Literarishe bleter · 1930-05-30 · 22 (30.5.1930) · p. Seite 417

/״ש 417 ל'ססר$ר'?\2 3?עסער 11ס. 22(311) ז זוים זײער עזבד ארן •גאפן זיך פר; איר 8 געהעריקן ביזגריף. פאר אונזערע אויגן דיגם א םנום?װל־מ^טעריאדן, װ^ם האם זיך אננעזאסלט אינם איכיוו פונם פארגאנגענעפ יאר. געדרוקטע באריכטן פרן די לערער; זנדוײ קינדער־צדיפסן ,״װען םיר וױלן״ (אײנע איז דעריפינען אין דזאריסצ 1928 און די *װײמע אין פרילינג 29(11. אין דער *װײפער •צריפט איז אפנעדרוקם א דראמאטיזאציע פון שלום א׳ןוש ״קײן אמעריקע״ — א קאלעקמױוע זואפונג פון די דרײ?ולום־עליכם גראדואיײקלאשח, פ־אנע־בויגנם איבער צען בעסערע דערצײלונגען פון דער נײער ײדיזוער ליסעראשדר, א ברײטע קאמפאניע, וזזןס די קינדער ה*בן #ננעפירט לפובת דעם ״קינדער זיכורנאל״, *ןפשע פארזאמרונגען פון אדע קיגדער פון די דרײ עולן, באגעגעניען מיט ײדיעע עריפסעטעלער און קולמור־טוער (זרבבד, ע. ניגער, ה. לײװיק, מאני לײב, דוד בערגעלפןןן, פרץ הירעבײן, א. לוצקי און אנדערע!, אויהפלוגן און פארװײלונגען מכל המיגיפ — זענען טײלן פון דער פארצװײגטער דערציעריעער טעטיקײט, מ$ם די עלום־עליכפ־ פאדקעולן האבן אגגעפירט אינם פארגאנגענעם יאר. םיאיז כאזונדערפ נויטיק צו פארצײכענען די דורכפירונג םונם פפח־קאנצערט פאראי^רן פסה. דער ק#נצערט, װ#ם האט אויף א קינסטלעריש־דערציערײטן אוםן פארוועבט פאר־ שײדנערלײ טעטיקײטן צװישן די קינדער, איז געװען, אזוי צו זאגן, דער קודמינאציע־פונקט פון דער פאראיאריקער ארבעט אין די שלופ־ עליכם־פאלקשולן. דער שלום־עליכם פאדק־אינפמיםומ און דער שלום־עליכם םרויעג״ קדוב (אן ארגאניזאציע פון ראמעם, װאס העלםט זײער םיל ארוים די ~־לח פירן אן א היפשע קורטור־מעטיקייש צװישן די עלטערן פון די קינדער און דערװאקםעגע בכלל. לעקציעם מיט ש. ניגעד, הי לײװיק, מ. ל. האדפערן, זרבבל, פרץ הירשבײן און אנדערע לימעראריש־קינפטלערישע אװנטן זענען בלויז א טײל פון דער דאזיקער טעםיקײם. בײ רער געלעגנ־ הײמ פון ד״ר מ. װײנרײכס באזוך אין שיקאנע לטובת דעם ײדישן מיפנ־ שאפטדעכן אינסטימוט, האט דער אינסטימומ זיך ווארעם אפנערופן הן אין מעשים הן אין באשטײערונגען. דער אינסטיטוט האט ארוישגעמיזן די :ײטיקע הברישע מיטארבעט דעם צווײמן צוזאמענםאר פון די ײדייצ״ דערער אין דעם מיטלמערבדיקן קרײז. בכלל מעג מען ז#גן, ן*ז דער שדום־עליבם־פ#לק־אינפטיטוט איז $ יחיד במינו אינם פרמ םון קולמור־ ארבעט אין שיקאגע. .פאיר־קןםגעזויבט״ (8־טער י8יג8נג) דער אײנציקער *אסולער־װיםנשאסטלעכער זיטורנאל פאר פראגן סון היגיעכע און םעדיצי;, אונמער דער דעך. סון ד״ר צכוח יעאבאד אויםגאנע ״ט8י"—״8יע" די לעזער באקומען װיכטיקע פרעםיעם: 1) 8 ״הייסי•* אפט״על" (די נוי־ טיקםטע מעדיצינײםע מיטלען סאר עריטטער הילף) — 5 גילדן; 2) ״חי- גיעני־גע ביבלי^טעק״ (18 נוצלענע בראשורן) — 6 גילדן; 3) ״סןןלקס־ נעזונט״ (יארגאכג 1023 1820) — 2 נילדן א יארגאגג; 4) ״ש8ז"־ ידיעוה (מאנאטשריסמ סאר סראגן סון פאציאלער מעדיצין און היגיענע בײ ײדן, 1828) — 2 גילדןן 5) ״גימנאפטיק״ (לערנבוך, 24 עמודים. 