Literarishe bleter · 1930-05-23 · 21 (23.5.1930) · p. Seite 393

זײס 395?'םזזרזריש^ בלססזזר נזם. 21 (316) * צװײ — םאםייציען נעמען) און א םך אנרערע. אויך ״פא5'ער<וםען•׳ איז געשריבן מיט פויצישער ארטאגראפיע. בכאיצ גענוםען, א־ז די פיילישע השפעה א םך שטארלןער און פעםטער, װי די דייטשע. א כאראקטעריםטישער פאקט איז, אז אםמײנםטן אזערכע ״פוילישע״ שיקדן נעפינען זיך אויף באניפראטן- נאס און אין א םך ארעםערע ײדישע נעננטן. נאר זזענן דעם — שפעטער איך האב שוין פריער דערמאנט, או אויף אײן און דעםזערבן שיצד קען מען כאמערקן א נעסיש פון ״םערץ״ און ״קװיעעיען״. אזערכע זענען פאראן א סך. אט רײענט א פאר פון זײ: ״פאקאװניע אונד עקםפעריציע״ (נארעװקי), ״קעם אונד אנראפין״ (נארעװקי), ״איך נעם אן נ״ע ארבעט אונד נאפראװקים״ (פראנצישקאנער), ״שוה־פאםטע אין זאפארקעם״ (באניםראט;). זארן דא אויך םארצ־יבנט װעדן די אוםנים פון שר״בן די פאראניזמען: ״פרזענדזע״, ״פשענדזע״, ״פרזשענדזע״; ״קאשורקעס״, ״קאשארקעם״; ״טאקאש״, ״טאקארש״, ״טאקארזש״ (אזוי כמעט בײ ארע םאך-נעםען); ״יאזינע״, ״יאזשינע״, יארשינע״. דא קומען צום אויםדרוק רי ארע נױאנםן פון פוירישן ״זש״- קראננ. רגראםאטיק און טערמינאראניע קײן צו־נרויםע קאמפריקאציעס מיטן מין פון םובפטאנטױו, א־ינצאר-און מערצאר־םארמען און אנדערע נראמאטישע שװערי- קײט;, האב איך כמעט נישט געטראםן אוײ די ארע שירדן. דאם רארף אכער נישט הײסן, אז אזערכע שװעריקײטן, אדער אופ- װ־םנק״ט;, עקזיסטידן נישיט פאר די ש־רדן-םארערס. םיאיז ניכער דערפאך װאפ דער םטיר פון ש־רדן איז ביז נאר א קורצעד, ער מ״רט אי־ם איכעריקע װערטעך בפרט נאך די באשטימטע ארטיק- ■רע;: דעך די, ראס. ־עדער שירד כאשטײט ראך כםך-הכר םון אײ- נעם, אדעד העכםטנם 2—3 זאצן םונדעםטײעגן אױ צו באפערקן ־א און דארט שפורן פון נראמאטיש־ע שײעריקײטן, בײ װערכע רי שירדן-מארעדם האכן נעהאט א גערעגנהײט ארויםצװוײזן א פײן כיםר אוםװיםנק״ט. אזא שירדר װי: ״א קערבענע קאטרעט״ איז זיכעד א מיאוסער נדײז. ״קאשרעט״ איז ראך רכר־הדעות נישט פון װײברעכן מין. (םיאיז אבער אויך מעגרעןך אז דאם א־ז טאקע ריכטיק נעמײנט, אכער ׳םרעכט געיטריבן, ױײר א םך פארשריננעז רעם רעצטן ״ר״, ב״ די ״ער״-ענדוננען.) ענרעך איז ״מעברירטע צימער״. רער מארער האט מםתמא נעװוסט, אז םיזאגט נישט ״די צימער״, און אז דער רעצטער ״ר״ זאר זײן א פארםערטעך רײנט זיך אויך נישיט אויפן שכר, װײר כפעט שטענדיק זענען םאראן ״מעברירטע ציםערן״, נישט קײן אײן םעברירטער ציםעך דאס איז ברויז