Literarishe bleter · 1930-06-13 · 24 (13.6.1930) · p. Seite 447

זײס 442 ייסעדז>דישע ביצזסעד נזב 24 י3/9> * דעי אויטיןר איז צוגעגאנכען גו ז״ן םעמע םיט דעם װילן אויפ־ רינטיע זי צו באהאנדלען, אן עום פארטיקע הנתות, נ״טט צו רימען און צו לויבן אין םאג אדיין די נ״ע סעטיןדן פון דערציונג, דעם נ״עם םדי אין געזעליצאפטלעבן און פריוואטן לעבן. ער װיל עם פאריטטײן, ע- ידשיעבט *אנאנדערצוקל״בן זיך אין דעם אלעם און ער װיל ארויםגעפי- נען — וויפיל עם איז דא אין דעם א געזונטער קערן און אויןז װיפיל עפ איז דא פאליםע יצאלעבץ. עד פירט אדורך דעריבער פאיזזיידענע ־א־ געגענייצן, דעריצ״נונגען, ־אטפליצירטע, ז״טיכןע פאסירונגען און פױײט דורך ז״ זען דעם נייעם אויפוואקסנדינןן און אויפגעווא־סענעם דור עד ברענגט אן אקציע און דערביי די ־עאקציע. וואס די פאסידונג ױפט איויס. דא־, וואס מיר האבן דא נייצט פאי זיך ק״ן הורא־קינסנװער. וואס פאר אים איז אין יאטנרופלאנד אלץ גוט, — דאס רופט איויס צוטרוי צום מהבר. מיר גלויבן איס. מיי נעמען־אויך די קינסטלער״צע װארח״ט. פאיאן װ״טיקדיקע ערטער אין קערפער פון ד״ר היינטצ״טיקעי יוס״צער יוגנט, ז״ זענען •צטאיק פילבאי. נ. אגניעוו יצילדערט זיי מיט אן אוסברחמנותדיקער אויפריבטיקייט. דעריבער לייענט מען דאס וועיק ״דאס מאג־בוך פון קאסטיא ריאבצעװ״ און זיין המיצך ..קאסטיא ריאב־ צעוו אין וווז״ םיט א ציטעי, ווי מען ל״ענט אמה־מענטיצלעסעי. יצטאיק־ אינטימע דאקומענטן. קאסטיא ריאבצעװ איז לבתחילה האפערדיק. ער קומט־צו צו זיין יצול מיט פולער זיבערקייט פון א מענטיצ, װאם אלץ איז פאר אים •צוין קלאר. ער האט לכחחילה א קלארע, פעסטע באציונג צו מיידלעך, װאס לערנען אין זיין קלאס. זיי זענען פאר אים נייצט מער, הי חברים. אבער צוביםלעך דערוועקט זיך אין אים געיצעבטלעכער רייץ, און ער םאלט אייין אין סהירות מיט זיך, מיט ז״נע פעסטע באיצלוםן. ער האט אויץ זיין וועג פאריציידענע באגעגענייצן, עס דעױועקן זיך אין אים םפקות, פיאגן, וועלבע עי קאן יצוין ני׳צט לייזן מיט די פארטיקע יצאבלאן־ ענטפערן. וואס מהאט אים צוגעטיאגן, און ער לאזט זיך אוי״ הינטע— וועגן. פייעי האט עי ד־״פטק״ט, און יצפעטעי אבער פאייייט ער די *יבערקייט. אט די זובענ״צן, פלאנטערנ״צן פון דעם עילעבן רוםייצן בחורל קאםטיא ריאבצעוו, די זובעני׳צן און פלאנטערנייצן פון דער אינ־ טעליגענץ, וואס וויל און קאן נ״צט מיטגיין סיטן נ״עם