Literarishe bleter · 1930-05-16 · 20 (16.5.1930) · p. Seite 364

דיש 364 נ-ל, ^ב 0-11.1■* 3/5) דר. ראבאק איז, אײננטלעך, נישט אזוי אויסן נעװען צו ב:>ן- ׳טאפ;, ארעד אונטערצו׳טמרײכן, א ״די׳עע ראםן־טעאריע, װי דעד עיקר געבן א רײםטער פון נרויםע ײדן און ״די׳טע מע׳טים צװיען די פערקער; אבער ־טוין דאס אלײ;, װען ער זא7 אפילו דא און דארט אין ז״ן װערק ני׳טט אנרײטן אויף רעם ײדי׳טן םהות, איז אן אונטערנעמונג, װאם א־ז מעגיעך בלויז א־ינעם, װעלכער איז א״נ- געגיויבט אין א םפעציפי׳ט-יידי׳טער פםיכאראגיע, אין א יי־־י׳טער .־אםן-א״נהייט, װעלכע רייםט זיך אפער פון אונטער אלע אםימילא- טאי־״טע מאכקעם. רר. ה״ם זיטיטלאװסקי, דער ײדי׳טיםט, און ויר נהמן סידקי;, רער העבדע־םט, זענען ז־ך צונויפנעקומען אין אט ־־עב גרויבן פון א באזונדערן ביאראני׳טן פדאצעם, װאם מאכט דעם ״ד פא־ א ״ד, וױ ער מאכט דעב גוי פאר א נוי. רעד ױנגער קדיטיקע־ ה״ם ל־בע־מאן, האט מיט געלונגענע ראױת, טאקע פון רעד ב׳אראנ־ע און אנט־אפאראגיע, באװיזן, אז םיזענען ני׳טטא קי־ן נאציאנאל-ביאיאנ־־טע פ־אצעםן — באװיז;, אבער דאך ז־ך נ־׳טט פא־זיכע־ט קײן גערעכטיק״ט אט קאן מען על-פי װיםנ׳טאפט נ־׳טט באײ״זן ד־ עקז־םטענץ פון א נ׳טמה - און דאך רעדן מיר ככדר פון נ׳טמה ןנ־שט רװקא אין בפ־ר־טואליםטי׳טן זי]); די פםיכאראנ״טע װיכנ׳טאפט איז כסדר פארנומען םיט דער דאזיקער ״ני׳טטא־קער״ נ׳טמה און מיר ארע יטפירן בחוש א נ׳טםה-לעבן. נעװ־ס, אין דעד אנטראפאראניע קענען מיר זײן א םך נע- נויער, װי אין דער פראגע פון נ׳טמה — װײל מיר האבן דא צו טון נ־יטט נאר מ־ט א־נעװײניקכט־ע, פון או־נ-באהאלטענע פראצעםן, נאר מ־ט בא־טטימטע נאצ־אנאלע סומען, װאם קענען נעצ״לט, געװוינ;, נעמאפטן און פארנליכן װער;. די אפיקורסות אין די בא- זונדערע ראםן-טעאריעס װאקסט דװקא אין די לעצטע יאר;, ׳טוין רעדפאר אלײן, װאם ד• אנטראפאלאני׳טע װיםנ׳טאפט ברעננט ארץ- ׳טארפער ארויפ רעם פאקט, אז קיין ר״נע ראםן זענען לחלוטין ני׳טט בנמצא, און אז ײדן זענע;, נאטירלעך, ני׳טט קיין אויםנאם, װי דאם האבן לעצטנס נאכאמאר בא׳טטעטיקט־ מיט, דאכט זיך, אומבאשטרײטבארע ראױת, אזוינע בארימטע אנטראפאראנן, װי פיאפ. באאז און פראפ. פעי-קופער קאול; א םברא אפילו, אז נישט נאר זענען יידן נישט קיין אויפנאם, נאר מיר זענען נאך א סך נעםי׳ט־מער פון אנדערע פעלקער, װי דאס האט נאך םיט יארן צוריק נערערנט דר. מאדים פ־יטבערג, װעלכער נלויבט בכלל נישט, אז די היינטיקע ײד;, די פון אײראפע, האבן װאםער-םיאיז ׳טײכות מיט די אמאליקע ״דן פון ארץ-י׳טראל און עד פארבינדט אונז גיכער מיט די כוזרים, די טאטערן-מאננאלן, װאם האבן אנגענומען די ייד ׳טע רער־ניע און אננעהאלמן א יירי׳ט־ע מלוכה. נו, זענען ׳טוין גע- װען אנדערע ײד־־טע נעלערנטע, װאם האבן אננעװיזן, אז צװישן רי, װאם װערן נעבוירן מ־ט א בלוילעכן צייכן אויפן פלײצע — דער פימן םון מאנגאליש בלוט — האבן ײדן דעם קלענםטן