Literarishe bleter · 1930-05-16 · 20 (16.5.1930) · p. Seite 372

זײס 372 * נזם. 20 (315) 4?'םבר$ר'ש2 בלססזזר?יב. איך בין איצט אויך אין בעם אויף זיך, װאם איך האב זיך אזוי צעפלאפעט פאר א״ך. עס איז פון ׳טהאפהאזיקײט. איר װעמ דאם;י׳טט פאריטטײ;. איך האב דאם ׳שוין גי׳טט איינמאל נעזען; איר פארשטײט נישט, װי אזוי מיקאן עפעס טון — און זיך נאכדעב פײניקן פון דעם אפגעטוענעם. איר קענט זיך נישט פײניקן, און רעריבער ז״ט איר נישט אונזערער נאר דאם מאק איז דאם אפשר גוט. עם קאן ז״ן, אז אפיצו ז״ער נוט. פרײטיק — װעק מיר רארטן דארפן האבן כאטש א״ן ניכטערנעם מענטשן; מיר װעק ארע זײן שיכור; װער פון װאם. — דעד אדדעם;׳ — אזיארקי, ראג אלנינםקער אין װארװארינקער. זװער־ זשינםקיפ הויז. אכט אװנט — פרײטיק. נאר אן פארשפעטיקונג: נײן א ז״נער מוז איך אויך דער םטאציע באנעגענען גאפאנען. מיר האבן אזוי אפגערערט... יא... און זעט, אז אײערע דרוזשינע- ל״ט זאכן זיין אן געװער. ראפ איז מײן באדיננ: אן געװער. עמע- צער קאן זיך צעהיצן און א תי מאכן פון דעב נאנצן עני;. איך האב אנגעהויבן — און איך װעק פארענריקן... פון רומיש: ד. רויבל. שפילקע, פון זינט ער איז געװארן א פראװאקאטאר און רער שניפב װעט אויך זײן א פדאװאקאטארישעד. םיט א שיק — א פונק רויטער םיט א ברוי פאם־קר, אן אטראפענער... סיט טריפקקעס בײם ־טפיץ... ער װעט צעשפיריען ראס פוטער, בשעת ער װעט טרינקען און דעם שפיץ װעט מען ארויםזען... די שפיצן בײ אזערכע שניפסן טריפרען זיך שטענדיק... איך זע ארץ. איך געדענק אויםגעצײכנט רעם גאנצן דיאלאג... ארע מיזאנםצענעם פון דעם פינאר. אט אזוי, װי אוימ א נעדרוקטן טעקםט, א־ר װעט זיך ארע א־בערצײנן אין יעם. — א־ך װײם נאך נישט, מארטין, צי איך װער ז״ן. איך זע נישט, אז מײן בייזיין זאל זײן נויטיק. און דערצו האב איך נאך גערעכנמ ראנערשטיק אפפארן קײן מאםקװע: איך מוז דארטן ז״ן צור־ב אפ־צירישע אנגערעגנהײטן. ער האט א קוק נעטון אויױ מיר פון אונטערן שטערן אפיר און בארד באהארטן זיינע מיט ברוט-אנגעגאםענע אוינ;. — נ״;, קומט. איך האב זיך געבטאדעט מיט אײך זיך נישט צו ט״עפן פאטט זיך נײצט צו דײן יכטיםוננ. א״ד זײט כײד איצט *טװעד, הבד נויכאיל. איד װײסט ד^ך, א־ך האב אײך ני״צט ד נ ד י לז און א ה״ב אין דער טארעראנמער פוירן, װוהין זײ האבן מיטנע- בראכט א פאדדאדבענע דײטשע שפראך און א באזונדערע קרײדוננ. א צװ״טע כװאר־ע ״דן א־ז געקומען ק״ן פוירן אין מיטארטעד פון רעד אמאריקער מרוכה פון די כאזאר;. פונראנען אונטערש״דן מיר צװיי אנטדאפאראגישע טיפן פון ״רן; דעב רויטן בראנדין (אשכנזיםן און רעב מאגערן ברונעט;ספרדיםן. אין די רעצטע יארן פון 19טן י״ה האט די רופישע פאריטיק, װערנדיק זיך באפר״ען פון די נישט-געבעטענע ײרישע געםט, דורך פאנראמען פארטריבן א גרע- פערע צאר ״ד;, די אזוינערופענע ריטװאקעם, אויף דער עטנא- גראפיש-פוירישער ערד, כדי זי אויף אזא אופן צו רוםיפיציר;. אנטרויפגדיק פון די פאגראמען אין רוסראנד, זעגען די ריטװאקעם נעקומען צו אונז און האבן םיטגעבראבט די רוםישע שפראך און רי האנדרפ-באצױגנען מיט רוםראנד. צום אנהויב האבן זיך די ײרן אויך דער פוירישער ערד פאדנומען מיט ריכװע, דערנאך, בא- נוצנדיק זיך מיט דער מאכט-פארשטארקונג פון דער שריאכטע אין זנ־טן און אג־טן י״ה, האבן זײ פארשטאנען װי אויסצונוצן זי אויף צו באקעמפן די פוירישע מיעשטשאנםטװע, װאם האט זיך פארנומען מיט האנדר, און ארײנצושארן דעם האנדר אין די אײגענע הענט, רערהויפט נאך די צעטײרונגען פון פויר;, װען די פוירישע געזער־ שאפטרעכקײט איז געװען אפגעשװאכט. אין פרײפישן טײר האט רי פוירישע געזערשאפטרעכק״ט