Literarishe bleter · 1930-05-30 · 22 (30.5.1930) · p. Seite 416

?'ססר^רי&ס בלסםסר 22.012 (317) זײס 416 * ס א ג א ד/ייס 3סס,ס/י%,ק$גא ש וי ׳ז) און די זאדקס־א׳ (דער צ י ר; א ו ן א ו י פ נ א נ;. 1. אונזעי־ ד״ויפט־ציל איז ברײגיער צו כאכן דעם קי-ײז פרן דעי ײדייכ־װעלצדעכעי־ כניבה״ וזעדפן •צאפן אינכטיטוציעכ און אנכגװיקלען דעבנכפאימען פא- אדע אירע מיכגדידעי, און זען״ אז זײ זאדן װערן פעי־זעניעך און געזעד־כאפטדע;־ אקצױוע מיצבויער פון דעכ נ״עם ײדימון דעבן, װאכ האדב זיך אין קײככאדיזירן. 2. די װיבביקכמע פון די דעימאנכע אינכמיכוציעכ איז די נייע יידי״כע *בוד. זי דאי־? זאיגן פאי דער אלזײציקעי־ דערצױנג פון דעם ײדייכן קינד און פאי זיין אײנגעװאקכן װערן אין דער קולפור פון זײן פאלק. די אידעאדע פ־אגי־אכ פון דעי *בו־ל איז די םינכעשייצע פאי־ אײניקונג פון די אויסגעבעםערכע פיאגיאמען פון דער אלגעמײן־אמערי- קאנעי און דעי ײדידעי •כול. בלויז אזא גאנצעי און אײנהײטלעבער דערצױנגכ־אנ־כםאדם וואדם געקאנמ אויכנוצן אויפן פראדוקםױוסםן אופן און הארמאני״ם באהעפםן די אלגעמיינע אמעריקאנער און די ײדי־ם־װעלם-עכע דעיצױנגכ־עיעמענםן. אבעי דאפ איז דערווײל נאי א װײםעי אידעאל. ייז עי װעם דערגרײכם װערן, סוזן אונזערע קינדער ג״ן אין דעי איצםיקעי ״פאידיק־פקול'/ און װײל זי נוצם ני״םם אויכ דעכ יײכן און אבכאדום־נויםיקן דערצױנגפ־מאםעײאל״ װאפ איז דא אין אונזעי קויםוי־כביבה, מוזן מיר עכ מאכן אין דעי ײדײם־ װעדטיעכעי ־םול, װאכ װעייפ גע־םאפן פון אונז אלײן. 1. די דאזיקע, דעױוייל נײםם־גאנצע, ײדיים־װעדםלעכע *םול״ מוז האבן אזא פיאג־אפ און אזא באי־אקםעי, וואפ זאל אויפדריקן און בא־ פעכםיקן די פייעי־דעימאנםע יכודוה פון דעפ ײדייכ־װעלםדעכן לעבן. דאכ הײכם, אז דעכ עייםםן אים אין איר דארפן פארנעמען די לימודיפ און םעםיקײםן, װאכ זענען *םײך צו דעפ ײדײם־װעלםלעכן לעבן און *םאפן׳ ווי צופ בײ־םפיל: ײדײם, ײדײםע ליםעיאםור, ײדי״םע פאלקכ־ *םאפונג, ײדי־םע גע״םיכםע. רעליגיעזע גלויבונגען און מנהגיפ דארפן אין א*י באםיאכם װערן פונכ קולםוי־היכםאיײםן *םםאנדפונקם. העב־ יעײם און העביעי״םע ליםעראםור דאיפן *םםודירם װערן אין די העכערע קלאכן (פיאמיםי־םול און מיםליםול) ווי א םײל פון די אנגעזאמלםע ״די-םע קולםוי־אוצױה. 5. *םםײענדיק אויפן *םםאנד^ונקם פון װיפניםאפםלעכן דענקעז אין אלע פיאגן און אויך אין דער דעיצױגגכ־פיאגע, *םםרעבן מיר דעי־ צו, אז אונזעיע *םולן זאלן, װי מעגלעך, זיך רעכענען מים די פרינציפן און באנוצן די מעםאדן פון דער מאדערנער פעדאגאגיע און קינדעי־ פכיבאיאגיע. 