Literarishe bleter · 1930-05-16 · 20 (16.5.1930) · p. Seite 373

9?'םסר$ר'שס 3?סםסר נ£1. 3/5/20) 373 1■ דעם לערבוך, ,ױעצכן איך האב פריער נעװאצט אדײנװארפן א״ן ים, האב א־ך איצט באהאלטן אאם א נוטן פרײנד, װאם האט מיך ארויסנעראטעװעט פון דעד ׳םרעקאעבער זאקאפאנער םבנה (םיני־ט זומער, און םיקען צ־נ־ץ קומעןן) און ז־ך נעטר״כט מיט דעו האפענוננ, אז די א־צט־קע קינדעד זענען קייגער פון די עאטערן און א פיטיטא יטוין ד־ קי־־נע יאבוזעם פון די נ-טע קאאםן גימנא־ זיעס — זײ זענען אודא־ און אודאי קלינער פון זייערע?ערביכעד. מען דאײ מודה זײן.• א נאא־װ, אבער דר־יםט אערבוך א נאנצע נאכט האט ז־ך מ־ר נעהאומט ײ־טאיד, הערצ?, פויזן ייטװאקעם, ײדי־נז — פארדארבענער דײטיט, ײד־יםע פראגע, מעאות, חםרונות, — און איץ א־ן א יערבוך פון נעאנדאפ יע, װאם מען יערנט א־ן נ־מנאזיעפ און דוקא אויף פויא־־ע — און אין א ײדישער ג־מנאז־ע אויך ןאבער אויף ײד־ש, בין א־ך א־בערצײנט, װאאט אזא אערבוך נעװען נ־־טט מענאעך), םיא־ז פרײאעך. א פרײאעך אערבוך פרײאעבע אעקציעם. ״טשעלזװוע״ זכרוינורת פארהאן מענט׳ם;, װאם דערצ־יאן א־יד א מע־םה (און סיקען זײן או־ך א דינ ב־קע מעיעה) און מ״נען אפיטר נאדנ־יטט, אבער ז־• דערצײאן א־יך אויף אזא אופן און מיט אזוינע פרטים, אז עם מפרט א״ך עפעכ; עפעם בא־״רן ז״ א־ן באאבן או־ם זאכן, װאם ־םמעקי מיט רכיאות א־; באיעמאקעװען ז־ך נאך דעדבײ. או־ך ב־כער זענע; פארא; אזו־נע. אט אזא בוך א־ז ״זכרונות בת עמ־״ פ־ן אפד־ם ד״נארד, רעם אאט־ן מהב■־, א־צט 84-־עריק; זקן פון ארא־אטא;, צפון־אמערי־ קע, ײאם א־ז גוט באקאנט אאם נעװעזענער ר־־זנרע־ און אנטי־ קײא־, בוכהענראער און ט׳עעקאװער ־םי־־בעך װאם װערט דעד־ מאנט אין אאע ״ד־־םע ענצ־קאאפעדיעם רי ״זכרונות בת עמי״, װאם זענען ארו־ם מ־ט ס) ־אר צודיק (נ־ו-אראעאנם, תר״־), האט דעד מהבר נ־־םט יאננ צונעיםיקט אאפ מתנה צו דער ׳םטראיםון-ב־באיאטעק אין װ־אנע (צוזאמען מ־ט נאך אויםטעראייםע םפרים זײנע. בתוכם נאר א נ״ בוך נעדרוקט א־; פופציק עקזעמפאאר; או־ף גאאד-פאפ־ר מ־ט עפעם אן אנפאא או־ף מ׳םה מאנטעפ־א־ע און הע־בע־ט םעמועא״.), מ־ר װיאן אויך נע־ נ־םן פון דער דאזיקער מתנה, טײאנריק ז־ך מ־ט די אעזער... דאם א־ז א בוך, װאם ״באיםרײבט״ צענדאיקער יידיי״ע יםר־פטיםטעאער און צװ־ים; ז״ פי־צ; און מענדעאען. רביאות. מע״ם־ות, פא־אטקעם, נ־יםט חא־אה נענומענע פון ב־כער אדעד דערצ״אטע פון אנדערע ׳םר־יבעך נאר טאקע. װאם ער אא״ן, אפ־־ם דײנאדך האט א־ן מיםך פון סד יאר ״אאי־; נעזעז און געהערמ מיט ז״נע א״גענע או־נן ־א־ן א״גענע או־ערן״ א־ן טראגט עם אונטער רעם אעזעך אאפ צויםט״ער צו דער ״נעים־בטע פון ײדן א־; ״ר־יםק״ט אין רוםאאנ־״. באבע-מעים־ות, א־נט־מע פ־עמ־ע םעקרעטן, פארטרויטע ם־דות, פיקאנטע