Literarishe bleter · 1930-05-23 · 21 (23.5.1930) · p. Seite 394

!ײס 394 1׳י (316* 21 ,013 '.׳;■:ו>,ד7; בלעב&ר ג. אויםפיר;. װי נעזאנט, פרעטענדירט לחלוטין ני׳שט די דאזיקע אונע•. אױסצרםעפן די טעפע. בבלל א־ז דער ענין ׳שיצדן אינטערעםאנט;•׳שט באויז םו; ׳שפראך-יםטאנדפונקט. פיװארט א םך נעקאנט רער־ צײאן װענן דעם מיאוםן, אפענראזענעם אויםזען םון ד• ׳ידי׳שע ׳שילד;. :״שטא אין װאר׳צזע קײן באמת-׳שײנע, עסטעטי׳ש־נעמאלטע יידי׳שע ישילדן. כירעד ישוין נישט פון קינםטלער״ש-אװםנעפירטע. אדער נאך א נאר װיכטיקער פדט: םיאיז אויפפאלנדיק, װאם איז די נרײזן פון ר• ׳שירדן קומט צום אויסדרוק דער ם א צ א ל ע ו אונטעו׳שיד צװישן םוחרים־קלאפ גופא די מער דײט־שע אװםרריקן קען מען נעפינען כמעט בלויז אויח ־שיידן פון ד■ רײכערע עלע־ מענט;, װי אןיך נארעװקי, טײלן פון נענ׳שע און דזשיקע. ראקעג;. ד־ א'ע פארפוילישטע ׳שילדן באצירן די ארעמערע נעשעפטן אין די זײט־קע גאםן און נעסלעך. די נערמאניזמען זענען רא א מיי , אריסטאקראט־׳שעי׳ עלעמענטן און די פאלאניזמען - ״פארקם- אויםדריקן•׳. דאם א־ז זיכער נ־שט קײן צופאל. םיא־ז א טעמע פא' א ברײטערער אפהאנדלוננ. א ך װיל נאר רא צוקומען צו עטלעבע או־םפירן — ריכט־קער נעזא;ט: פאר׳שלאגן — מכוח רעם ךן מיטן ענין ־שילדן זאל זיך אנהײבן ערנסט פארנעמען רער בא־ופנםטער אויטאדיטעט — די פילאראג״שע קאמים־ע בײם װיפנ־שאפטלעכן אינםטיטוט. זאלן ד■ עקזיסטירנדיקע זאמלער- קדײזן אין יעדער ׳שט׳אט און ישטעטל זאמלען מאטעריאלן װענן ד• ײדי׳שע ישילדן. ערישט דעמאלט, װען דעד נאנצער מאטעריאל װעט קאנצענטרירט אין באארבעט װערן. װעט מען אפישר געפינען ר■ איפנים צו לעזן די פראנע. שן אבער ׳שװ; א־צט, זאל די דערמאנטע קאמ־סיע ב״ם ײװא צוטירעטן באא־בעטן און פאדעפנטלעכן א נענויע טעדמינאלאניע פון פאר־שײדענע םחודות א״םארבעטוננען און ארבעטם־אופנים. רער מאננל אין אזא טערמינאלאניע ברעננט אפט אין פארלעגנה״ט אפילו נאנץ־קאמפעטענטע ״די׳ש־קענעך ראם װעט זיכער װירקז אויפן טיילװייזן אפ־שאפן די באין־ברירה־ארײננעבראכטע פרעמד־ עלעמענט;. ך-;) די קאמיםיע דארך אויך ארויסנעבן — אויב מעניעך — א נאנצע רײ פון טעקםטן פאר מ ו ס ט ע ד ־ ׳ש י ל ד ן אוייז פאר- ׳שײדענע געביטן פון האנדל און מלאכה. די דאזיקע מוםטער-טעקםטן קענען װערן אין א נרעםערער צאל עקזעמפלארן פארישפר״ט דירעקט צװי׳שן ר■ ק־עמערם, בעלי-מלאכות און שילדן־מאלערם, בײ דער מיטװירקוננ פון דער טאג־פרעםע. 