331 בילדער) — 4 גילדןן 0) ״ד*ם לעבן סון דער סרוי״ (האנטבוך סאר יעטװעדער םרוי — 0 דרוקבויגן) — 1 גלדן. *באנאםענט-פרײז: 8 י8י — 6 גילד;; א ד,*לב יאר — 3 נילדן; א פערטל יאר — 1.50 גילדן. אויסל8נד — 1.50 י8ל8ר 8 י8י. 69 .1בססק .בז$1£ ,סח1נ/\\ ,״זחוובפ^^^ס7}״ 80.604 .0 .>1 .? דעיערע און טיכטיקע פארטרעטער ײערן געפןנדערם אין פוילן און אין אויםילאנד. ״אונזער געדאנה״ יטוין דערעינעז ע זאסיצוגנ םון סז לידער: 25 םרײוזײט^ידער, 12 צידער פון ארבעט, 30 םארװײצוננ־און װאנרער־צידער, 4 טרויער־ צידער. אין דער זאטלונג גײען ארײן די שענםטע און נ״עסטע צידער. ,־ו(* זײטן. םראכט־אױםגאבע. 1.50 זצ, פדעפע-קאמיס־עם און בוכהאנדצונגען באקומען ראבאט. מיט באשםעלונגען זיך װענדן: .36 .װז ,3 3^5^\סח3ז11^[ ,3^523ח3^\ץ ,״£57£8£״ געלט דורך פ. ק. *. 21.296 אין שיקאגע, האט זי שוין דורכגעמאבמ פארשײדענע עטאפן, — עטאפן פון עליה, פון ױנגבלוםיקן אויםדויער, און עטאפן פון ירידה, סון צײטװײליקער דערשלאגגקײט און אויסגעװעפטקײט. פדן אלע נדגולים. רואם די כאװעגוננ האט דורכגעמאכט פאר די לעצטע עטלעכע יאי, איז זי אבע־ דאך ארויס נאנץ אין איר עצס, אין איר סאמע עיקר. די גע־ צײלטע טוער און לערער ה#בן באנלײך מיט דער באװענוננ ״נעפאקט און נעמאזלט״ און ד#ך גישט פארלארן דעם גלויבן אין די אידעען, אין די צילן, צרליב װעלכע די שלרם־עדיכם שול־באװעגוננ ה*ט זיך ןןננעהויבן. דרײ שלופ־עליכפ פאלקשולן פארמאנט איצט דער אינםטיטוט: שרל אײנס אויף 3314 פאטןןמעק עװ״ שול צװײ — אויף 1214 נ. װןןשטענאו עװ״ שול דרײ אויף 3651 ארטיננסאן סט. בײ הײנטיקן טאנ לעיגען זיך אין די שולן 140 קינדער. און בײ דער ערשטער נעלעננהײט, װ#כ די אביעקטױוע אומשםענדן האבן נןןר באשאפן, זענען די שולן ארייד אויפן דרך פון סטאביליזירמקײם. די קינדער פון יעדער שול זענען אײננעטײלט אין פיר קלאסן: אן ןןנפאננער־קלאס פאר קינדער, װאס האלטן אין ארײנקומען אין מיטן זמן; אן ערשטער קלאש פאר קינדער, 7 ביז 9 יאריקע, װאס באנעמען שוין די עלעמענטארע טעב^יק פון ש^ראך־קאמפאזיציע, % צװײטער;דרײ טער) קלאס פון קינדער, 9 ביז 11—12 יזןריקע, װאס האבן זיך שוין נאנץ־גישקשהדיק אײנגעבירנערט אין דער ײדישער שפראך, און א דריטער (פערטער און לעצטער) קלאס פון קינדער, 11 ביז 13—14 יאריקע, װאס באהערשן שזין נאנץ פליסיק די ײדישע שפראך און פאדטראכצן זיך שוין גאנץ ערנפט און שײן װעגן דעם, װאס ז״ לערנען. דער לעצטער קלאס האט אין פעברואר פון הײנטיקס י>ור פארענדיקט דעם קורס פון דעי־ עדעמענטארער שול און איז ארײגגעטרעסז אין דער פראמיטלשול, װאס דער איגסטיטוט האט פאר זײ געעפנט. װען א קינד