Literarishe bleter · 1930-06-13 · 24 (13.6.1930) · p. Seite 440

24'טםסר *■2 (19?,) * 440 0"1 װאם פילט דאן דאס אמתע דיכטערי׳עע הארץ? בערנעצםןון װײםמ עם נאנץ גוט. און אט מיט װאם איך בין איננאנצן םםכים םיט בערנעצ- סאנע;: מיט דער װיסטער ה׳םפעה, װאם עם האט נעהאט בשעתו אײח דער ױננער ײדישער ציטעראמור אין אמעריקע דער האציא טעפעריזם. און מיט אן אנדער נוםח אונזערע הינע טעפערס, אפשר מיט װ״ניקער פאזע און אנ׳עטעצ, אבער מיטן זעצבן ״ריחצ״. אבער בערגעצםאן װײםט, אז גיײך זענען דארט בײ דער זײט אויפנע- •עטאנען אפאטאיעו,?ײװיר,, ראבאי, און בײ אונז דא — אש, היר׳שבײן, בערנערםא;, און דערנאך א נאנצער דור יערײבער, װאם האבן זיך אפגעיבאיןצט פון דער קדענקלעכעד , א״נניטפינצדידןער קוקענייע און האבן פארקערעװעט אויפן ברײטן װענ םון נעזעצ- ׳עאפטרעכער אהרױת און פון אמתדיק;, נעזונטן ׳פאפן. און דאפ קומט פא־ אומעטום, אמאר אין נױ-יארק, אמאצ אין װאר׳שע, אמאר אין פאריז, אמאר אין קיעװ. אבער זײ ארע — פאר דער אײן גרויםער, ארװעאטלעכעד ״די׳טער צ־טעראטור, װאם װערט נע׳עאםן רו-ך ר• אקטױוע יידיישע פאלקסמיןם■, װו זײ זאין ניישט װוינען, פ•; רער ז־יט ארע־ פון יענער זײט נ־ענעץ... א־ך בין ני׳םט קײ; יעונא בערגערסאנע;, און איך װינ׳ש אים נייעט, ער זאר זיך ׳טטענדיק און אן אויפהער טראנן אויוי דעפ א״רנדיקן שנערצונ פון דער םאװעטייט-ײדישער ציטעראטור װער װ״םט, צו װערכע קאטאסטראפעמ אזא מין כםדרדיק-אויפנדיקער שנערצוג קאן דערפירן... מאדלאג 3<?ו9<נ<גד.יז דהערבערט װעיר־יס װעדט-געשיכטע פון דער פינפטער עננצישער אויםנאבע איבערגעזעצמ טיט הערות פון ז. קאצמאנאװיט׳ע אי! 8 בענדער, מיט פיצ בירדער ישוין דערשינען: ערשטער באנד א ר ײ נ פ י ר: װ• אזוי די דאזיקע נעשיכטע איז געיטריבן נעװארן און צואיב װאפ. בוך די װעצט, אײדער דער מענטש איז נעװע;. קאפ. 1. די ערד אין רוים און צ״ס; קאפ. 2. װאס די פעלזן דערגיילן; קאפ. 8. לעבן און קלימאט; קאפ. 4. די תקופה פון די שרצים; קאפ. 5. די תקופה פון זויגערס. בוך ס■ די באשאפוננ פון מענטש;. קאפ. 0. אונטערמענטשן און נזענטשן; קאפ. 7. די נעאנדערםאלער מענםשן א פארשװונדענע ראסע; קאפ 8. דער שפעטיקער, נאך־א״ז־צייט־םענטש, דעי ערשטעד אמתער םענטש; קאפ. 9. נעאליטישע מענטשן אין א״ראפע; קאפ. 10. פארצייםיקער נעדאנ־; קאפ. 11. די מענטשלעכע ראסעס; קאפ. 12. די שפראטן פון דער מענםשה״ט. בוך 