Literarishe bleter · 1930-06-08 · 23 (8.6.1930) · p. Seite 429

/ײע 419?'םסר&רישס??סבסר 3-- (8[3) ס. נעסי׳ע/דןגיק^ן/יש׳ש נייז א זייגער אינדערפרי (א נ״ער באנד נאװעלן עון יהועע פערדע, פי ב. קלעגעין, ײילנע, 1830, 285 ז.) •טווינדזועם, אלט א יאר 42, היט א לאעאטע־בע־דל, וואט גיט איצ ג• די ענלעבדןיים *ו רר. ד,ער*ל. צוליב זיין מחלה אױ ער, טאיר בראםבערג, אויםגעװען א וועלט־-- אזמ אין מצ—ם; ר״ך געװא׳־ן בעת דער ד״ט-ער אקובאציע אין ו.'א--ע. האנדלענדיק מימ וואלױמע און פדיער נאך — פאר די רוםן — זייענדיע א געמיקטער ״דורבמאבער' פאר מיליטער־ל״ט. מאיר ברזןמבערג איז א ״דל מיט א גרוים־״ט־מאניע; ער האלט, ,.אז ער אױ דעד •םענםטעי מאנםבא־־טוין אין בוילן״ ומםתמא צוליב ז״ן ענלעב־״ט צו די הערצלו און — אז ווען נ״טט ז״ן מחלה (יטײינדזובט), וואדט ע־ די גאנצע װעלט א״ננענומען": ער וואלט געװען א ,,באםעד״ אין ס״ם, א דאזא־ אין קהדה — אפילו •טי״בן אין די ״בלעםער״ װאלט ער געלןאנם, ײען ע־ וואדט — פאי־טט״ט זיך — געהאט א ״גרינגן, רויקן קאפ״. מאיר ביאמבעיג לעבמ נייטט ב־טלופ מיט ז״ן יטותך־ברודעי, היע־ ־אנים, מיט ז״ן דעגענעיירמ־אםימילירמער •טװעםםער, מאדאם •טטיעין, װאם איבעט ב״ די ברידעי אין דער פאבײק־בױיא. זיין וו״ב, מלבהלע, א דיקע, קיילעבדיקע ״דענע מיט אן ״אויםגעפופלטן בוזעם. מיט נגיד״טיע תנועהלעך און ווייבערייב־קאפ־יזנע תרעוםהלעך אויף אים, א.ייז מאירן. בא־טי — ק״ן קינדער זענען ני׳טמא.. (געײען א מעבטער־, איז עם גע־טטארבן) און אנ־טטאט פרייד אין לעבן, האט זי א קראנקן מאן און אליין איז זי •טוין אויך מימ גאליטט״נער". מאיר בראמבערג האט א ״יצר־הרעלע״ צו א •טיקםל און צו דינע װייבער. ווארן אויןז דרײ זאבן — האלט מאיר בראמבעיג — יטט״מ די וועלם: ״אויף געלט, געזונמ און א גוט יטיקפל״... די ראזיקע זאט־ בירגערלעבע און קרענקלעך־צינ״טע לעבנם־אנשויונג מאיר בראמבעיגם, דערגר״בם אינם פ־נאל פון דער נאײעלע (״געלט״) איר קאמ״ט־ קאריקאטוריםטי־טע קולימינאציע: דאם קראנקע ״געלט־יידל״, מאיר בראמבעיג, באקומט (צוליב געלמ מאקע) אן איינלאדונג פון דעד װאי־ט קהלה צו קומען אויף עפעם א זיצונג; דאם ײייב, מלבהלע, די עקרה, איז געווען ביי א גוטן גינעקאלאג, וועלבער האט זי לאנג. זייער לאנג. ״גע־ באדעמ״ און געזאגט. אז זי איז נאך א יונגע פרוי א א וו. האט מאיי בראמבערג אין יענעם צופרידענעם אוונט גע־טטאמלט אין אלטער, תאווה־ דיקער. מאניאק״טער פארווירונג: ״הא, םלבהלע. דו מלבהלע... •ט־אפםמ סיםן דאזאר, הא?... מיטן דאזאר. מלבהלע..." דעם דאזיקן פדעך־ב״םיקן הומאד װענדט פערלע קינםמלער״ט און מימ א סאפ אן פאר אלע זיינע ענלעבע פעיםאנאז־טן אין דער נאוועלע ״אן אינטלעבע פרוי״ צ״בנט פערלע א טיפ פון