לעבןן די יצא־ פונג פון נייע יציסטן פון אינטעליגענץ און דערב״ דאס הפקר־לעבן פון די פאייציידנאיטיקע ״געזעצברעבער״ (ה״מלאזע קינדער, ארבעטעי־ לומפן און קליינבירגעילעבע נעפ־יוגנט) זענען ביז גאר אינטערעסאנט געיצילדערט. נ. אגניעוו וויקלט דאם אלץ פאנאנדעי בהדיגה. און אזוי ביסלעבוו״ז וואקסט פאר אונז אויפ א גלענצנדע אלזייטיקע יצילדערונג פון דעם לעבן פון דער היינטיקער רום״צער יוגנט מיט אירע פריידן און ל״דן, מיט אירע ראנגלענ״צן און פלאנםערנ״צן. ז ל ס / ן י? נ ע ו 1 ״ י י; / ד ז י )) ו ק הלײנע נאטיצו װעגז ליטעראריש־הינסטלערישע עניניכם •ססעלע דאס בירד בלל נײסס פאי די 4 ירידער (אברחס, ױסף, ײדל ארן *טדעיהר) גאלדפאדען. דער ^י־יסטעי־ לינקס אריפן בילד איז מאקע ױס־ש נאלדפאדען (זאר האבן געררען א קאזיאנער ראבינער), דער צװײטעי־ לינקס איז אביהם;א-דפאדען, דעי ד־־יסע״ לינקס איז זײעיער א *צוראגער, א גערריסעי• פעלדבערג (דער מאן פרן פארלינא גאלדפאדען, א *טורעססער פרן אביהס א. ד. ג.) און דע־ פעיטער לינקס (מיט די װאנסעם) איז גאר א קרזין פרן די גא־דפאדענס. אפעיע אץ ײדיש. אין אן א־םיקל ״װי האלס עס מיס דער געזאנג־אפסײלרנג אין ארנזעי י־די־ע־ ליסעיאטרר?,* אין ״צוקונפס״ מאי 193, יעדס־אױס י. פיראז־סניקאװ די פ־־אגע וועגן דעי נריטיקייט פרן איבערזעצן אין ײדיזר געזאנג־לידעי דעריײ דע־־צײלט עיי• אויך אביסי4 געשיבטע װעגן װעלטלעבע קאנצע־־טן אין דער ײדי-עײ *טפראך, ארן עי •גרײבט: ״מיט א יא• 15 *טפעטעי איז אין לאנדאן אין ״טעמפל״־טעאטער, אויך צוס ע-ידטן מאל אין דע- געיטיבטע פרן אונזער •טפראך, אריפגעפירט געװארן אן אםערע־ספעקטאקל אין ײ ד י?, דאס איז גערוען דעײ ד־־ימע- אקט פרן י־רבינ־טטײנס אפעיע .,די מאקאבעע,־'/ װעלבע איך האב איבעיזעצט פרן רוסײט אין ײדייט. מיי איז אויך בא־טע-ט געװען דעי־ פאי־געניגן צו זײן ארי? דע- דאזיקעי- עריטטע- ײדײטעי• אפערע־פאר־ •טטעלונג, רועלבע איך ררעל קײנמאל נײטט פא-געסן. די אפעיע איז דע־ דארט אײפגעפי-ט גערראין דורך דעי איניציאטיײ פון אונזער באײוסטן ײדי״טן זינגער ױ:? ור ינאגראדאװ, װעלבער האט אלײן גע־ זרנגען די הויפט—אלע אין אן ענט־ליטװײטן ײדײט ארן האט געהאט אן ארמגעהויע-ן ע-סאלג, דער זע-בע- ״טעמפל״־טעאטע- האט נאך דעם אריפגעפירט נאך אײניקע א?