פארשרײכט זיך אין דעי שלופ־עליכם פ>>לקשול, װערמ עי• אפנעשאצט פון דעפ לערער לויט זײן איגטעליגענץ גיכער װי לויט;ײנע יידישע ידיעות. ער טרעט אי־ײן אין דעם קדאם, װ&ס איז מער צוגעפאסט צו דײן אנטזויקלוגנ־מדרנה ווי צו זײן ײדישן װיסן. און װען דאס קינד לעבט זיך גאנץ ניך און נוט אײן מיט די איבעריקע קינרער פון זײן קלאס, שטרעבט ער שוין מיט אלע זײנע מענלעכק״טן צו דעריאנן זײנע הנרים אויך איגם פרט פון די לימודים. די לימודים אין די שדום־עליסם־שולן זענען דער ק#נקרעטער אויסדױק פון דער דער־ צױננ־ארבעט, אבער אין יעדן פון זײ איז פארפלאנצמ דאס קערנדל, וו$ס באװירקמ דעם קינדם נשמה, זײן כאראקטער און זײן געװיסן. דערצױננ איז טעגדענציעז. און בײ דער הײגטיקער געזעלשאפט־ לעכער פטרוקטור, װען די װעלט איז צעמײלט נישט נ*ר אויף פעלקעי און קלאסן, נ$ר אויף פארשײדענע פאדיטישע און נעזעדשאפטדעבע נרו־ פירוננען, קומבדאויס אפטמאד אין דער דערציוגנ־#יבעט פון די שלוס־ ע״יכס־פאלקשולן אונטערשטרײבן זייער טענדענץ. און זײער טענדענץ איז א ס * צ י א ל י ס ט י ש ע. װײל באנלײך מיטן פא״קעמ£י;ר פון דע• ײדישער שול־באווענונג אין אמעריקע, ד״ר חײט*זשיטלאװסקי, האלטן די שלוס־עליכש שול־טוער, אז סיאיז נישט$ קײן אנדער פרײהײט אהוצן ס^ציאליזם. אין די מעטאדישע ראמען, אין די ראמען פון די פעדא־ נאניע מײנט עס נישט, אז זײ דארפן פארטײדיקן דעס סאציאליזס אין זי־נע אפנעגרענעצט־פארטײאישע דאנמעס ןןדער אין זײנע פ״אקטישע קאמף־מאניפעסטאציעס, אבער אין אלע זײערע שול־טעטיקײטן שטז־אלן זײ דורך די גרויסע פרײהײט־זון, דעם אײ־עאד פון סאציאלער גערעכ* טיקײט. דאס איז די דערצױננ פזן רי שלום־עליכס־סאלקשזלז, און צו איר זענען זײ משעבד אלע ״איזמען״ פון אלע ריכטוננען אין דער אי־ בעטעי־באװענוגג. שולן, און איבערהויפט ײדישע שולן״ זענען אין דער בחינה וון עקספערימענטירן. דער דאבאראטארישער עלעמענט זענען דעבעדיקע שכל• ריקע באשעפענישן. און קײן מיטד קאן נישט — און דארף נישט ־—;עקרוינט װערן מיט דער אײביקײט־קרוין. װענדן די דערער, דעריבעי, אן נאנץ־אפמ :ײע און פרישע מעט*דן, וואס זעכען אפריער אויסנענוצט נעװארן אין דער אלגעמײנער דערציערישער וועדט. פון די ביזאיצטיקע עקספערימענטן ק#ן מען קאנסטאםירן דאס פאלננדיקע: די קינדעי, דע־־־ איבע־װיננדיקער רוב. הזןבן ליב די שול. זײ האבן ליב איר הײמלעכקײט און איר נײסט. זײ האבן ליב די ײדישע שפיאך, הגס זײ ברעכן זיך אויף איר די צוננ, זײ װערן פאנאפט פון די ײדישע מעשהלעך, זײ װערן פון זײ >>נגערעגמ און בעטן אלעמ$ל בײ די לערער, אז זײ ז>ולן זי• דעיצײלן אנדערע, גײע. געשיסטע, אין איר ראציןןנאלער פאים, איז גאנץ אפט נישט קײן באליבמער לימוד בײ קינדער. און דאך האין די לערע״ אין די שדום־עליבם־שולן זיך גישט װאס צו באקלאנן צו שטארק אויף דעד באצױבג פון ד< קינדער צו דער ײדישער געשיכמע. זײ באנעמען זי