעהויבן װאקםן או; מע; האט באלד ״באגנעדיקט״ םונעי אויף לעבגס־לעננלעכער תםיסד., כדי ני׳טט צו שטער; דעם בורג־םרידן מיט די ארבעטער. עס איז אפט ׳טװעד אדורבצוברעבן די פאדשװייגונגם־ בלאקארע פו; די צײטוננע;. אי; 1914 איז אזוי־ארום אנטשטאנע; אזא בלאקאדע קענ; רי ז״דנװעבער פו; פעטערםא;. דעמאלט האט איר געדארםט זען דזשאן רידן*) און איבעד אים שרײב;. ער האט זיך אונטערנענומע; צו װיםן צו געבן דעד עםנטלעכק״ט װענ; רעם נאנצ; נעשעעניש. נישמ האבנדיק אםילו קײ; פענט אין טאש, האט ער גערוננען דעם נרעםט; זאל םון נױ־ יארק דעם מעדיסאן־סקװער־גארד; או; געשטעלט צוזאמע; מיט מיר א שטיק; ״34x1116 ססמפװפ? £נ1ז 1ס 3963111?.,, נאנצע טעג אױ ער ארומגעלאםן צו באקאנטע, כרי צו שאפן געלט פאר דער אימפרעזע, אי; אװנט און א נאנצע נאבט איז עד נעלאפ; םיט; פענאפא; אין רער האנט און אין בלויזע הענט־ארבל איבעד דער םצענע און איינשטודירט מיט די הונדעדטעד שטד״קנדע ז״ד;־ װעבער, װאם זענע; געקוםען םפעציעל םו; פעטערסא;. דזשא; ריד האט זײ נעלערנט פארשטעל; די םצענעם םו; זײער טענלעך לעב; אין דער גאנצער נאקעטער װאר. דאם איז נעװען די ערשטע קןולעקטױו-דראמע איבערהויפט, װי איך האב עם שוין שליםלעך נעזאנט אין מײן בוך (״דאפ נעלט שרײבט״). רי אויפקלערנדיקע װירקוע םון דער םארשטעלוננ איז נעװען אומנעהײער און חאט באלד געהאט א שפארן אײנפלום אויף די טאריף־אונטערהאנדלוננע;. אין אלנעמ״ן אבער נוצט רער פראטעסט פון דער גאנצער װעלט, בעת דער קאפיטאליםטישער םטאביליזירונג — זײער קנאפ. דער בעםטער באװײז דערפאר איז; סאקא און װאנזעטטי... *) דזשאן ריד איז געװען א״נער פוז די פלאטיקססע אטעריקאנער פובליעיסטן און ))רבעסער־פירער, װאם איז אוועק בשעה דער םלחםה ק״ן רוסלאנד װי א קארעספאנדענט, ב״נעװוינט דאדט די קערענםקי־ איבערקערעניש, און באלד שפעטער אר״נגעװןןרפן זיך אין ברען םון דער רעײאלוזניע, װעלכער ער האט געדינט ביז דער לעווטער טינוט. ער איז נעשטארבן גאר יונג אויפן פראנמ. זיין בוך איבער דער רוםלענדישער רעײאלוציע: ״נען טעג, װאם האבן דערשיטערט די ײעלט״, װעגן װעלכן לענין האט געזאגט, אז עם דארף פארשפר״ט ווערן אין טיליאנען עקזעםפלארן, כדי יעדער ארבעטער זאל עם קאנען לייענען איז שוין ת״נט איבערגעזעעט אין פיל שפראנן און אוין־ אין ײדיש. די פאררדע זנו דער ד״םשער אויסגאבע חאט געשריבן ע. ע. קיש. (דער איפערז ) ״— ...צי איך בין נעקוםען קײן נױ־יאדק, כדי נ$ר אדורב־ צוםא.־;( — יעדער אײנער פרענט מיך די זעלבע םראנע. פונקט װי גױ־יארק װןןולט געװען די בריק נןוך אײר$פען דאך איז עפ א פײן שטעמל, נישט אמת)■ ןובער װוינע; װןולט איך דןו נ־שט גע־ ווז^לט. פאר מיר איז ד$ צו־טײער — דןו קןו; מען נ^ור לעבן, אויב מען פארדינט א סך. די;ורעמע קלײנבירגער גייען טאקע םריילעכע איבער די גאסן, זײ באטראכטן די װ^ולקנקאצער און פר״ע; זיך, אז סינײט אםעריקע אזוי נוט און זײ זאנ;; מױ האב; ״פראספע־ ריטי״... אבער נאר די װאלםטריט םראםפערירט. * * * ...מארג; אדער איבערסארגן פאר איך צוריק ק״ן קאליםאר־ ניע, איך װײל דא נאר צוליב רער דראמאט־זירוננ םו; ״נאפט״; עם װעט נאך נעשטעלט .