Literarishe bleter · 1930-05-23 · 21 (23.5.1930) · p. Seite 385

/־י״- 385 ¥?'ססר8ר'77ס ״120071 013. 21 (316) 4 הןיט אויך נעיעאפן דאדז. און אויך דא דאד־־ טען בעטאגען, אז אויך פאד רי יעגערע קראםן זענען נעשאשן געװארן אזוינע אאכאםען. און נישט נאד צוליב דער נעװאצטירןעד אדעניקײט אין לערנ- ביכער און הילפסביכער זעיען די איבאכוען אזוי װייטיק. דער פראצעם פון שיאפן די אאבאטען איז אן און פא־ זיך רײך םיט אזײ פיא טעגאעבקײטן פא־ דער אנטװיקייוננ פון די יןינדערשע פעי- קײט;: מען דאר־ דאך ־עט דאטעריאר אויסקרײבן, פאנאנדערבא־- טיר;, צונויפנרופידן, און דאס ניט א סך שטאפ פארן קינדע־יען נעדאנק. דערנאך, אז ארץ איז צונענדײט, קוטט שװין די עםטעט־שע אויספירונג, די פאנאנדערקאעפוננ אוייז ד■ גרויסע װ״סע ברעטער פון אלבאס..— ראס איז אײנע םון די שענםטע אנװענדוננען פו; ארבעטס־פרינציפ, װערכער װעקט די אקטױוע כהות פון קינד. די ארויםנעבער פון אונזערע אילוםטרירטע צײטונגען האבן זיך נא־- נישט נעקאנט פארשטעלן, װאס פא־א דאנקבארן טאטעריאל ז״ האבן נעשאפן פאר אונזער שװל-ארבעט. עס קוטט זײ רער גרעבטע־ ײשר-כח פאר זײער אויפטו. (המשך קומט) א נעהילפס-טאטעדיאל צו דעטאנראפיע און הײס-קענטעניש. 5) ״פעלקער און לענדער״ — אלבאטען פאר געאנראפיע און נעשיכטע און באזונדער פאר נעאנראפיע און נעשיכטע פון פוילן ס> א קונםט-אלבאם — צו דער נעשיכטע פון מאלערײ און ארכיטעקטור פארשײדענע סטילן פון נעבײדעם.?) נאטור-װיםנשאפט און טעכניק. 8) היניענע. סן ספארט סנ) פרעםע-אלבאם פון קעפלעך פון אלע ײדישע צײטוננען פון נאר דער װעלט. עם טוזן נאך דערטאנט װערן אלבאטען, װעלבע זענען נעװידטעט פארשײדענע שטעט, װי לםשל ״אונזער װיאגע״— רא נײען ארײן די נעשיכטע פון שטאט און באשדײבוננען פון פאר- שײרענע נאםן; יעדער שילער האט באשריבן זײן נאפ און באצירט ר־ באשרײבוננ םימ נעהעריקע בילרער, פארטיקע רעפראדוקציעפ אדער נעטאלט מיט רער אײנענער האנט. א באזונדערן ארט פאר- נעטט דאם ײדישע נעטא אין װילנע. אויך נײען רא ארײן דער אטאליקער און דער איצטיקער פלאן פון שטאט, ריאנדאטעם אוז טאבעלעם װענן אינדוםטריע און האנדלפ-אונטערנעטונגען. בא- ריכטן װענן פארשײדענע נעזעלשאפטלעכע און קולטורעלע א־נ- םטיטוציעם, אן אפט״לוננ פאר דער ארטיקער פרעםע און פארן טעאטער פארן ארטיקן און אלנעםײנעם שול-װעזן. אזא אלבאם ג י ם? ם ײ ז י? חײם נחסז פיאליק און ניך, ז״ער ניך װעט עס אויםװאקםן. אך, װען טיר האבן שוין דא א האלבן טיליאן םענטשןן — או; פארװאס נישט ק״ן גאנצן — פרענט דעד באקאנטער — זאל ז״ן א האלבער, זאל כאטש־ זײן א פערטל טיליאן — צעפלאקערט זיך ביאליק אוםגעדולדיק. — אבי עס זאל זײן דער ליבהארציקער טײערער. נוטער, װוילער װארט ט־-לי-אן. טיר, ײדן, זענען דאך שװינדלער, װעלן מיר ראס װארט ״פערטל״ ארויםרעדן ש־טיל, שרײבן םיט קלײנע אותיעלעך, און ראם װארט טי-לי-אן װעלן םיר צעפו־קן איבער רער נאנצער װעלט. און רארט װו םיליאן— איז שױין םליכה, און רארט וװ טיליאן... און ביאליק נײט פלוצים אפ, א־בערחזרנדיק פא־ זיך ראס װארט ״םיליאך... אבער קײן האלבער םיליאן איז ניטא, צום האלבן טיליאן א־ז נאך װײט, און ביאליק שפאנט אפט ארום ב״ם ים אין רי אויפדער- נאכט; איינער אלײ;, לאנגזאם און לײריקגײע־יש. ער נענעצט אופן גאנצן טויל און שפאנט זיך אזוי-ארום װי א פארלאזטער, פונקט װי עםיצער, װאם האט נעװוינט אין א־ם, איז ערנעץ אװעקנעפארן אויז לאננ, און אז ער גײט שוין צוריק פונם ים און גײט פארביי א פלויט, און אויפן פלויט, רײטנדיק, זיצט א ק־נר און שרײט םיט װילדע קולות