Literarishe bleter · 1930-05-02 · 18 (2.5.1930) · p. Seite 324

?'סער ב?סםסר ב*ס. 16 <313) זײס ♦32 קולטור {)רנטניזאציע, װ#ם ז#ל טים *ארריניקטע נוחוח בויען דעם ננין פון דער ״דישער קולטור. צענטראלע שול ן)רג. אין לעטלאנד״. ״...מיר, דער יידישער פען־קלונ, ווןןם זיין הויפט־יסוד איז די אלװעלטלענק״ט טון דער ״דישער שרייבער םשטזד״ שטרעקן אויס גו א״ו אונזער האגט, נדי צוזאםען צו בויען בריקן, װז)ם זןןלן פארבינדן די צעשןזטענע ״דישע נאציע אונטער א״ן דא־ פון קולםור װילן און קולםור בויען. פען-קלוב, ווילנע." עם איז באםת א שןןד, ווןןס די באגריסונגען זעגען נישט געל״ענב געװןןרן. די באגריםונגען דריקן אוים שםיטונגען און דעקלאראזניענ אפילו, און ז״ער דעטןןנסטראטיװן־װערט ר,אט געדזןרפן #נקלינגען אין זאל. א בארזןקםעריםםיש בריװל איז ןןנגעקומען פון דעם אלטן ״דיש ליבהןןבער און םוער פאר ״דיש אין ווין ל״בל םויביש. איך נעם ארויכ עטלעכע שורות: ״...איך װןןלם געװןןלט םיט א״ך גוזאמען פארברענגען די דר״ גליקדענע טענ, ןןבער ט״ן גוןז איז װ״ט פון א״ך און ט״ן גשטד■ איז ב״ א״ך און טיט א״ך. ז״ט מצלית״. דער בריוו פון ״דישן ליטעראטן און זשורנאליסםן קלוב אין ארץ ישראל איז אויך נישט פןןרגעל״ענט געװזןרן, זןבער די אװאזויעב זענען געװען אין לשער. אין בריװ ל״ענט זיך: ״אז א״ער ארבעט זןןל זיך נישם באגרע־ נעגן בלויז אין א״ער טדינד״ ניןר זןןל אויך ז״ן דער נח, װמס קזןן פאישפר״טן ז״ן טעטיק״ט אויםער די לאנד־נרעניצן. איר זןןלם אויך אין זיגען האבן, אז אין ארץ ישראל איז דןן א ״דישער ישוב, וזעלנעד נויטיקט זיך אין א גרויםער קולטורעלער ארנעט אין ״דיש״. צוו״ באגריסונגען זענען נןןר פארגעל״ענט געװזןרן: א״נער אין ענגליש פון פראס. דזשזןן דיזע, א״נער פון די לינטיקםטע פערזענלעב־ ק״מן אין אםעריקע, ײןןם פירם א אוםאויפהערלענן קאטף, אז די פרעםד־שפראבלענע, פרעםד־שאפענדיקע קולםורן זזןלן זיך נישם צונויפ־ שפעדצן טים דער ןןםעריקאנישער, אז עם זןןל נישט ןןפגעװישט װערן דןןם א״גנארםיקע פון די פעלקער, װןןם וווינען אין אטעריקע. דער צװ״טער בריװ איז פןןרגעל״ענט געװןןרן פון שלום ןןשן, ווןןס ל״ענט זיך צװישן אנדערע: ״...די ״דישע קולטור הןןט ביז איצט נישט געהאם ק״ן ןןפנעפעד, דןןם איז געװען איר שטארק״ם, זי הזןט צו ק״נעם נישם באלאנגט. די ר״נע האבן זיך מיט חוצפה ןןפגעקערם פון איר, די ןןרעטע, פון װעלכע זי איז געװען און איז טוטער־בריסט, זענען צו שװאך, צו דער דערני■ דעריקט אין ז״ער נויט און פארלאזנק״ט, אז ז״ זןןלן זיך קןןנען ןןפ־ געבן מיט אזא לוקסוס־זןזך, ווי קולםור... אונזער קולטור הןןט נןןר גע־ קאנט וואקסן און אנטוויקלען זיך אין דער פארלןןזנק״ט, אין דער פר״• ק״ט און דןןם איז געווען אונזער שטארק״ט. און ער ענדיקט: ״גןןר די ״דישע קולטור איז אומשטאנד צוצוציען אלע די, װ*ס ציען זיך צו איר, מיט דעם בישוף קןןנט איר אלעםען געװינען. פיב דעם בח פון א״ער ליבע צו אונזער ביסל ןןרעםק״ט ג״ט און ז״ט גע־ בענטשט אין א״ער וועג1" צום לעצט איז פןןרגעשםעלט געײןןרן דעד גאםט פונם צוזאםענפא־ זלמן ר״זן. ווידער שטורםישע ןןװאציעם. און זלמן ר״זן הןןלט ז״ן רעפעראט ײעגן דער ״דישער קולטװ באװעגונג איבער דער גןןרער וועלט. ער שפרינגט װי אויף א נישון פערד פון ןןרט צו ןןרט. אט שײעבט פארב״ ווילנע מיט אירע גרוינ; אויפטואונגען, ןןט איז מען אין ןןרגענטינע, ןןט איז כארבין און ןןט ׳?