דערצײאוננען, אונטע־נעהערט ערנע־ז הינטער א טי־־ אדער םצענעם, נעזעהענע ד־רך א אעבי װ־ארע אנפאאן, עמערם ״םמוץ ־אויף ״זארנאן״ און ״זא־נאנ־םטן״ און םתם א נרויםער מא־ טער־אא פון יםמאטעם, און פונדעםטװענן — אן א ״ם־עור װ־כטיקע פרטים, װאס קענען װעך או־םגע״ם־יאט פ־ן רעם באאט״םן מבוא װערטעך פאר דעם איטעראטור-פאר״םעך ב־בא־אנ־אז און היםטא־ ריקעך אויב נאר הי דיינאיד אנטװיקאט נ־יםט דע־ב״ ז״נע או־כ- טערא־יםע טעאריעם., אבער קודם-בא — דכיאות און ׳םמ־ץ, א־ן װיארער פאנאטיזם װאם גרענ־צט מ־ט נדםוגעת. װעגן אבראמאװ־טיםן ים־״בט הי רײנארד (״זב־ונות בת עמי״, חאק יםני, זייטן ח.־1 — מהן•) אזוינע מ־ני ״זב־ונות״: ״אבדאמאװיטים האט פיינט געהאט מענטיםן בכאי אבער מער פון אאעמען האט ער פי־נט געהאט ז״ן פאאק. ער האט קײנ־ מאא קײנעם נ־יםט באזוכט. או־ב ער האט דעדב״ נ־יםט נעהאט א־ן ז־נען זײנע א״נענע נוצן א־ן ק״נעד פאענט צ־ א־ם נ־יםט קומען. אין נאס פאענט עד ק־־נעב נ־־םט באגר־ם;, װ״א ער פאעגט ק״נמאא ני׳םט קיקן אןי־= מענטי-םן און פאענט האאטן די קאמ איי•* ארו־ך ״דעם עריםט־; מאא האב א־ך ז־ך מ־ט א־ם באיאנט א־; ־אר תרנ״ג א־; זים־טאמ־ר א־ך האב א־ם באזובט אין ״םטוב. הגם אעד־ נער האט מיר נעװארנט, אז ער א־ז װי א־ן א חרם און ק־־נער רעדט עטאעכע יארהונדערטער פאאאניזירט און אויף װיםיא די האקא- ט־םטי׳םע שטרעמוננען, װאם זענען א״ננעאימפט נעװארן ד־ ר״טשן דורך ביסמארקן, װעאן זיך ענדערן, קען מען דעדאאזן די היםערה, אז פון די דייט׳םן, װאם ײוינען א־ן פויאן, װעאן מיר האבן אאיאאע פויא־יםע בירגער״, (ז. 60). 4> ״די װייסװסן ׳םטײען אין אאנעמײנעם זײער נידער־ק א־ן הינז־כט פון קואטור און ביאדוננ. פ־א פון זײ אנערקענען ז־ך א־־ם״םא־םאעך פאר ״ארט־קע״, נייםט האבנדיק נאך קײן יםום נא־ צ־אנאאן באװוסטזײן. זײער נאציאנאייטעט און יםפראך באצ״כענען זײ מ־ט די װערטעך ״א־ך בין אן ארטיקער און רעד אויף פראסט, ־א•; די פאנעם (ך ה. די פאאיאקן) אײף פריצי״ם״ (ז. 50). 5) ״די איטװינעד אדער ריבט־קעד די ׳םמודזינער זאמוטער), װאס זענעז פארבא־ב; א־ן פויק א־; ז־יע־ א קא״נער צאא (םז טו־זנט), האב; אן א־־ננעבו־רענעם א־ן ז־ך געפ־א פון אפגעזונדערטקײט און װידערװיאן צו פו־אן. יםו־ן װ־טאאך רער א־טװי׳טער פיר׳םט, האט, צואיב מורא פארן ײוקם פון פויאן, נייםט ־עראאזן װאאדיםאאװ יאניעאאא; פוא׳םטענדיק צוצעקאאפן די קר״צ־ ט־ענער אין דער ׳םאאכט ה־נטער נרינװאאך צו פארנעמע; ז־יער נעםט מאאבארג און או־םצונוצ; דעם נצחון. ה־ות, װי פון ד־ קד״צ־ ט־ענער קומען ארוים די א־צט־קע פרײםן, װאאט גאר א־ננאנצ; אנדערים אויםנעזען די קאדטע פון א־־ראפע, װען נ־״םט רער ׳םטאנרפונקט פון װ־טאאדן״ (ז. 50), סן ״די ר ו ם ן. םיאיז אויך פאראן א־ן פויאן א נעװיםער טי־א ־־ם;, אנהעננער פון געײעזענעם