Literarishe bleter · 1930-06-13 · 24 (13.6.1930) · p. Seite 448

41 ל'ם!1ר$ר'?!2 12732773 012, 24 \9\3) ׳"ס 448 חס1)ו5ח3ז) גיוו1 (די דראמע פון אונזער צ״ט), סינםינעטי, 2־?_־19, אפנעגעגן איבער 100 ז״םן פאר דער גע־םינםע פון דער דראמע אויף ײדי׳ט. ער יעדט ארום די דרארעס פין גאלדפאדען, גאידיז, קאבי־י;. וינםקי, היר־כבײן, בימקא, לײװיק א. א. ײעלבעױ דאש אייד איבעיזעצם פאי דעי־ זעלבער םרןםע אײניקע אםערעם פון דאםקאני און װערדי. די פרעמיערע בון דער דאזיקער עייגטעי אפע״־ע אין ײדי״ט איז פארגעקומען דעם 16 מעיץ 1912, איך האב זײן גע״טיבפע :ײכט איבערגעלײעגמ און דע״יבער װיל איך דא נייגט אױיסזאגן קײן מבינות אויף איר. אײן זאך, װאס ביהאב אבער באמע־קם, געפין איך פא־ אודבאדינגמ נויטיק ״ריכמיק גו ־כ־ײבנדיק װעגן לעאן קאברינב (ז. 370) £יעכע ״יאנקל בוייע״ (מע־ באקאנט אינצערן נאמען ״דע־ דא־פסױנג״), זאגמ גארדבע־ג, אז די פיעכע איז מיצ עשלעבע יאר צוריק אויפגעפירם געװארן מימ גדוים ע־פא־ג אין א רוכײמער אי־ערזעצונג דויבן מאכקװע־ קונסמ־מעאטער. אװדאי איז זייער די־ צד מאכן ״פדבליסימי״ (א פײנע־עי אויכ־ די־ךק פאר ,,־עקלאמע״) פא־ אזא אנגעלעענעם דראמאטורג, װי לעאן קאברין. אבער װען דאכ ווערצ געמאככ אין א צײמונג, קאן מען עס גא־ מיט א ״במײבל פארבײגײן. אין א בוך פון גע״סיבפע מוז מען זײן אביסל פארזיכמיקע־ קאברינס פיעסע ״דער דארפסיונג״ איז קײנמאל ני״ממ געזופילמ געװא־ן דורכן מאסקװער קונסמ־מעאמעי (ני״כמ דורכן ני?:*״די?ן און ני־סמ דדרכן יידיכן ק א מ ע ר ־ מ ע א שע ד). דאס מאכקװער קונכמ־מעאמע־ האמ זיך אפילו אפגעזאגמ צו •כמעלן דעם ״דיבוק״ אויף דוסי״מ... איך װ־־נ ני*כמ, פון װאנען גאלדבע־גכ אינפארמאציע *כמאממ. אבע־ זי איז עלול צו פאיפירן די לײענעי און פא־יכע־ פון ײדײכן א ־איה, אז אנדע־ע ענגלײכע מעאמער־ביכע־ *כמיצן זיך •כוין אין זײערע נאמיצן װעגן ײדײכן מעאמע־ און די ײדײכע ד־אמע אויף גאלדבע־גס אינפא־מאציע (זע ״ארכיװ פאר דע־ גע־כיכמע פון ײדײכן מעאמער און דראמע יײ ייווא״). ׳עאנכאנעטקעפ•, אזן קופלעטץ. אין זײן כאראקמע־יכמיק פון אביהם־בער גאמלאבערס קאמעדיע ״דעי־ דעקמוך״, •כרייבמ דע־ מהבר פון ״די געיכיכמע פון אידײכען מע־ אמעי״, ב. גא־ין, אז ,.