Literarishe bleter · 1930-06-08 · 23 (8.6.1930) · p. Seite 428

?יסזמ־-עדי^ע ב^&סער 1(ם. 23 (318) ן״ב 428 אויף אז אנז־עד פ?אװ (ז. 282) דערצײאט באהאז װענן א בריװ, װאם א שאציאאיםטיישער ױננערםאן האט אםאל צונעשיסט אי; ״פאדװערטם״ םיט אז אנפראנע, צי ער מענ זאנן קדיש נאך זײז אקארישמ־פאר׳שטארבענעם טאט;, אום צופרידנצועטעאן דער םאםעז. קאהאן האט דעם ברױו אפנעדרוקט און אין זײן ענטפער ערקךערט דעם ױגנםאן, אז: ״װען ער װעט זאגן קד־ש, װעט דאם נישט זײז קײז צבועצם־ טװא פיז זיין זײט. װארים ער נארט דאך קײנעם ני׳טט אפ. עד פא־בארנט נישט קײז יאך פון זײנע םאציאליםטי׳טע חברים. אט דערצײאט ער דאך די נאנצע נע׳טיכטע פאר ארעםעז״. איז אז: ״צו באפרײעז זיין אוםנציקלעכע מוטער פון ג״םטיקע יסורים איז א װיכטיקערע פאיכט װי אפצוהיטן די אױםעדאעכע פארמען פון דעם פיײדענקערייצז פרינציפ״ ח. 282). פו; װאנען קוםט דאם אלזא, װאם איא אויםנעשפראכענער םאציאליםט און פרײדענקעד. אזא קעםפער קענן פינסטערני׳ט פון נעדאנק, האט עטענדיק געפרעדיקט טאלעראנץ צופ ארטאדאקםי׳ט;, פרוםען ײד;? פון װאנען קוםט עס. װאס דער זעאבער ׳טריפט׳טטע- אער, װעלכער אינטערעםירט זיך הויפטזעכלעך מיט דעם אלנעמײן- םענט׳טאעכן א י ן ק ו נ ם ט, האט אזא אינטערעם איז דעם פפעצי־ פי׳ט־ײדישן אין אעכן? דאפ איז נישט דערפאר, װאם קאהאן א־ז, װי עד זאגט אאײן, א געפיים־ײד (פאראן א סך ײדי׳שע ״רע־ ײאאוציאנערך, װאם זענען אינעראעך נאך מער ײד װי ער, דאך פדװזן זײ עס פאדא״קענעז. ). דאם איז דערפאר, װאם ער איז פריער פון א5ץ א קינםטאער, װעאכער דריננט ארײן אין רער פםיכאאאגיע פון דעם נאענטן אזוי נוט, ײי פון רעם ײײטן. (ײארעם עפ זענען פאראן קינםטאעך באזונדערם פאלקם־פירער, װאם זעען באויז דאס װײטע...). און דאם איז אויך די םיבה פארװאס זײן םאציא- ליזם איז א ברײטער... ־אם בוך אנמהאצט אויך פארשײרענע װערטפולע מאטעריאאן װענן דעם צושטאנד פון דער אםעריקאנער איטעראטור פון פאר;—יםיק־פערציק יאר, װענן דעם צושטאנד און דער אנטײיקאוננ פון דער ײדישער איטעראטור און דעם ײדישן טעאטער אין רוםלאנר אין אמעריקע. איר נעפינט אין אים א שטיק נע׳טירטע פון דער ענ־ גלישער און ײדישער פרעסע אין נױ־יארק; געשיכטע פון דער סא- צ־אליסטישער באװענוננ און פון דער אנטײיקלוננ פון ״פאדװערטם״ ןאין װעםענם װוקם קאהאן האט נעשפיאמ אן אומנעהויער־נרויםע -אל) איר באנעננט זיך דארטן םיט א רײע בארימטע פאציאאיסטן. אנארכיםטן און בונריםטן; בארימטע שריפטשטעלער, נעלערטע און אן־א-שיעוד אינטערעסאנטע טיפן א־בערן גאנצן בוך שפירט םען די פערזענאעכקײט, ײאס שטײט הינטער דעם נאנצן װערק, די פענאםענאלע פערזענלעבקײט פון דעם קינםטלער-םאציאליםט, װאם איז אי א שטורעמדיקער קעמ־ פער, פארטון אין די פראבלעמען פון דעם כלל, אי א שטילער דיכ- טער — פארטון א־ן די איבעראעבוננען און פראבלעמען פון דעם יחיד קאאפעראטיװ .ביכער״ װארשע - ערשס דערשינען — קינםסלערישער מאנאגראםיע װעגן יצח?ו ליכטענשטייד > ״יז זשאז טאפאם רעפיאדוקציעם און א רײע צײכניננען אין סעקרס. 