װער; אי; ״פל״־האום״ היינטיק; םעזא;. רי פיעםע שרייב איך נישט אליי;, א פר״נט פארפאםט ו■ םא־י טעאטער אויף די פראבעס, — אזוי װערט דא נעמאכט. רי צװייטע װאך װעט אי; פרינםטאן־טעאטעד אױפנעפירט װער; די ״זינגענ־ דיקע חליה־פיינל״, אבעד איך װעי ש.־י; רא, ליידער, מער נישט זיי;. אפשר װאלט איר געהארט; אי; טעאטער א; איינפיר־רערע צ־ רעםי־׳ ריבלל, אפנעמאכטן * * * ...יא, זאל זײן. אבער ״זינגענדיקע תליה־פיינל״ איז דא פונקט אזוי װיכטיק. מיר האבן פאליטישע נעהאנגענע נענוג. דא, זיצט, רםשי, מאם מונעי זינט צװעלף יאר אין תםיסה, הנם ־עדער מענטש *) עגאן ערװין קיש, דער מחבר פון ״װילדן ־עפארטער״, ״נעיעג דורך דער *״ט" איז ״יארן, ואפעס און באלשעװיקעס״ — איז איונם דער גרעסטעד, אינמעדעסאנטסטעד דעפאדטעד אויף דער גאדער וועלט. ז״נע ־עפארטאזשן• וועגן וואם ער זאל נישט שרייבן, זענען מייסטערהאפבע קונסט־װערק, זיי זענען קאנדענםירט, אמתדיק, װירקלעך, לעבעדיק לעבן. עס איז דעריבער א שאד, ײאם קיש (אגב, א פראגער ״ד) איז דעם ״רישן ל״ענער בטעט אינגאנצן אומבאקאנט. די גװיי רעפארםאזשן. װןןס םיר גיבן ר?, זענען פון קישם לעונטן בוך, ״גן־עדן אסעריקע״, >ןדער װי םיה״םם אין ןןריגינאל: ״ענוןן ערװין קיש האם רעם בבוד א״ך פזרונושטעלן: גן־עדן וןמעריקע״. קיין איינם פון אלע בינער װעגן אםעריקע זןןגט נישט אווי פיל װעגן דער נייער ײעלט און אירע מענטשן, װי קישם בוך. קיש איז *נגעקוםען קיין ניו־יארק אונטער א פרעטדן ניןםען, ־וי * געוויםער דר. בעקער (אנישט װסלט מען אים נישט געײען וןריינ־ געלאזט) און עד האם באד״זט נםעם סיגאננע לאנד, און אז םיהאם אים אויסגעפעלט געלם, האט ער זיך פארדונגען װי א שיפם־ארבעטער, און געפארן ווי א מאטראם אויף א פראבט־שיף פון נױ־יארק דורבן *אנאמע־ קאנאל אין די האפנס פון פאציפישן אקעאן. אלץ, װאם ער האט געזען, געהערט און אדורנגעלעבט, האט ער אין ז״ן בוך באשריבן: פון דעם ערשטן אפיציר ביז צום לעזנטן שיפס־ יונג, די פילם־אקטיארן פון האליוװד, די גאלדגרעבער אין סאקראםענטא, די פארברעכער אין טשיקאגא, די ארבעטער ביי פארדן אין דעטראיט, די שפיאנען אין װאשינגטאן, די באנקירס פון דער װאל־םטריט, די םהים־ נאלזאטירער אין ניו־יארק, די קװעיקערם אין .פילאדעלפיע, די הוט־ מאכערס אין קאנעקטיקוט, די קאנפעקגיאנערן פון דעד באװערי. — אלץ האט ער באשריבן. אז איר לייענט דאם בוך, זעם איר, װיפיל אומ־ זין, בלאף און לעכעדלעכק״ם איז פאראן אינם אמעריקאנער. און װי אויסגעג״כנם סיאיז קישס װארט, אז ״אמעריקע איז שוין נישם מער ראס לאנד פון אוםבאגרענעצטע מעגלעבק״טן, נאר אםעריקע איז דאם ־אנד פון די אומסעגלעכע באגרענעדטק״טן". ״איך האב פיל געלאנט, — זאגט קיש אויף איין ארט — און דער ל״ענער װעט אװדאי א סך טוזן לאבן, כאטש איך האב זיך באמיט *ו ז״ן זאבלעך, און אין חוך איז ק״ן שום לענערלעכם נישט פאראן. עם איז אויך נישט לענערלעך, אז די אטעריקאנער זענען לעכערלעו, םיטן אויסנאם פון דר״ מנטשן: טשאפלין, א״פטאן םינקלער און א מיידל מיטן נאמען אינעץ״. רי רעפארטאזשן װעגן די ערשטע *װ״ גיבן מיר פאר די ל״ענער פון די ״ליט. בלעםער״. דער איבערזעצער