א פרוי, א מין װאריאציע אויף ז״ן אמאליקער, ה״םבלוטיקער. ביי־ גערלעבער מירלען. די פרוי קל״נער, ווי אלע איבעריקע פיויען אין פערלעם נאװעלן ■ לאנגווייליקט זיך זייער אין די רחבותדיד־פראטערירטע צימעין פון איי הויז; און אין דעי קלעמענדער לאנגווייליק״מ פון א נ״טט־באפײדיקמע־ פיוי פאיראט זי מאקע (אין מה־טבותן) איר מאן. וולאדיםלאוו. א פאבריקאנט־פיליםטע־. וואם האט נ •טמ ק״ן *״מ צו פארינטערעםײן זיין ױנגע אין זאמקייט און וווילטאג זיך לאנגוו״לנדיקעי פיוי... די נאװעלע ״באלעבאט״ט" איז—פ״ אין במות, םיי אין איבות— די רייפםמע און •טמאיקםטע אין בוך. אויך דא פײט אונז פערלע אייין אינם אינערלעבן לעבן פון א װאר־טעװער פיליפמעי־מ־טפהה; א דייעקטאר פון א באנקהויז, וואם אױ תסיד פאינוםען; א פרוי (מערי), וואפ ליידט צוליב דעם מאנם פארנומענקיימ; ר״בע, באלעבאטי־ט־יטפעדיקע צימעין א א. וו. א. א. זו. בױ די דאזיקע זאמ־צופיידענע פוםמע נדטפהה, וואם בא־טפ״ט פון מאן־און־װייב און צװיי קינדעי (א יינגל און א םיידל). װערמ א־״נגעצויגן אין דער נעץ פון גרוים־טטאמ״טעי. ײאריטעװעי. דזיטאזייטער אויםגעלאםנקיימ און פארראט... די לעצטע נאוועלע (גיכעי: םקיצע) ״ביים ים״ (געווען געדרוקמ אין די ״ליט בלעמער״ א״נ ״די דאמע מימן הינטל״) איז יטוין פון אן אנדע־ זיטאנר, אן אפוו״בונג פון דעי טעמאטי׳טעי ליניע. וואם פעיי^ע האט געפירם אין זיינע פריעידיקע נאוועלן. דאפ בוך איז ריין, מימ געשמאק ארויםגעגעבן. די הילע פון יאםל קאמלעי — אריגינעל. יהושע פערלע אנטפלעקט אין זיין איצטיקן באנד :אוועלן — אויף אן א״גנארטיקן, דערציילעריש־קינםטלערישן אופן, נאקעט־רעאל און מיפ אנגעשטאבענעם, פארבארגענעם םארקאזם אין םטיל — די באלעבאטיש־פיליפטערישע, לאנגײייליק־פוםםע, עראטיש־קרענקלעבע, ביד־ גערלעך־באראקמערלאזע, אירעענלאזע און דעגענערירטע װארשעװער יידישע ק־״ן־אםימילאגיע. פערלע האט זיך זיין סיליע, ז״נע פערםאנאזשן: בובהאלטארן, די-עקטארן, פאבײקאנמן, סוהרים, באנקירן, אנגעשטעלמע א. ד. גל. פאר ־ע־לען זענען אפן די שמויביקע, שװער־באפרענדזלםע פאדהאנגען, װאס פא-שטעלן די באלעבאטישע, מילך־און־האניקדיקע, פוילע פוםטק״ט אין ־• ײרגערלעך־״דישע פיליםמערישע ווארשעווער משפחות. פערלעס יעדע נאװעלע איז פינקמלעך און געשליפן־פארענדיקמ; רי פאבולע *יט זיך ל״בט פאנאנדער, און פאיענדיקט זיך דאפ־רוב מיט א שנעלן, געפרעםמן *ונויפצי, ווי דאם איז א שמייגער אין די נאוועלן ״ניין א זייגער אינדערפרי״ — ״ביים ים״ ובו. לאמיד מאקע פאנאנדערװיקלען דעם פאבולעין פאדעם פון פערלעם :אוועלן, וועלן מיר דערזען די םױזשעטיש־טעמאטישע איינהייטלעבקייט ז״ערע און די סאציאל־געזעלשאפטלעך־פםיבישע אידענטישק״ט פון ז״עיע צענטראלע טיפן. ״ניין א ז״גער