באװיזן נאבן יאר ס7א1 זיך צו ארגאניזירן און אר״ננעמען דעם האנדר אין אירע הענט, און דע- דיבער איז אויך רער פראצענט ײדן דארט א נישטיקער (6^110. די יידן קאנצענטרירן זיך דערהויפט אין די שטעט, װי װארשע, ראדז, ביאריםטאק אדעד גדאדנע. רויט רעריניע איז פאראן ײדן אין פוירן <^ב,ט1, רויט נאציאנאריטעט — נאר %א,ן אדער 2,123 מיריא;. דער אונטערשײד נעםט זיך פון דעם, װאם א געװיםער ט״ר ײדן, דערהויפמ אין דער געװעזענער עםטרײך, באטראכט זיך פאד פאליאקן פון משהם נרויב;, דער אנדערער טײר אבער, — אין זין פון די צױניםטישע פרינציפן, װאם זענען פראקראמירט גע- װארן פון הערצלע;, א ״דישן נאציאנאריםט פון דער צװײטער הערפט פון 19-טן י״ה, — הארט זיך פאר א באזונדערע ״דישע;אציאנאריטעט. פון דאנען נעמט זיך דער קאמף צװישן די צװײ שטרעמוננען; פון די אםיםיראטארן און צױניםטן. דער ענין פון דענורירן די ײדישע פראגע איז זײער א װיכטיקער פאר פוירן, נע־ מענדיק אין אכט די נרויםע צאל ײדן, װאם װויגען בײ אונז — בערך — דר״ מיריאן״. (ז. 48—49). א) ״די ד״טשן, איז אויף װיפיר מיר װערן נעמען אין באטראכט, אז די גאנצע פוירישע מיעשטשאנםטװע, װאם איז אםאל באשטאנען פון געקומענע פון דײטשראנד, האט זיך אין משך םון ם ש ה ש? י ע / 77 י? נ ע 3 ל ע ט ע א פרײלעך לערבוך פויריש, נעאגדאפיע און געשיכטע פון פוירן מוז מע;, אויך אין די ײדישע שולן ן- ה. אין די שוק מיט דער ײדישער אונטעד- ריבט-שפראך), רעדנען אויף פויריש. רעדנט מען אויף פויריש. אזוי איז די פאדערונג און באדיננונג. האב איך זיך אמאר, זײענדיק אין דאנציק־הער־צאפאט, פארינטערעםירמ א קוק צו מון אין א געא- גדאפישן רעדבוך פון פויק, װאם װערט גערעדנט אין םיטרשוק, בתוכם אויך אין א ײדישער גימנאזיע פון צ. ש. א. (אדעד צ.ב.ק.), ארער איז גערעדנמ געװארן, װײר אפשר האט מען זיך אדומגעזען און דעב רערבוך הײ-יאר ערנעץ-װו אומגעביטן... א־ך האב נעברעטעדט און בין נעװען מרא-כעם. םטײטש— ״פאריטיק״ אין א רערבוך. ״אנטיכעמיטיזפ״ אין א לערבוך. ״שאװיניזב״ אין א רעדבוך און — ״אנט־ײדישיזם״ אין א רערבוך, װאם ״יידישיסטן״ רערנען. װאס איז ראם פאר א מעטאדן אין א שוק װאם איז ראפ פאד א דערצױננ. געװען איז עם אין א כמאד־ נעם, שװערן נאבמיטאנ — און דאס געמיט איז אזוי אויך געװען אויפנעדענט און בײז. אבעד װאם טיפעד אין רערבוך, -־- ארץ ״פרײרעכער״ איז געװארן אויפן געםיט. פשוט, אזוי װי אין דער מעשה מימ דער מארפע, װאם האט אויםגעהײרט איר בארעבאכ פון א מבה אין האלז. זי האט געםאכט אזוינע שטיק, אז ער האט זיך נעמוזט פאנאנדעדראב;, און דעד געשװיר האט נעפראצט. טאדעוש ראדרינבקי — הײסט דעד מחבר. געאגראפיע פון רער פוירישער רעפובריק און פדיישטאט דאנצינ — הײסט דאפ רערבוך. אין יאר 1926 האמ עכ שוין געהאט די ט־טע אויפראגע. מ. אדצט תאמ רעם הויפטפארקויף. א נאנץ נוט רערבוך, אבעד פיװארט נישט געשאדט א ריכטיקע דעדאקציע. אבער ראן װארט געפעלט די אײגנאדטיקײט און אויפריכטיקײט... קודב-כר — נאטיררעך די ״פארשארמענע״ נאציאנארע מינדערהײטן: 1) ״די אוקראינער, הגם זײ זע;ען א םך, שפיק נישט קײן דאל אין גײםטיקן און װידטשאפטרעכן לעבן פון פוילן צוריב זײער נ־דעד־קער קורטוד און אופנעבירדעטק״ט. העכער שט״ען שוין רי רוטענער פון מעדב-גאריציע, װעלכע האבן שוין יא א נע- װיכע צאר מענטשן םימ ארגעמײנעד און פראפעסיאנערער בירדונג״. 2) ״די י י ד ן, װאפ זענען פאראן זײער א םך אויף דעד פוירישעד עדד, זענען נעקומעי אהער פון מערב-אײראפע, פון װאנען זײ זענען ארויסנעטר־בן געװארן דורך די רעליניעזע פאר- פארגונגען אין די צ״טן פון די קרײצצוגן. זײ האבן געפונען א שוץ