4) א נרויסע הײ״י-אדבעט קען דא נעטון װעדן דורך דער ״די׳שקר ״ש ו ל אויב אין א ׳שול לעינען קינדער פון םוחרים, קלײנהענדלער ארער האנטװערקער, װאם האבן ײד״שע ׳שילד;, דאר״ און מוז דער ײדי׳ש-לערער זײ אויפמערקזאם םאכן אויף רער ־שפראך פין זײע־ע ׳שילדן און דורך די קינדער װירקן אויר ד• עלטערן צי פארבעםערן און פא-־־שענערן די ײרי׳שע אײפ׳שריפטן. און ענדלעך — מוזן זיך מיטן ראזיקן ענין פאי־געמען די איבעטעד־פאלקס־אונױועדםיטעטן, אװנט־קורםן אדעד אנרערע ענ־ לעכע קולטור־אינםטיטוציעס מידארד צום קומענדיקן לערן־יאר עפענען קורסן פון ײדי׳ש פאר ׳שילדן ־ מאלערם. כינלײב, אז אזעלכע קורםן װאלטן באזוכט נעװארן און װאלטן זיכער עפעפ אויפגעטון םיאיז ר• העכםטע צײט אפצװױ׳שן די חרפה פון די ״ױ׳שע ׳שילדן, װאם העננט איבערן יידי׳שן װאר׳שע. און מםתמא אויך איבער אגדערע ײדי״טע *טטענג אין סייאץ פארלאג ״נ״ע קולטור״ ײאר׳שע, נאװאליפקי 36._ ׳שוין דעד׳שינען דער װעלט־בארימטער ראמאן ר$ש'32סק' כפארברעי פאריז 2־טער באנד ״דיש: ש. ל. שנײדערמאן. צו באקומען אין אלע בוכהאנדלוננען פרייז 5 נילח. פר״ז םון 1־טן באנד; 5 גילדן ,יער אומבאשטימטער ארטיקל ״אן״ ךפאר א װאקאל) װערט אפט נעשריבן צוזאמען מיטן רערבײאיקן װארט: ״אויספרעםען אנאנצונ״ די זעלבע אומײיפנקײט, נאר אויך א פארקערטער זײט: ד• אומפעיקײט אפצוטײלן ־עם ארטיקל פונם םובםטאנטיװ. אבער װי נעזאנט, זענען בכלל גראמאט״שע פעלעח פון אזא מין, פאי־אן נישט קײן םך א םך מער קאמפליצירטער איז עם מיט דער טע־מינאלאגיע, אדער בעםעך מיטן מאננל אין טערמינא־ לאג־ע פון פא־שײדענע סחורות, אויםארבעטוננען, אדבעטם־ פ־אצעסן א. א, באין ברירה מוז מען (נישט בלויז די ״שילדן־ מאלעי־כ:) אנקומען צו אנדער־ישפראכיקע װערטער, דײקא בײ זאכן. װאם מיקומט מיט זײ אין אפטעי־ בארױננ אין טאג־טענלעכן לעבן ..פישענדזע״, ״פענעטקעכ״ און אנדע־ע אזעלכע װערטער פארפולן צענדליקער שילח. א״־ שנײדע־״שע שילדלעך — ״לאנטערירן״ און ״נא־שױוען״, צװײ טעהמינען פון שנײדעד־פאך. זײ קליננען אבעײ פ־עיי- אין יידיש. באןונדע־כ ״נא׳שױוען״, מיט זיין ריין- םלאװי׳שן אפישטאם ד• ײדישע ענדוננ ״רייי• (װי: םטאלער״. שיא־ םעי־". בעקעריי) ײאלט מע;, דאבט זיך, נעקאנט אויםבר״טערן אי״' אנדערע געביטן. מיװאלט דעריבער נאנץ קארעקט נעקאנט באנוצן ״פאקערײ״ אנשטאט ראס פ־עמד־פארפוילי׳שטע ״פאקאװ- ניע״; ״צי־ערײ״ (א־ער מיט ״ע״, װי אין װארשע: ״צערערײ״), אנשטאט ״צעראװניע פון זעק״ און נאך א םך. און ווי װעט זיין: ״עלעקטי־אװניע״, ״גאזאװניע״. ״לא־אװניע״ און אנדערעץ ראפ ג״ט ׳שוין ארוים פון ד• עננע