פראצענט. הײםט עם, אז מיר זענען נארנישט אזוי מאנגאליש, װי דר. פישבערג םיינט, אבער אויך נישט אװי ראםן-ר״ן, װי טײל פון אונז םײנען. מעגן םיר אין יעדן פאל מםופק זײן אין דער דירעקטער ליניע פון די כתנים און לװײם... אבעד דר. ראבאק גיימ פאדבײ אט די אלע טעאריעם. און דאם איז נוט, מחמת םוף כל סוף איז דאך דאם שפעקולאטױו, װיםנשאפטלעכע אקראבאטיק, ם״-װי — נאך פריצײטיק צו ציען ׳ט־לוםן. און דאבאקם אויפנאבע איז דאך, ײי נעזאנט, א גאנץ אנדערע; אונז צו נעבן ״דן אט אזוי װי זײ זענע;. ז״ן מאם איז— רי ײדייט-נאציאנאלע. אױב אײנער איז געבוירן נעװארן א ײד, פון ״רישע טאטע-מאמע, איז ער א ײ־ דאדף םען דעריבער זען, װער ער איז, װאם ער טוט און ו ו י א ז ו י ער טוט — און װאם פארא ׳טײכות ז״נע טואונגען תאבן מיט די פון אנדערע ײדן. צי איז זיין אור-אור-ז״דע אויך נעװען א ײד, אדער א דײמש, צי א טאטעוי— דאם איז שוין אין דעם פאל נישט װיכטיק. אפילו אזוי — האבן יטוין די ײדישע אוםשטענדן און באדינגוננע;, װאס אין זײ איז ער אר״ננעװארפן נעװארן, אויםנעפורעמט פון אים א ײד, באשאפן אין אים א ײדישע פםיכאלאניע, א ײדישן צונאגג צו מענטש און װעלט. נאכאלעמען איז דאך דער מענטש — דער מענטש װי ער איז — א פראדוקט פון דער סביבה. און דערפאר געפינט ראבאק אזא ארגאנייט-פסיכאלאניש שײכות צװישן ײד און ײד, מעג אײנער זײן אויםערלעך א פראנצויז, און דער צװײטער — א דײטש און אפילו אידעיש אײנער דעם אנדערן באקעמפן. די דאזיקע ארנאנישע אײנהײט ׳טאפט די ײדישע נײםט-םלוכה, דעם אומנעהױערן ײדישן א״נםלום אין מאדערנעם נעדאנק. אמעריקאנישן לײענער — דעם אמעדיקאניזירט-אםימילירטן, װאכ װייכמ אזוי ײי־ניק פון זיין פאלק -- א־ז עס, קויט מײן מײנו״, א םך װ־כט־קעױ און נײטיקעד פאר דעט נ־שט-ײד שן אמעריק.*, דעם א״גי,א-זאקסישן, ײאכ איז מ,־; אר־ק הינמערשטעליק א־ן אינ- פאדמאצ־ע װענן אונז און װו םק,אטפ־צ־רט ״ד־שע נעי.־*רנטע, דערפ־נרעד א,׳, ק נםטקער קויטן קאנר, װו זיי, ארעד זייעדע עקטערן, זענען דנבוירן נעװאר;, װעדקיק דעד ראז־קער מעטאדע זענען בכקק קיין גדויטע ״דן נ שט בנמצא. מ״טא עקמאן איז א װי_; ז־גמונד פדויד — אן עסטדייכער; בע־נםאן - א פראנצו״׳;;יינע — א ד״טש־. בקו ז מ־טן ארעמען פ־ אפעכא־ א.בע־_ *.״גשטײן קאן מען ז־ך קײן עצה נ־שט ג*ט;, עפעכ מאדנ*: א דייטש, און ׳טר״ט בטדר, אז *ד א־ז א י ד, דעדצו א זיוײכ־*,, נאצ־אנאקער ״ד. אט דער אײנ־טטײן טאקע ה־אט דאך דא קעצטנ., אויף א צוכויפקוכ פון פ אנצויזי׳טע װיםנ׳טאפטכקייט אין ז״ן בבוד, נענעבן אזא ־טנ״רנר־קע כאראקטעריכטיק פו, דער װעקטי- באצױננ צו י־ד;; ״או־ב מ״ן רעקאטיװיטעטב-טעא, יע װעט ז־ך '.ודויםװ״ז, פא> , ־כטיק, זיאט ׳* נעזאכט, — װעק, די ר״ט״.; טענהן, אז א־ך בין א ו־״ט־ט, א.