עפעס אין רעד לופט ארײן, ג״ט ער צו נאענט צום ק־נד און קוקט אים ערנס״ ארײן אין די אוינן. ״ק װ א ס״, — זאנט ער טרוי- עריק צים ק־נר, גיט אים א קלאפ אין דער פלײצע און נײט פארב״ קוקט ראס קינד אים נאר טיט פארװונדערטע אוינן און בלײבט יעטיר ז־צן אויפן פלויט. פא־ש־טוםט און צעטוטלט, צעטוםלט אויר לאננ אבער אפ־לו קיין פערטל םיליאן איז נאך נייעטא, און צו א טיליאן איז נאך װײט, שפאנט ארום ביאליק אפט אין רי פו— םאדגנם ביי זיך אויפן או־בערש־טן שיטאק. זיננט זיך און ברוטט זיך אונטער און קנאקט-צו םיט די פיננעך ברוםט און קנאקט םיט די פיננע־ אן א םוי־ — װאם הברעט ער זיך רארט? — פרענט אן אריננעקוםענער — יעוין א טבע אזאן — ענטפערט טען שטיל אפ אין שטוב. און ד• שטוב אליין, און אלע אין שיטוב זענען שטילע און אויפ- טעדקזאםע.צוזאטען טיט דער גאנצער שיטאט האלטן זײ אויך אין א״ן צוהערן זיך צו א־ם. שילײכט זיך רער ארײננעקוםענער םענטש שטיל ארויס, שלײכס זיך אי־וים טיט א צעטומלעניש אין הארץ, װאם געדויערט נאך לאננ... - או ײדן קאנען ניט פונאנדערטײלן ריכטיק די ענערניע. יידץ פטי־ז אלע כחות פארויס, בײם צוגרי־טן עפעם א זאןך און צו דער זאך גופא קומט טען אויםגעשעפט און אן כחות. עם איז א םארשאל- א־ך האב טיט חײם נחםן ביאליק כטעט קײנטאר קײן טגע וטשיא נישט נעהאט כיבין נאר א שיטיק צײט אפנעװען םיט אים אין אײן שטאט, אין תל-אביב. און אלץ, װאס איך האב צו רערצײלן װענן אים, האב איך אויפנעכאפט פון רעד זײט און פון רער װײטן. אבער פזנקט, װי יענע יסטוב, װאס איז אזוי פול נעװען טיטן צריקס ריח (ווי ביאליק האט עם אײנטאל עפענטלעך דערצײלט•), אז רעד צריק אלײן האט שװין דעם דיח דערש־פירט,—אזוי איז נאנץ תל-אביב דורכנענוטען און דורכנעזאפט טיטן ריח פון ה נ. ביאליק. און דער ריח צעטראנט זיך אויח ײײט. תל-אביב — רי נאנצע שטאט העננט בפועל-םטש אויח ביאליקן. ניט נאר טיט די טער אדער װײניקער ײיכטיקע דער׳טײנוננען פונם קילטורעלן און נעזעלשאפטלעכן לעב;, :אד אויך טיט אלע ראנהלעך אין יסזריטלעך פון רעד װאכעדיקער טאנ-טענלעכקײט. אוטעטום רופט טע;, פון אלע זײטן פאדערט טען ביאריקן אויך און רעם אופן װי ב־אליק דעאנידט טער-ארעד-װײניקער אקטױו נ־ט םען איבער און טען װידערהאלט אזוי װײט, אז עס טראנן זיך בםעט ארום אין רער לופטן ביאליקס צעברעקלטע, צײטנװײז םותרר־קע א״ן דעם אנדעי־ז געראנקען. און עם איז נאר ק״ן חידוש ניט רי גאנצע ש־טאט טיט אלע אירע נאס;. װאם ביאליק שפאנט זי־ אין טשך פון דעם תל-אביבריקן טאנ אויכ, ד• אלע הונדערטעי־ טענטש;, װאס ער י־עדט זיך ט־ט זײ אין טשיך פון אט רעם לאנגן טאג אדורך, האלטן אין אײן צוהעדן זיך טיט אן אפװארטנד־קן נע- דילריקן א״ער צו ביאליקן. װײל ײאס ביאיליק זאל ניט זאנן אדער טון, ראבט זיך אלץ, אז רי װעלט װעט דעי־פון עפעס האב;. טען קאן בשום-אויפן ניט טפכים ז״ן טיטן געראנק, אז ביאליק טוט, אז ב־אליק רערט גלאט אזו• זיך, און אז קײנער װעט רערפון נאדניט האב;. און ביאל־ק? ביאליק פון זיין זײט, ראכט זיך, װארט אויך. טיט אן אוטגע- ־ולדיק אוינ קוקט ער זיך צו צו רער שמאט, צו רעם לאנר אין קאן זיך קוים דערװארט;, אז עפעם זאל שױין לםוה פון רעם אלעם ארויס אט נײט ער אן אויפנעטר״סלטער און אויפגעטונטעי־טעך אין נאם און שטעלט אפ רעם ערשטן באקאנטן, װאפ ער באנעננטי: — עס טראנט אין רער לופטן, איר פארשיט״ט, איך פיל, עס טראגט, װ• אויה הײװ;, איך ײײס ניט װאס, אבע־ איך פיל, אז עפעם װעט שױין פון דעם לאנד זײן. אט בין איך ארו־םנעפארן הינ- טער דער שטאט, זיך אדוטנעקוקט און דעחען, אז ראם לאנד װאקםט.