12 א הויכע, ז״ער א בלאנדע, נייסט ק״ן שײנע, אבעד געזונט װי א דעםב, האט ז־ך באנדיםט םיטן םאן און גלײך נענוםען דעם באי, אים כאקוקט אזו• זזי מען כאקוקט א קעלכל אויפן מארק, געגעכן א שםײכל, און א־ב נענוםען קושן אזו• װי עס װאלט געװען איר אײגן קינד״. אדעך ״אײנםאי האב איך באםעדקט װי אן איטאליענישע פרוי ־עדט צו דעם אנענט פון דער איטאריענישער איםיגראנטן־נעזעל־ שאפט זי האט נעהאט א גוטע שטיםע און זי ־אט אירע װערטער א־ויפגערע־ט םיט אזא ש״נער שפראך און םיט אזא שײנעם אי- טאליענישן נגון, אז איך האב זיך נישמ װילנדיק אפנעשטערט קוקן אין צוהערן זיך. טענהדיק, האט ז־ געםאכט םיט דער האנט און ם־ט די פ־נגעד, אויפן איטאריענישן שטײנער, צום טאקט פון אירע טע- נער םיר האט זיך שיעור נישט נעדוכט, אז זי דעקלאמירט עפעם א געדיכט. ״— װאם זאגט זי? — האב איך נעפרענט דעפ אגענט. ״— זי זאנט — האט ער נעענטפערט — ״איך קען װאשן נ־עט; א־ך קען םק־אבען פרארס*), א־ך קען אכטוננ געבן אוי־ א קינד האט רחםנות נימ מיר עפעם ארבעט און נעםט מיך ארוים פון ראנע;״. קאהאן האט אויך א ש־טארקן זין פא־ קאנטדאסמן און פאר־ נרייכ;. אוי־ז דער טענה פון א טײל נענאםן, אז ארס רעדאקטאר פון ״פארװערטם־־, ״ראזמ ער זיך ארונטער צו די םאסן אנשטאט זײ אויפצוהויבן״, פרענט ער ענטפעדן־. ״אויב איר װילט אויפהויבן א קינד פון דע־ ערד, םוזט איר זיך צוערשט צובוינן צי אים״ (ז. 301). אדער נעםט צום בײשפיא אזא אילוםטראציע צו כאראקטערי־ זירן די א״ננ׳טאפט פון א שרײבער און ז״ן סארט שרײב;. ״ע־ האט ז־ין דע־צײלונג אזוי אויסנעקינצלמ, אז ז• האט ק־ין טעב נישט נעהאט. ם ט ז ײ נ ע ג ע פ ו צ ט ע װ ע ר ט ע ר האט ער יעדן פיצרלעבן פון א־ר ארויםגעפוצ ט״. אבע־ ראם זענען בלויז א״נציקע מוכטערן פון זײנע טרעפ- רעבע אויכדריקן און נעלוננענע װארט-בירדעך א־ן ז״ן נעשיכטע פון ״פאדװערטס״, װאם איז דערשינען אין דע־ צייטונג צו איר ,־ס-יאריקן ױביאעום (22־טן אפדיל 1022), ש־־ייבט הרל ־אנאה װעגן אב קאהאן: ״ער האט נעטענהט, אז דער ״פאדװערטכ״ םוז אויפהערן צ־ זיין נישט םער װי אן ארנאן פון םאצ־אאיםטן פאר םאציאאיםטן. ער ־א־י־ ז״ן א םאצ־אא־םט־שע צ״טונג, װאם זאא ארוםנעםען דעם גאנצן יעב;״. װיא־אם א־עך א באקאנטע־ םאצ־אריםט און אײנער פון די ג־ינדער פון ״פארײערטם״, ש־רײבט װי קאהאן האט אים אםאא געזאנט־: ״איע־ א־ך האב םורא. אז איר םאכט א טעות. די נענאםן זענען די זעאבע ־וי נעװען; א־ך — ניש־ט איך בין נעײען אויה רע־ ב־ייטער װעאט. איך האב אייםגעפונען, אז םיך םאציאא־םט;, האבן ניש־ט קײן פאטענט אוי־־ עראעכקײט און װיםן״. (ז. 208). אין זײנע םעםוארן (״עפיזאדן פזן םײן אעבן״) דערצייאט אברהם ־ייזען װעגן די עי־שטע קדיטיקן, װאם קאהאן האט נעש־ריבן װעגן אים. און רעדנדיק װענן קאהאנען אאם קדיטיקער זאגט עך צװ־ש־ן אנדעי־ע זאכן, אז: ״די םעאה פון אב קאהאנס ארטיקאען איז באש־טאנען אין ־עם. װאם באטראכט םײנע דערצײאוננען האט ער נישט פון יידיין, :אר פו; םענטש־רעכן שמאנדפונק טך אב קאהאן דערםאנט אין זײן בוך א ״דםפד״, ײאס ער האט געש־־יכן איז ..פאי־װעי־טם״ נאך אן אאטן תאםוה־םט און ם׳כ־כיא, מיטן נאםען ־אבזעװיטש־, א־ן עד באםעדקט דארטך ״ב״ אונז אין דע־ באװעניננ אװ םעז נאך צו הבפדים נאך אזעאכע םענטש־ן נישט געװען געװוינט א־ך םײן נאך מענטשן, װאם זענען ניש־ט קיין כאציאאיםטן אין קײן טרײד־ױניאניםטן, :אר םתם ע־יעכע קעםפע־ פא־ן אםת״. ביכהענדלער ראבאט פיײז -׳5 גילדן ) ־אךאגעכ.