־ן ר־ פ, אנ*ו ׳;, אז איך געהעד דעי;אנצער װעקט; װעט ־_־״; טעאריע אבעד דודבפאקן, װעקן די פראנצויזן שר״ען, אז א ך בין א דייט׳ט, און ר־ דייט־ט;, אז א;־ בעת װערכעד זאמבארט האט פארעפכטקעכט ז״ן װעדק איבעד דער ראק פון ײדן א־ן דעד אכטװיקקונג פון מארערנעב קאפיטאק־יב, האט מען אין יױ ״טן קאגער כישט נעװוםט, װי אזו־ אױפ־צוכעמען אזא הבור, און בעת טײק ״דן האבן זיך געפ־קט קאמפראמ־טירט פון זאמבארטב באהויפטוננען א־בער אונזעדע גי־ויפע פעיק״ט;, האבן אכרעדע ײדן רעם מחבד נעיטטעמפקט פא אן אכט־כעמיט, װאם ד״צט די נוישע פעקקער מיט דער יידיש־* פארכאפער־־טק״מ און כעקט-און-װעקט-מאכט. באמת איז ״ישי־א . בין העמ־ב י אין אזא דעקיקאטער — און כסרי־ אומזיכעי־עד - קאגע, אז ם־א־ז װירקקעך שװעד בײ זיך אפצומאכ;, װאם א־ז ־א און װאפ איז כישט גוט פאר ײדן... אכרעדש איז עפ, בכונע נייםטיקע װערטן. מ־קא, קאפיטאקיזב און םאצ אקיזב, אבער — ג״סט־, גייםטיקע אויפטואוכגעןן זאק די װעקט־ טאקע זעןן זאקן זיך די פעקקער נישט• מאכן פארנעפן אי־ן אונז בקויז װאי־פן א־ן פניב אדײן דעב קרעמעד און בערזע-׳טפעקוקאכט. צי דאם װעט עפעם העקפן, איז אן אכדער פראכע. אט־ װ״םן זײ, אז ״םיר״ האבן זײ געגעבן א רעק־גיע — העקפט עם א םך* ארדבא, אין כאמע, פי־ן דער ראזיקעד רעקיגיע פאי פאקגן זײ אוכז ביזן הײכטיקן טאג... דר. דאבאק האט אבער מיט זײן בוך כישט באצװעקט ק״ן אפאקאגיע, װי ער באט־אנט עס אין דער הקדמה, נאר בקויז אכ־צו- װייזן אויף דעב ״דייטן איײפטו און — אויף דעם ײדישקײט — אויף דער ״דישעד ל־ניע — װאם ציט זיך דורך די אפכעפרעמדסטע אפיקו, פון דור צו דור. ער עפכט פאר אונז פאכאנדער א באמת װונדערקעכע פאכאראמע פון ײדי־טער נײפטיקײט, פון אן אינמע- קעקטועקער ײדישעד ׳ױעקט-מלוכה איין פארנעמט זיך צו אנטפקעקן רי דין-רױטע פעדעב אוכטער אקע הויטן, װאם פארבינדן ״ד מ־ט ייד אין אן איכיקסטן באנד און ביינד. כישט בקויז זעכען דער פי־אכ- צױזיאירטער און דעד פאקאניזירטער, גערמאכיזירטער און אנגקא- זירטעד ״ד ארגאכיש פאר״ניקט, כאטש אויכערלעך צעריםן, דורך זײערע בלוט-כעפעם;, כײעי־ט אויך דורך דער ספעציפיש-ײדייטער פסיכאקאגיע, דורך דעב ײדי׳טן ״ביט״ — א ײדישן װעלט-באכעב, יױאכ איז קגמרי אכדעי־ש פון דעב װעלט-באכעם פון װעקכער אכ- דע־ער אומה. אין פנים פון אט דער איבערצײגונג, אדער טעאריע, ציט זיך א שנור, מעג זי זײן װי זינזאגיש, פון, קאמיר אנכאפן, רי ישראל בעל שם טוב ביז זיגמונד פרויד — און פרויד איז, לויט ראבאקן, א חסיר, און זײן צונאנג צו דער מעכטשלעכער נשמה — א חפידישע. איצט ניט זיך נאר א נריבל אין די אויפטואונגען פון די פארשײדעכע נרויסע יידן, װעט איר געפינען א פארבינדונגם- שטריך צװישן זײערע װערק, כאטש אין פלונ זענען זײ אין נרעםטן װידערשפרוך, אנטאנאכיםטיש איינע צו די אנדערע. זאל מען רא- באקם שיטה דערפירן צו קאנסעקװענצן, װעט איר מוזן אנטדעקן א שײכות צװישן קארל מארקס און דעם װילנער גאון; צװישן טראצקין און דעם — חפץ חײם, װי דער מחבר געפיכט עם צװישן דעם נאונישן מאטעמאטיקער אײנשטײן און דעם קאטויליש- מיםטישן בערנסאן, סיט דעם פסיכאאכאליטיקער םרויד בתוכם.