פאר גאמלאבע־ן איז געווען װײניק צו קעמפן מימ א צבועק. ע־ האמ געזוכמ צו אמאקירן דעם גאנצן בנין פון הסידיז־ מום און עי האמ דעיפא־ אנגענומען די הויפמזײלן און אנגעװענדמ זײן גאנצע גבורה אייגצװואיפן זײ. ער האמ דע־צו געירויכמ אלע מימלען. כע האבן אין יענע־ צײמ קײן יכום זין ני״כמ געהאמ, װײל *כאנכאנעמ־ קעכ זענען געמײנמ צום זינגען, און אין יענער צײמ האמ א ײדי״כע־ ד־אמאמורג אפילו נײכמ געהלוממ צו זען זײנע א *כמיק גע״כפילמ״, דערדיף האמ •כ. ניגער אין זײנעם א גרעסערן א־מיקל װעגן גאמ־ ־אבע־ן (״צוקונפמ״, אויגוסמ 1924), באמערקמ, אז אין דער געדרוקמע־ אויסגאבע זענקן כלל נײכמא קײן ״כאנכאנעמקעס. װיל איך דערמימ אויפקלעין, אז *כ. ניגערס באמערקונג •כמיצמ .זיך אוי? א מיכפא־יכמענדענײכ: גארין האמ נייכמ געמײנמ. אז אין דער פיעסע פיגורירן יכאנסא־ נעמקעס, ד. ד׳. ״מײדלעך״, װעלכע מיעמן אײיס אין •כאנמאנען. װען אזע־נע װאלמן געװען מימבאמײליקמ אין דער קאמעדיע, װאלמן זײ דאך געװען אין דער ־•כימה פון די ״אנמײלנעמער״. מימן ווארמ ״•כאנסאגעמקעס״ האמ גארין געמײנמ ״•כאנצאנס״ (קופ־עמן), וועלכע זענען מאקע פאראן אין דער קאמעדיע. און אין די דאזיקע קופלעמן, װעלכע זענען נײכמ געװען נוימיק (װײל קופלעמן דאר־־ מען דאך זינגען׳ און אין יענער צײמ — װי גארין באמערקמ ריכ־ מיק — איז נייכמ געװען קײן •כדפ דײד זזעגן אויפידן א פיעסע אויף ײדײכ), מאנמ גאמלאבער אויפן װולגאיסמן אופן חוזק פון די חסידים. דער אויםדרדק ״״כאנכאנעמקעס״ אלס ״•כאנכאנס״, ״קופלעמן״, װערמ אויך יאנוצמ דורך א. גאלדפאדען אין זײן אוימאביאגראפיע אזוי װערמ אויך פאריכמאנען אין רומעניע און בעסאראביע. סתם יטבחים. אין דער ריגער צײםונג ״פ־ימאיגן״ פון 3 מע־ץ 1930 *כ־ײבמ הי־־כ אב־אמאװימ־כ אן א־מיקל ״דע־ ײדײכער מעאמער לויםן א־ביוו פון ײװא״, געװידמעמ דעס אנדענקן פון :חוס ליפאװסקי, און באנוצמ ראימ אזא זאץ: ״ליפאװסקי װערמ אן אמתע־ םימגליד אין דע־ יוסײכע־ קײזע־לעסע־ מעאמער־געזעל״כאפמ, װאכ איז דעמאלמ געװען א היפ־כעי יחוש און סבוד, אפיכ־ צוליב אלע זײנע פא־דינסמן אויש דעם געבימ פון ״אויפקלערונגס-ארבעמ״ הי אב־אמאװימיכ װיל אלזא דרינגען. אז הי ליפאװסקי האמ געהאמ א באזונדע־ע זכיה צו וועין א מימגליד פון דע־ דאזיקע־ מעאמע־־ געזע^יכאפמ און גימ מאקע באלד אן די סיבה דעיפזן. װיל איך דא אנװײזן, אז די גאנצע מעיכה הײבמ זיך גארני׳כמ אן. קודכ־כל האמ הי איראמאװיט״כ פאל״כ איבערזעצמ ליפאװסקיס מימגליד־קאיט: דא־ם *כמײמ בפירויכ: ״דעיסמװימע^ני מ״כלען״, װאכ באםײט ני״כמ ״אמתער״, •אי ״אקמיװער מימגליד״. און דע־ גאנצע־ ענין מימ דער דאזיקער מעאמע־־געזעל״כאפמ איז אזא: אין פעמעריויג האם עקזיסמײמ א ־וסישע מעאמע־־געזעלשאפמ, װעלכע איז