6. אינעװײניק, אין דעי ״די־ם־װעלםלעכעי כביבה, ק*נען זײן און עכ זענען פאיאן מײנונגכ־פאר־םײדנקײםן בנוגע פאר־םײדענע נא־ ציאנאל־ײדײםע, אלגעמיין־םאליםײםע, כאציאלע, עקאנאמייםע און אנדערע פיאגעכ. די דאזיקע פאייםײדנקײםן אין די מײגונגען באיעכםיקן די?איםײ־גיופיױנגען אין דער ״די־ם־װעלםלעכער געזעליםאפם. אבער צוליב ־עי־ עקאנאמיע פון די באגיענעצםע בהות, װי אויך צוליי דעי פיינציפ־ יעלעי געװוננױםנקײם פון צוזאמענאיבעם אויפן קולםורעלן געבים דאיפן מיר זוכן צו פאײיניקן, װי װײם מעגלעך״ אלע ײדייםע װעלםלעבע עלע־ מענםן פאי *םותפות־אקציעפ לםובת אונזער קולםור און אונזעי *םול. 2. װי פיאיז *םוין דעימאנם געװארן, איז די הויפם־םעםיקײם פונפ *םיופ־עליכפ פאלק־אינכםיםום די קינדעי־דעיצױנג. אלע באמױנגען און אנ״םםיענגונגען פון זײן אדמיניכםיאםיוון אפאיאם זענען אנגעווענדם הויפםזעברעך אויף צו פאיבעפעין און פאריםענעין די *םולן, וװ א גרע־ כעיע צאל ײדײםע קינדער װערן דעיצויגן אין א ײדײםױועלםלעכן גײסמ. פון דעי *םוײאיבעם צים דעי אינסמיםום זײן גײפםיקע יניקה און דורך איי זוכם עי צו באפעכםיקן זײן פאזיציע אין דער ײדי־םער ראדיקאלער סביבה. פאר דער צײם׳ װ>ןס די *םלום־עליכם שול־באװעגונג עקזיפםירם פאיפינפיאין זומעי האם זיך געעפנם די עי״םםע ־םלום־עייבם־יםול אין שיקאגע. מים עםיעכע הד־םיפ *םפעםעי האבן זיך געעפנם נאך צוויי יםולן. יעדע *םול האם זיך זע־בכם-םםענדיק אנגעפירם איר איבעם און געפיוװם פאיזײען די קעינדלעך פון א ײדיש־װעלםלעכער דעיציוגג אין איר געגנם. אלע דרײ שולן האבן אינײנעם פאימאגם מער װי א הונדעים קינדער. א צאי אפילו א קנאפע, אבעי זײ האבן גלײך אריינגעביאכם א םך פיײד און באגײכםעױנג צװײםן די געצ״לםע *םול־םועי. האבן די *םםיאלן פון די דיײ *םוין אנגעהויבד דו־כצודײנגען אין פא״םײדענע געגנםן פון ־םםאם. האם זיך נאי געפונען אין א געגנם אײן מאדעינע םאםע־מאמע — האם די פיאגע פון א ײדײם־װעלםלעכער יםול גל״ך אנגעהויבן זײ צו יעגן און געפאדעים איר באלדיקן תיקון. האבן *םוין םאםע־מאמע ״ני״םם געקאנם אײנזיצן״, ״פאיקאם״םעם די איבלי,, און זיך גענומען גרינדן א שול אין זײעי געגנם. עפענען א ײדײם־װעלנײעכע ״םוי אין אובזעיע צײםן געהעים צו דעכ מין ײדיים־געזעלשאפםלעכעי איבעם, וואכ ני*םם יעדעי באוװפםזיניקעי יאדיקאלע־ ײד אפילו באפם זיך אן איר גע־ן אן. װײל אויכגע״םפיײם איז דעי װעג פון דעי ײדייםעי *םול־איבעם מים אן א צאל *םאיכ־ פא־־םפיצםע *םוועייקײםן. איז מהאי םעמא זײער וויכםיק