ע-עס פון מאםקאני און װערדי״. אררדאי איז זײע- גרט. אויב אין דע- צײט, װען מיר האבן נאך נײטט קײן דאטן צר דעי גע־טיבטע פון אפערע־אריפפירונגען אין ײדייט, פא-צײבנט יעדע- אקטיװע- אנטײלנעמע- אין ד^ר דאזיקער באוועגרנג דאטן פאר דער געיטיבטע. אבער אביסל ענױת און גענויקײמ עאדט נײטם. ״די מאקאבעער״־אויפפירונג איז ני*טט געײען די ער־טשע אפעיע־אריפפיררנג אין ײדייט. טאקע אין דאזיקן לאנדאנער ״טעמםלי'־ טעאטעי־ (װאס איז געגייינדעט געוח*רן צום אנדענקן פון פאריטט^רבענעס אקטיא- זיגמרנד פײנמאן), איז די עריטטע א&ערע־אויפפירונג אין דער ײדײשעי ~סראך געורען רי אריגינעלע ײדישע אפערע ״מלך אחז״, םעקסט אין מדזיק געעריבן פון לאנדאנער ײדיינזן קאםסאזימאר ש. אלמאן, אנסקיכ אײנאקטער אין א *טמרעס װעגן זײנע פיעסעס, האט טיר ־ט. אנסקי אמאל, בעת זײנעד א פאילעזרנג אין לאדז, געזאגט, אז דער ״בזנד״ האט ב׳טעתר ארויסגעגעבן א*ן דע- *טװײץ ארי- אן אומלעגאלן ארפן זײן אײנאקטע־ ,.פאטער און זרן״. איך האב די דאזיקע אינפא-מאציע פאינאטירט אין אנסקיס ביא־ ג-אפיע, הגם ארייל רויפיל איך האב געזובט, האב איך די אריסגאבע גײטט געקןונט געפינען. צרפעליק האב איך אבער איצט, נאנדעס, ורי אנסקיס ביאגראפיע אין ״לעקסיקאן פרן ײדײטן טעאטער״ איז •טוין אפנעדררקט, זיך אנגע־ *טטריסן אריה אן אײנאקהער. געדרוקט אין כענ־* פרן עפעס אן ארמבא־ קאנטן מחב- סינאני, ארן נאבדעס װי ב האב פא-גליבן בײדע טעקסטן. האם איך פעסטכדטטעיט, אז דאס איז עס טאקע יענע אויסגאבע. װעגן װעלבער דער פא־־טבא־בענעי־ *ט. אנסקי האצ מי- אמאל געזאגט דאס איז א קלײן ביבע-ע פרן 1 יב זײטן. י31־טל פא-מאט סרן אריבן קומט: פיאלעצאייער אלע- לענדער, פע-אײניגט אײך! דעי א-געסײנעי־ אידייטע- א-בײטע-ברנד אין ליטא, פרײען ארן רוסלאנד. דע-נאך: י י , א ר נ טע רט הע נ י גע ״ א דראמע אין אײן אקט פרן סינאני ארייסגעגעבען פרן אלגעמײנעס אידײטען ארנײטעי ירנד, זשענע־ר. דרוקעיײ פרן א-געמײנעס אידי״טען איבײנעי ברנד (״ברנד״) מעיץ 1940 יאה- די פיר ייײדער פון א גארהצאדען. אין ״גארדפאדען־בוך״, ארריסגעגעבען פרן דעס ײדי״טן טעאטע— מרזײ אין נױ־י^רק, ►•2*19, איז (אריף ז. 39) אפגעדרוקט א בילד מיט דעי־ ארנטעריבריפט ,.די פיר ירידער גאלדפאדען״, פאטאגראפירכ אין אדעש• ײװא מעלדעט לעצטנס אין זײן באײבט. אז אט דאס אריגינאי־ בי־ד פרן דער פאטאגראפיע איז אנגעקומען אין ײװא אלס מתנה פרן אץטיא- איזידאר קעתןיער. װי איך האב אבע- פעסטגע־טטעלט אין א •טמרעס מיט *טמעיהו גאלדפאדען, דער אײנציקער לעבעדיקער ברודער פרן אברהם ג#לדפאדען,