צאריזם אין רוםאאנך װעאכע, או־םמ״דנדיק די רדיפות און דעם הוננעד־טויט אין סאװעט ־־םאאנך גענ־םן צײטװ״איק פון אונזער גאםטפרײנטאעכקײט און . טאאעראנץ״ (ז. 50). אפפטרנד־ק אויף אזא קונצ־קן אופן די אאע ״נאציאנאאע מ־נדערהײטן״, װאס באװוינען פויאן און נעבנדיק פון זײ אזא ״ט־פז־נ־קע״ און ״נאענצנד־קע״ כאראטקעריםט־ק, איז דער פאטר־אטייםער און טאאעראנטער מחבר גאנץ אפנהארציק אויך בנונע רער אײנענער ״נאצ־אנאאער מערהײט״. ער פויאט זיך ני׳םט אויפצורעכענען די א״נענע פויאייםע פעאערן, װאם מען דארף באקעמפן. אט זענען ז״: ״אומפרוכטבארק־יט פון דער ארבעט צוא־ב; פעאן פון קענט״םאפט און ארגאניזאצ־ע: פארטײ־פארביסנקײט, װעאכע פטרט אװעק די בעםטע יהידים אניםטאט או־סצונוצן זיי אטובת דעם אאנך אײכטזיניקײט; פעאן פון מאוכהיםאפטאעכן נעפ־א אדער נ־יםט װעאן העכעד ׳םטעאן די א־נטערעםן פון דער מאוכה פון ד־ א״- נענע א־נטערעסן; אומנאויבן אין די אײנענע כחות און די כחות פון פאאק און דורכדעם ני׳םט םיאן די חיםיבות פון פאאק״. א ׳םײנע אטעםטאציע. א־ך האב ׳םוין נעהאט מורא װײטער צו באעטער;, אפשר װעט דער אומברהמנותדיקער מהבר גאר אנ־ הו־בן צו ר־ידן עא הי ועא מיםיחו. און די ׳םיאערין אדער ים־אער פון 4־טן קראם נימנאזיע װעט מ־ר אנהויבן צו ׳םטעאן קיםױת, פון ־ועאכע איך װעא נייםט קענען ארויםקריכן. נאר די ״םיאערין — א קאוגע סו־יעריקע קינד — האט עפעס פאר׳םטאנע;, אז פיאױ נ־יםט ניאט און אנ־םטאט פונאנ־ערצופרענן ז־ך װ־ אזו־ װאאט עם ױ־טאאר מיט איבעד סו>5 יאר צור־ק נעמאכט א םוף צו ד־ א־צטיקע פארפאוכטע פרי־פ־״םע דײט׳םן און פאר װאם האט ער קײן יםכי :״םט געהאט ׳םוי; דא; צו רעגוא־רן די פו־איים-איטװ־יםע פראנע, א־ן בכאא פארװאס איז ער נעװען אזוי ״װ״נ־ק״ באוטרוד״םט־ק אין אזוי ״ײײט״ קורצזיכטיק; אדער אר״נאאזן ז־ך און ״רענואירן״ ד־ ״ר־׳םע פראגע מיט די אםימיאאטארן אין הערצאען, איםכנז־ם או;< בפרדים, אין די פראבאעמען פון די הויכע און נידעדיקע קואטורן פ־ן ד־ נאצ־אנאאע מינדערה״טן און א־ן די פײנע מעאות פון דעד :אצ־אנאאער מערהײט (א אערבוך איז דאך צו עפעם מתה־יבן), ־אט זי מיר נאר אננעהויבן צו ט־רײםטן, אז נאט צו דאנקען, װאם;׳•׳־ אינן אין צאפאט (דעם טרויעריק-בארימטן ״מאנטע קארא־א פון באדט־ק״, װאס יםט״ט אין אערבוך ז. 08״) און זענען בײ דאנציג א־ן ני־םט, חאיאה, אין פויאי׳םן זאקאפאנע, װאו מ־ר האבן געײאאט פארן, ײײא הערט, ײאם דאם אערבוך זאגט מאקע ײענן זאקאפאנע: ״דער דאזיקער אײנצ־קער הויכבארנ־קער פויאי׳םער קורארט א־ז בא־ימט מיטן פעאן פון יעדע ציװיאיזירטע אײנארדענוננען און מ־ט דער אומדערהערטער עקכפאאאטאציע פון די טוריםטן (װעאכע ביד; א־ם אן םײ זומער און םײ װינטערן מצד דער בארנ־באפעא־ ־עי־וננ, װאם איז דעמאראא־זירט פון דעם דערפאאנ״ (ז. 110).