צו פא־צײ־ כענען, אז צװי-םן די עי״םםע בויעי אדן גרינדעי פון די *םיקאגעי ״םלופ־עליככ־פאיק־םולן געפינען זיך אזעלכע — לערער און םועי — װעלכע האבן זיך ממ״ם מוכי נפש געװען, און ביז צו א געוויכעי מאכ ״םםאיק גע״םעדיקם זײע־ע עקאנאמי״םע אינםערעכן צוליב דעי *םול־ איבעם. די געצײלםע םועי אױפ די ינזולן האבן גלײך אײנגעזען, אז מען קאן נײםם אויכבויען ק״ן געזונםן *ם״נעם ״דײםן דור אין אײן גאכ, ביםעת אין א צװ״םעי העי־םם נאך א געײאלםיקע אפגע־םםאנענקײם און אן עפ־האיצישע פאיאבםונג צו דע־ יידי״םע־ שפיאך און קולםור; אז אן א ײדײם־קולםורעדעי כביבה קאנען די *םולן נײםם אויכאיבן קײן גענוגנדיקע ה*םפעה אויך די קינדעי; און אז צוליב פיל איגאניזאציאנעלע םעמים איז אומבאדינגם ײיכםיק, אז אלע ״םולן זאלן אנפירן זײעי אי־ בעט אךיה א צענםראליזירם־געמײנ״םאפםלעכן אופן. און אזוײאױפ האם זיך אין יוני 1926 געגרינדעם דעי *םלום־עליכפ פאלק־אינכםיםום, לוים די פאלגנדיקע פריגציפן: 1. די נײע ײדײכע ״םול איז נויםיק און מעגלעך געװאין א דאנק דער ײדים * װעיםלענעי כביבה, װעלכע איז אויפגעקומען אין די לעצםע עםלעכע צענדליק יאי און װעלכע איז געװאין דעי פיוכם־ באיעי כה, װאכ אים איז בא־םעים צו *םפילן א גױיכע יאיע אין דעי יידייםעי גע־םיכםע בבײ און אין דער אנםװיקלונג פון דעי ײדײםע־ קולםור בפים. 2. די יידייג־װעלס^עבע סביבה נעכע אױפ טי-לז פון יענע •די:=ן פון דעס יידיען פא-ק. וואב מען רופס אן ״די יידייבע פאדקסנלאבז״. 3. די •בפ-אך פון אס דעי סביבה איז י י ד י - אײ קולמור איז די מאדערבע יידיידע לןולסור. איר ײ•- אייך דעי וועלס איז בהסבס מיט די רעזולסאםן פון ײיסניבאפסלעבעי פאײצונג. זי עוקס נייבס אויז 'עליגיע. דוי אויפן יסוד פון אונזער גייססיקן לעבן. די יידייבע רעלי־ יגעזע מנהגים זענען פאי איר נאר א סייל פון אונזער דודוה־לאנגן פאלקהאפן. העב־עייב און יענע סיילן פון דעס יידייסן יבאפן. וואס זע־ נען פארבונדן מיס העייעייב (אימעייב,), געהערן דו אונזעי נאדיאנאלן קולסדר־אוצי. זי באס-אבס זיי פון דעם אביעקסידו־היססארייבן סוסאנדפונקס. 4. אין סאציאל־פא־׳יסייבן זינען איז די יידייב־דועלסלעבע סביבה דויבויס פיאגיעסיײ. זי באיגסייס פון די סיבסן. ײאס יבםרעבן אויפ־ צובויען דאס מעננדבלעבע צוזאמענלעבן אזוי, אז עס זאלן אפגעיבאפו וועין אלע פאימעז פון עקאנאמייבער, כאציאלעי און נאציאנאלער אונסעי־ דריקונג. בנוגע צופ יידייגן לעבן, גלויבס זי אין דעי מעגלעבק״ס פון גיויםעי קאנפסױקסיװער איבעס אין אלע לענדער. װו עס געפינען זיך יידייבע מאםן.