3: די ערשטע ציװיריזאציעם. קאפ. 13. די עלטסםע אימפעריעם; קאפ. 14. ׳ס־פעלקער און חאנדלס־פעלקער. מיט 64 נרויסע אילוםטראציעם. פר״ז 10 נילד;. צװײטער באני קאפ 15. די שריפט; קאפ. 16. געטער און שטערן, כוהנים און םלסים; קאפ. 17. ל״ב־א״גענע, שקלאפן, סאציאלע קלאסן און פר״ע יחידים. בוך 4: יהודה, נריכנצאנד, אינדיע. קאפ. 18. די ״דישע שריפטן און די נניאים; קאפ. 19. די אריש־רעדנדיקע פעלקער אין פרעהיסטארישער צ״ט; קאפ. 20. די נריכן און די פערסער; קאפ. 21. גריכישער געדאנק, ליטעראטור און קונםט. קאפ. 22. אלכסנדר דעם גרויסנם קאריערע. מיט 62 נרויםע אילוםטראציעם. דער ײריש-םאװעטישער ריטעראטור איננאנצן און אויף דעם רע־ בעדיקן גװי פון יעדן דארטיקן ײדישן שרייבער אײנם איז — רעבן, םיטצעבן און אויםרעבן זיך מיט שפראך, בילדערישקײט, מאטױון, פראבלעםען, קאמף און נעראננר בון מאםן, קראםן, און נאר אנדערש איז — ניסן קינםטלעדישן אינ- הארט אין פאדטיקע פארמען־שאבראנע;, װאס מען דוקט דעם קינםטלער יעדעם מאר אונטער פון די קאנצעראריעפ פון די פאד צ״טװ״ריקע הערשער־דעה־זאגער. או; צו־װאכ רעד; םהם רײד, מיקא; דעד; קאנקרעטער: רער באװעטישער ײדי׳סער שרײבער דא־ר טון נישט דאם, װאם דאם;־ויםע, האבעדיקע, אינטערעםאנטע יידיש רעבן דיקטידט אים.;א־ דאד־ פארן שאפ; און בעתן שאפן געדענקע; און א; אויפ- הע־ האב; א•; זינע;, צי זײן יעדעד מאטױו, נעפיר, קנײטש איז כש־ ויש־ר רויט ד■ ארע רינים, חומרות או; םײגים פו; די ארע :ישגיהים אײױ קאמוגיםטייעער ביערות. או; נאך ארעמע; אױ דארט;אך נישיטא רע־ א״ננעשטערטער שטרעננע־ שורחן-ערוך פאר דע־ ־ נםטרע־ישע־ ריטע־אצור. אי; פא־ ::■־ טעמאטיק: װאב עם איז; א״נעם כיט־ אפ־יו רמהדר•;, איז פא־ א צױ״ט; ט־״־, װאם א״נע־ אקצעפט־רט, קומט א; אנדערער אי; פרענט אפ כמעט איע בעב־ג־ע ױע־ק פו; ,־אטנפארבאנ־ או; א״ך כמעט ארע בעםערע ■ —שע רא־טיקע שר״בער זענען ד• רעצטע פאר •אר נע־וע; אונטער א שטארק; קר״ץ־פ״ער פי; ד• עטרעכע דארט״קע פובק־ם. ר• ר־טע־אטו־-פידעד ד״ב; ז־ך אז אויפהער צװ־שן ז־ך, און ד• קרעפ פאר; כבד־ א״ז ד• קינפטרער גופא און או•־ ז״ערע װערק. א־ז ־אב א נעזונטע אטמאםפער, אױ דאב דער װענ, אױ־ װערכ; בער־ נערבא; װיל שטופן דאם עריעכע און אויפריכט־קע ״ד־שע שאפ;?— או־ב אזא מין?