אפיציעל גדכמאנעז אונמעין פ־אמעקמאיאמ *ין ניקאלאי דעכ צװײםן. נעבן דע־ דאזיקע־ מעאמער״געזע^״כאפמ האמ אויך עקזיסמי־מ א צװײג (א־מײ^ונג) מימן :אמען ״פא־באנד פון רוסײכע ד־אמאמישע און מוזיקאי6,שע *2 * י ח׳** * * י די אויפגאבע פון דאזיקן פאיבאנד איז געװען אײכצומאכען הא־ נא־א־ פא־ מחביים אדע־ איבע־זעצער. װעמענס פיעסעס אדעי מוזיקא־ ,לײכע װע־ק זענען אויפגלפי־מ געװאין אין דע־ רוכײכע־ מלוכה. א־כ מימגי^ידע־ אין דאזיקן פארבאנד זענען אנגענימעז גע**א־ן אי^ע ואויך ײדן), װעלכע זענען געװען באקאנמ אי^כ *כ־יפמ״כמע־^ע־ א־ע־ .האבן געקאנמ צװכמע^ן אן אפי*כ, אז מען האמ געיכפי^מ זײע־כ אן א־י־ גינע*1 װערק אדע־ אן איבע־זעצונג. גלײכצײמיק מימן וועין א מימגליד אין דאזיקן פא־באנד. איז מען אויך אוימאמאמיש געװא־ן א מימגי^ד אין דע־ מעאמע־־געזעי^״כאפמ כדי אויכצומײדן צ* באצא־^ן האנא־אי פאי די פיעכעס. רועלסע זײ האבן אויפגעפײמ. האבן זײ צרגע״כמעלמ איי פא־באנד א אפי״כ מימ א גי**כ~*^ב**^ מיעכ** >#ויה ןיי**־ נאח״״ן. <׳־״*גן ־אקומ**; ח****־יד**— פון פא־באנד א^כ ײכי־אנמן און **ער״ א מימגי6,ד אין פא־־אנד דע־■ נא־ פ־^עגן ז״ א־״נשיקן אין פא־ראבד א ׳6יכמע מימ במעמ דעם גאנצר ־עפע־מוא־. װעלכן זײ האבן געיכפי^מ. אנגעבנדיק זיך אלכ מהב־יכ. איבע־זעצע־ אדע־ באא־בזומע־ אפיי^ו פון גא־דינכ אדע־ לי־ינכ פיעםעכ א־י־ אזא אדפן פ־^עגל זיי פיכ״מ באעװי^הן די אמתע מחנר״ם א״ן איבע־זעצע־ ־י ־עסמע אילו־מ־אציע פא־ מיינע װעײמע־ קאנ״״ן דינען די קאמאלאכן פון דע־ דאזיקער געזעלשאפמ פאר די יא־ן 14־1913 (איך בין דעמאלמ אויך *כוין געװען א םימג,6יד פון דאזיקן פארבאנד). דא־מ זע־ נען פאי־אן די געמען פון די ״בא־יממע״ ד־אמאמו־גן אב־הס פײטזאן. א^עז־ ־אפעי6, א. ג קאמפאנעיעץ, נחים ליפאװכקי. ש. קופע־מאן. גוזיר א א. אוי? כמעמ דעפ גאנצן יידישן רעפע־מוא־ די צוגעהעייקײמ צים דאזיקן פא־באנד איז דװקא נײכמ אײנע י**ן די ׳־״*נט*•*• ר^**טי^**ך אין ד-י• ■ •^*•-•*,- ־כמאיבענעכ נחומ ״6יפאװסקי. ניץןט - קאנט־אלײטע י־יעיק איו ך**ר ײדײכ־עכגלײכע־ לימעראמו־ איל אמע־יקע פא־נכממ א נאדיימנדיקז *6אץ דע,־ זשלרנאליכמ אײזיק גא^דבע־ג.?ד האמ איבער־ זעצמ זײע־ פיל פון דע־ יידי״כעיי •6ימעראמו־ אויה ענגלײכ (אינגיכן װעל אי־ װעגן אים ש־ייבן נאזונדע־), אינער־ויפמ האמ ע־ איבערזעצמ און געד־וקמ די פיעסעכ פון אובזעדע בעסערע ד־אמאמורגן. א הוץ א־**ר דער דאזיקער איבעדזעזװנגס־ארבעם הא- עד אין ז״ן יןך -3זג> €!{'!"״