אן אפנעראזנקײט פונם מארעך זזאפ ער האט פארפערט דעם ״ן״ (״צימערן״). נרויםע שװעריקײטן פארשאםט די ארעםקײט םונם אדיעקטױו אין ״דיש. א םך האמ מען שוין ײענן דעם נעשיריבן, אבער ײ״ניק או־םנעטון. אײן שירדן-מארעד האט דאם פארענטםערט אויף א פשוטן אופ;, ער האט געשריבן: ״םפארטאײע ראטשען״, אנשטאט צו באנוצן דעם צו-שװערן אויםדרוק: ״םפארט־ראטשן״ (פארװאם זאר מען דא נישט קאנען אדיעקטיװיזירן דאם ערשטע װארט: ״ספארטישע ראטשן״?) אינטערעםאנט איז די ״ג״ע״ מערצאר־פארם, װאפ װערט אין די גאםן נעשאפן. ״בעשטערוננער״, מיטאנער״ ואויך מיטונער און םיטיקער), ״צײטוננער״, אנשטאט רי נעװײנטרעך-אננענומענע ״ען״-ענרונגען. מער װי רי דריי, האב איך נישמ באמערקט. םיזענען אבער מםתםא פאראן נאך אנדערע. םיװאלט כדאי נעװען א זיך צו טון אביםר נרינטרעכעך און איצמ נאך 2 זאכן. 1) דער בינד-שטריך װערט אויף די שירדן זערטן װען גע- שריבן. ״טאשן טיכער״, ״נענען םאר״. עם איז פרימ־טױוקײט, װאס איז נאך נישט דעמאנגען צו דער םער-פורקאםער װערטער-בינ- דוננ. די זאצן באשטײען אזוי ארום פון אפגעטײרטע װערטעך ״אפנעשרויפטע״, יעדעס פאר זיך מיקאן ברעננען נאך צענרריקער אזערכע בײשפירן. נעװים איז טײרװײז שואדיק דערין אויך אונזער ײרישע פרעסע. א־ן םיר צײטוננען װערט נאך מיט א באזונדערער זאר- געװדיקײט אויםנעהיט דער ״נור״, פיטן ״עםפםעהרען״ , פיט ״װאהרען״ און ״בעםאר״ און א פך אנדערע אזערכע ״רײן-ײריש- •יעכע״ װערטעך מיקאן דאך נישט שפראכרעך ברײבן אפגעשטאנען אויף עטרעכע צענדריק יאך די נאטיררעכע טענדענצן םון דעד אנטװיקרוננ פון ײדיש פאר רי רעצטע יארן, נײען אין דער ריכטונג פון כאפרײען זיך פון די נערמאניזמע;, און די פדעסע קראמערט זיך ארץ אין זײ. די רעצטע יארן באקומען די דײטשמערישן א נײעם קאנקו- ־ענט, — די פאראניזמען. נ. פאראניזטען. זײ זענען א פוער-ױצא פון דער ארנעמײנער אפיציאריזירוננ פון דער פוירישער שפראך אין נײעם פוירן, װאפ רוםט זיך במירא אפ אויף דער נעשטארטונג פון ײדיש. בפרט נאך אין ענין שירדן, װאם האט צו טון םיט א םוחרים-ערעסענט, װאם פארמאנט נישט ק״ן ריטערארישע טראדיציעם און איז נישט אפגעהיט אין דער שפראך םיװיר כרזםדשט ז־ין םארשטענדרעך און צוטדיטרעך פאד דער נאס. אויב םיזאר זיך ראזן אויף אט רעם װעג פון ״פאדשטענד- רעכקײט״, װערן םיר צו װײט פארפארן פיט אונזער ײדיש. מימוז ־עריבער באצײטנם װארענען קעגן די פאראניזמען. שוין איצט איז ־ער פוירישער ערעפענט אויף די ײדישע שירדן נענונ אנזעעװדיק אין ד ר ״ ע ר ר ״ אופנים קומען צום