אינדערפרי״, — נאך דער דאזיקעד ערשטעי :אוועלע האט פערלע נאמיגירט דעם טיטל פון זיין בוך; די דאזיקע נא־ װעלע, וואם אױ שוין געײען פארעפנטלעבט אין ״װארש. אלמאנאך״ (1923) א״ק ״ציפערן״ — איז אן אויםגעמאםטענער פורעם, לויט װעלבן פעדלע האט ײי פארטיק־געמאבט זיינע איבעריקע נאײעלן. און — ז״ער באראקםעריפטיש פאר פעדלען איז דעד דאזיקעד :עא־נאםען (״ניין א זייגער אינדערפרי״) פון דער נאװעלע ״*יפערן״, װיער באראקמעריסטיש אויך ווי א טיטל פון א גאנגן בוך; דער זייגער, ז״ן אויסגעמאםמענער טיק־טאקן, ז״נע אויםגעםדרטע ציפערן, איז פע־לעם נאװעליסמישע עמבלעם: עפעם א טיק־מאקיש ג״ן פון אן אלטן פאידיעמלמן זייגער באגלייט תםיד די שטיסונג אין םערלעם דערצ״לונ־ נען; עפעם אין א זיינערישער באנומענקייט זענען פארמאיעמ ז״נע אלע קל״נ־עך־קאסישע און באראקטערלעך־דערװידערדיקע טיפן, ײאס קלאפן־ אוים ז״ערע פוסטע, םםחרדיק ־ פארטוענע, מעבאנישע ביורא־ר״ר, ווי ז״גערם זייערע שעהן. דער בוכהאלטער, פאן ווינקלער. ״א הויבער, איבערגעװאקםענעי■ :•אנםפערשוין שוין פון א יאר 44, םיט א קאנטיק־װ״ך פנים, אין װעלבן םיאיז תמיד געלעגן א נישט־אויםגעשלאפענע, גרינלעבע טראה״ — דער צענטדאלער טיפ אין דער נאוועלע ״ניין א זייגער אינדערפרי״. איז ־— א־בעם ער שוין, פאן ווינקלער. 18 יאר אין באנקהויז פון די ״ברידער קעניג, ײארשע״ מיט א היפער־פינקטלעבק״מ פון קומען יעדן טאג אין בױיא אד״ן נ״ן א ז״גער אינדעדפדי. איז — אט דעד פאן װינקלעד, ״אם האם אינדערהיים א פרוי מים *װיי קינדער. לעבט אין זאטעד, שםומער דתקות פון זיין פינקטלעבער ציפערישער זיץ־ארבעט. זונטיק איז זיין, דעם פאן װינקלערם, רו־טאג, ז״ן יום־טוב; זונמיק שפאצירם ע־ מיט זיין מ״דעלע אייער דער גרויסער, אויסגעצויגענער, רוענדיקער שבאט (וואדשע), האט גרוים הנאה, װען ער באגעגנט באקאנטע באנקירן, אנגעשמעלטע, סיט וועלבע ער גריםט זיך מיט א הויכן. שפיציקן *י מימ ־ע־ הוט... איז — אט דער פאן ײינקלער. ײאם זיין ײ״ב, ײעלבע האלט א-ז איין לאטענען און *ירעווען די אפגענוצטע םלבושים. שיקט אים :״ם רוגזה און תדעוסות, ער זאל ג״ן בעטן א הוספה ב״ זיינע פרינ־ ציפאלן; ער, פאן ווינקלער, וואס ז״ן גאנצער מהות איז איינגעםונקם איז ציפערן, שטארבם לסוף, נאך אן אפעראציע אויף דער פארדייאונגם־ ""־ע — אן א חוםפח. אין דער דאזיקער נאװעלע אנטפלעקט פערלע די גאנצע איבעריקע. ־עגענערירטע און מאריאנעטן־אדטיקע בובהאלטארן־םביבה, אין װעלבער :יראט געלעבם און געשטארבן דער לעטארגישער, קרענקלעבער פאן װינקלער. אין דער סטערעאטיפישעד נאזועלע ״געלם״ — *״בנט פערלע א 11״בלעבן קרוב פאן ווינקלערס: מאיד בראםבערג. א שותף אין א פאפיר־ באבריק מים זיין ברודער היעיאנים, א ייד סיט א כראנישער סתלה —