דאמען פון שילח און װערט אן אלגעמ״ן-װיכטיקע פראנע. װאם מוז בלי־םפק נעלעזט װערן. םימוז םו״-כל-םװ' פעםטנע״שטעלט װערן א נענויע טערמינא־ לאניע פון ד• אלע ־ערמאנטע מינים װע־טעך און כינלײב, אז מידא־- רא ני־שט ישאפן קײן;״עם נאנץ מענלעך, אז ערנעץ וזו, אין ד• טיפעני׳שן פון דער פאלקם-ישפראך. אפישר אין די פי־אװינץ- ׳שטעטלעך, װערן באניצט עכט־ײדי׳שע װערטעך מירא־ך זײ נאר איײפױכן, צ־נויפזאמלען און מענלעך מאבן דאס באנוצן זיך מיט ז״ אין אלנעמײנעם נעברויך ענדלעך ײאלט מען נאך אויך געקאנט דערמאנען א נאנצע ד״ אומפאר׳שטענדלעבע אומלאג״שע ׳שפי־אך־פארמען און אויפדריק;, װאס מאבן די שילדלעך ביז נאי־ לעכעדלעך אבער — דאם געהער ־שוין נ״שט צ־ם באהאנדלטן ענין. ה פ א ז י טיו וע מא מ ענ טן. צום סוך זאל מיר דערלויבט זײן א פאי באמערקוננע;. צװ״שן ־• א'ע אדוי־בנעקוקטע ײדיישע יש־יןדן אין װאר׳שע, האב איך זיך .ייננעטראפן נ״שט בלויז אוייי נרײזז. פאראן אויך פאזיטױוע ז״טן ךן אינטער דער הש׳פעה פון א״דאפע״שן ׳שריפט, האבן מיר אײך אננעה״בן באנוצן נאך ד־ נעמען־איניציאלן (ראשי-תיבותן א פינטל, װי: נ. ׳שטײנבערנ, ׳. מאסטבײם אין אלט־יידיש. ישוין נישט נע־עדט פון אמאליקן העב־עי׳ש. איז אזא מין שרייבן נישט׳ נעװעז באקאנט. דעם אינ־ציאי פרעגט מען פשוט אפאםטראפירן:;יישט נ, נאר ני—ארבא״ש. אבער עכט־״ד״ש. נעפיגט מען נאך טאקע אזעלכע ־שפיי; אוי■־ ד• היינטיקע ײדישע שירדן: ״י• עהרלעך פי יערוכעמזאהן עט לי װײנבערג״ ןבײדע אויץ נאלעװקי). <•) דער פאקט, װאט ״רי׳ש ישי־״בט מען עי און אי מיט צװײ ײח, ,,״״. איז באמת אן אי״סנאם פון אלע אנדע־־ישפראביקע א־- טאגראפיעס פארישטײט זיך אז א םך םיבות בא־עבטיקן עם. די מאלער אבע־ װאס האבן א״ז צענױ׳יקע־ ׳שילדן נעשר־בן ״מעי- סיגע פ־״זען״, ״קעיז״. ״טע•״, האב-ן אויץ קײן פאל נ״שט נעמאכט קײן נרײזן. דאם א־ז באמת א נאטידלעיעיי או־םלײנ, ײאס װאלט טאקע יאדארפט א״גנעפייט װערן. ײען נישט די ״שװעדיקייט;, ״אס ־עילאזן עס נאכני׳שט. 3) א זײעיי־נעיונגענעם אויפ׳שר־פט האב איך נעטראפן או״י נאלעווקי: ״װאטיי־טע קאידרעס״ ״װאטאװע״ איז דאך נישט ״ד״ש ״ױאטענע״ איע־ .׳•ואט־קאלדדעס״, דארפ באטײטן. אז — יאיי־עס זענעל א־נגאנצן געמאבט פון װאט. בעת פאקט״ש איז עס נ־שט אזײ. װײל דער איבעיצונ איז דאך פון אן אנ־ע־ ישטאי איז , װאטײטע״, לויט מײן מײנוננ. דער געלוננענםטער א״סדײק. װײל עס באצ״כנט. אז ד• קאלדרעם זענען א נ נ ע פ ו ל ט מ־ט װאט, װאשײט, ענלעך צו: מאסקידט, ירוקירט. װאס זאגן װעגן ־עם ד• ״ד״ש-קענעךי