אויםדרוק די פארא-;יזמען אויף ד־ ײדישע שירדן 1. אין רײן-פוירישע װערטעך זײ װערן כאנוצכ און פארהײטישט אין ײדישן רשון, צ• צוריב דעם, װאם ״דיש פאר- מאגט נאך בכרר נישט ד• נויטיקע אויםדריקן, צי װײר אזוי איז ר״כטעך ״באקװעםער״, צונעפאםטער צו רי האנדרם-באדיננוננען. אזערכע װערטעך װ, רםשר: פשענדזע, שנוראװאדרעס, קאשור־ קעם, זדון, פרארניע, יאיעטשניצע, קאראציע, שאדרע, קאיעטן אנראפקעם, קאװיארניע, יאזשינע, קאראנםקע װאםעך םאק, ־ו־שניאװע סאק, יאםנע ביעך טשעמנע ב־עך רארעם, הערבאטנ־קעם,;אזעטן, קאזעטקעם, נאפראװקעם, םטארע פרײזען, און א םך צענדריקער אנרערע — װערן אין פוירן גאנץ נעשמאק באנוצט אויך אין דער אומנאננ-שפראך פיר פון זײ אויב נישט ארע, װערן כא- נוצט אין א טײר פון דעי טענרעכע־ פרעםע, אװ דעריבער טאקע קײן װונדער נישט, װאם א נרויסע צאר שירדן זענען מיט זײ אנ- נעפ־קעװעמ. א באזונדער מישמא׳ע הערשט בײ ד־ נעמען פון חד׳עיס. ־א טרעםט פען זיך אן אי מיט פוירישע נעמען, א• םיט די אײרא- פעישע, װאס ײעח נעײ״נרעך כאנוצט אין ײדיש. א סך שירדאעך פון ראטעריע-קארעקטור;, האבן אזערכע אויפשריפטן; ״די צױננ פון ס-טן מערץ ביזן סנ ק װ ע צ י ע ן״. אויב מיװײסט פון מערץ, קען מען דאך שוין אויך שרײבן ״אפריר״. 2) ײדישע װערמעך ענרעך צו פוירישע פון זערביקן כא- טײט, װאם נעםען אן די פוירישע םופיקםן, גראמאטישע פארםען פונם א־יעקטױו, אדער אנדעדע אותװת-און או־םשפ־אך-׳ענדערונגען ה־רס-כר גײען די פאך-נעמען, װאס זענען אינגאנצן אנטײרישט רורך רער פוירישער ענדוננ ״אזש״: סטאריאזש, םאריאזש, טאקאזש, כראכאזש, קונאזש און אנדערע. אויך אזערבע װי ״ראקיערניק״. אחוצדעם, פאקאװניע, צעראװניע, אויך גאזאװע ארבעט, ראטשן בפארטאװע און צודאװע, מארינאװעד סאק, שמיעטאנקאװע ראדעס, האנקורענצינע פר״זן, ערעקטריטשנער מאננר, נימנאםטיטשנע פאנטאפר, קארטאפראנע זופ. פונס װארט נאראנטיע איז נע- ױארן ״נײאראנציע״ און ״נװאראנטירטע םחורות״. צוריב דער דא- ז־קעד טענדענץ, רעדן זיך פיר װערטער ארוים נאנץ אנדערש װי אין יידיש, רמשר: ״םמעטאנע״ (אנשטאט: סמעטענע), ״רעמאניאדע״ ואנשטאט נעװײנרעך רימאנאד). 3) די השפעה םון פויריש אויף דער ײדישער ארטאנראפיע. א סך ײדישע װערטער װערן אויף די שירדן נעשריבן רויטן... פ ו * ר י ש ן אויםרײנ, נאך ״נ״ און נאך ״ק״, רמשא, קען מען אין עייריש נישט שרײבן קײן ״ע״, נאר ״יע״, — האט מען אין ײדיש אייך אײננעפירט דעס דאזיקן כרר: עטיקיעטען, מאנקיעטען, עצעק־ ט־־שער ם א נ נ י ע ר, ריקיעך ראנניעװיטש, םאנקיעװיטש (די רעצטע