יטעדאטור, װו ד• ערשטע פ־דר א•; איר ארקעםטער מוז שפ־ק הײם נירדי;, א־ז עמעצ; ניהא, איז — זאר ער בער־ נערבאנט קינםטלערישער װענ פון ״מידת הדי;■• א•; פו; ז״; איצ־ טיק; ״פענעקי• פ־רט אונז, או; ממירא אויך אים, בערנערםאנע;, א•; א; אנדעד ריכטונג, א•; אנדערע עולמות. פארפאר;׳ בע־גערםא; דעדמאנט אי; זײן רעדע די קינפטלער, ד• רבנה־ זיצעד און רכנה־באװננעד. ^מער װער זענע; ז״, װיפיר אױ ז״עד צאל, און װעמעז גייע; אן זייערע רבנה־א״נשפריכן? שאפ; ז״ דען ד• יידייטע ליטעראטור, ד• ליטעאטור פון בר״ט; שליאך מיטן אײם־ קוק אױ■־ א״ב־קייטר בערנעלםאן מאגט די קרױודע פו; די פאלקסמאם; או; ארבע- טעד אי; ־ער ״רישער ליטעראטור אבער נ״ט דע; דא אין דעד קלאםן־נעהעריק״ט פו; די ארויםנעפירטע נעשמאלטן אין א װערק. אדער א•; ־עם קינטטלער־ש; װערט פון א װערקץ ײעט א ״בעי- מיאכה- ש״רדערן ארבעטעד, װעט עפ ז״ן שלעכט, װעל; מיד מוז; קעג; דעם אדויםטדעט;, או; װעט א קינםטלער אונז געב; א קא־ פיטאליםט. װעט עכ זיין נוט אץ מ־ר װעל; א־ם אים לױב; אץ טאנ א־יץ אה־; לעמםערגער, דעד ״ד דער למד;, פון ״מידת הדץי א־ז פא־ט הע־רעכער א־נטע־עבאנטעד פון קינםטרעד־שץ שטאנ־פונקט, װי •ואםע־ ם א-ז א־בעטער-טיפ, װעלכער אױ ארױםנעפ־־ט אפ־ל• דורך בע־נעיםאנע;, אױב ער אױ קינםטרער־ש נישט דעדהויב; גע־ ־וא־; ד-כ; דיכטעד נערעכט א־ז בע־נערבאן מ־ט ז״נע טענות־תבועות צו ד• •—שע שר״בע־ אץ פויל; אץ אין אמעריקע, פא־װאם ז״ פארזעעז דאב גרױבע, װיכט־קע, װאס קומט פאר פאר זײערע אױנ;. אװדא• מוז ־ער שר״בע־ פילז און טראנן ד• יאםט, די אוצרות פ.ץ זיץ תקופה, פץ זיין דור נאד א קליינעד ט״ל פץ די ײדישע יער״בער• פילט עם. אץ נאך א קלענערער ט״ל פרװוט עם צו נעב;, אץ שוץ נא־-גא־ א קל״נעם טײל נעלוננט עס. ־א. אץ דעם הינזיבט קא; מע; אױך פ־ל פארװארפן דע־ ״ד־ש-באױעטישער ליטעראטור א־ן ־אטנפארבאנד אױ פארמשפט צום אונטערגאננ דאם נאנצע יידישע קל״נבירנערטופ, פארמשפט װי דורך א פערד־נעריכט, פארמשפט. אץ ג״ט שוץ אונטער אץ איך פרענ ב״ בערגעלםאנען, וװ אױ דאם ״ד־שע װערק אין •־אטנפארבאנד, װאב זאר אפשפינלע; אט רעם נעראננל פאד לעכן און טויט פון א צװיי מיליאן ײדן, װעלכע זענען לױט דעקדעטן אפנעשנימן נעװארן פון דעב;, פון עקױםטענץץ פי־װוט עמעצער צו נעין א רפז, אן אנדײטוננ דערויף, רופט מע; אים נל״ך צו ארדנונג, אץ ער װערט א ״לא יכא בקהל״, און ער לאזט זיך נלייך שנוייםן מלקות מיט די אײנענע הענט. די פעדער שרײבט הרטה-בריװלעך, די ליפן זאנן נאך ״אשמנו, בנדנו״, אבער פרײז 10 גי<ח.