הא־ נעסבורג. זלמן ר״זן ציט נישט ק״ן ליגיע, בינדט נישט ק״ן *אראלער. צו בר״ט איז די טעמע און צו םיל דער באגאזש םון ז״נע ידיעות, ײאב ער הןןט מיט אױי פיל פל״ם געזאמלט וועגן דער ״דישער םאסן-קולטװ בןןװעגונג איבער דער בר״ט פון וועלט רוים. * * * ס׳איז שוין וױים נ?ך האלבער גאכם. דער עולם *עג״מ זיך ני׳גב׳ כאטש די ערעפעכונג איז שוין געענדיקם. ערשט װען די לןןמפז לע־כן זיך, פארל#זט מען דעם זאל. מ$רגן פאנגם זיך אן דער פאכןמישער צוכזי׳ םאר. די באגײסםערוגג פון דער ערעפענונג װעט םשסיע זײן די קאנפד רענץ, ײ#ם דארף זיך פארנעםען םיט נויאונגס ארבעט, מיט בויען א אײן פאר די לוחות. שבת, מערץ 29 םארםימאג. די דעלעגאםן און די נ#ענטע פרײנמ פון ײד. קולם. געזעלשא&ב ״קײנער ק#ן נישט לײקענען׳ אז ײדיש איז די שפראך פון די ם*סן און אינםעליגענץ. די ײדישע קולטור איז א אלװעלםלעכע קולמור און מיר אין אםעריקע זענען נזןר 8 רינג אין דער גרויסער קײט פון גרויסן ײדישן ש*םן. ״די ײדישע שפראך איז די ג$*יץנאלע ©םיכישע באהעפמונג־ קראפט, װזןס ביגדם אונז אלעםען צוזאמען. אלע ײדישע באװעגוגגען אין דער גאנצער װעלמ מוזן מנקומען צו ״דיש, װען ז״ װילן אפעלירן צו די ײדישע םמסן״. און זשיטל*>װסקי בליצם אויף מים געדאנקען און אנטװיקלט זײי געדאנקען װעגן ײדיש אין א װעלט־פארנעם און באגרינדעט זיי: ״...יעדעס פ$לק הןזט צװײ נאציןןנאלע הײמען. א מאטעריעלע פארן גוף און א גײסםיקע פער דער גשמה — זײן קולמור. בײ אלע פעלקער זענען די צווײ הײםען נישט פאנאנדערגעריסן, בײ ײדן י$." און דער רעדנער ברענגט בײשפילן פון ענגליש, אז אמעריקע איז א הײם פאר רי אפעריקאנער, א מאטעריעלע הײם, פונקם ײי ענגלאנד פאי די ענגלענדער, אבער ענגליש די שפראך און קולםור איז אײן - כסיקע הײפ פאר ביידע םעלקער. דר. זשיפלאװסקי דערקלערט, אז מיט דער אײגנארטיקער ײדישער קולטור־ארגעט אין אמעריקע םײנט מען נישט, אז מיר מיילן זיך אויס אדס אמעריקאנער, םיר בלייבן גוטע אמעריקאנער און פאר דער םובה פון דער אײגנארטיקער קולמור איז נוימיק אז דער ״שםעלץ מ8$" זןןל נישט זײן. אז יעדעס פאלק, װ$ם לעבם דן>, זןןל צושטײער םר$גן פון זײן שײנקייט און אײגענער נאציאנאלער קולטור, און דערפאר םאקי איז דער באםי פון דער קולמור געזעל. אויף דעס געביט זיך צונויפרײדן מיט אנדערע נאציאנאדע םינדערהײמן, ווןןס וװינען אין דעם לאנד. און װידער ברעכט אוים א שטורם פון גאגײסטערונג, ווען דר. זשיםלאװסקי ענדיקמ זײן ערעפענונג רעדע: ״מיר שטרעבן נישט נ&ר צו זײן גוטע בירגער פון די פארײניקמע שטאטן, נזןר בירגער פון די פארײגיקטע פעלקער אין די פארײניקטע שטאמן1" מים זשימלאװסקים רעדע איז דער סלאסעדיקער קנויל געװארפן געװארן, עס זעס זיך שוין ארוים, אז דער צונויפפןןר װעמ זײןאן^נגע־ צונדענער, כאטש $ן לײדנשאפטן װעם עס נישם דורכגיין, און שטרײ* טיקײטן װעמ נישט פעלן. עס רעדן נעך *פאטאשו, םנחם בזןרײשע, ביאליספאצקי י. ל. כהן, לײװיק, דר. עלסבערג, און אין םשך פון זײערע רעדעס הערן נישט אויף צו קומען די שיק־ױנגלעך פון די טעלעגראף־ןןפיסעס׳ םען ברענגט בא־ גריסונגען פון אדע ט״לן פון דער װעלמ, פון אלע פארװןןרפענע װינקע־ לעך, וװ נןןר דאס ײדישע לעבן האלט זיך אין פ$רמירן. די באגריםונגען זאגן עדות און באשטעםיקן זשיטלזןװסקיס װערמער ״די ײדישע קולטור איז אן אלװעלטלעכע״, $יער אמעריקע איז פראקטיש. םען לײענמ נישמ די באגריסונגען, צי װ*ס פארלירן צײם, סיי װי װײסט םען די ברכות און באגײכטערונג, װאס די דרןןמן ה#בן ןןפגעצימערט דורך ימען און װײטקײטן. מען לײענט נןןר די נעמען און אונטערשריפטן און אויך דאס נעפט צו א היבשע צײם. ווילנע פילט זיך אויף דעם צונויפןןר װי א אסתע םחותנחטע. עם איז איר קינד, זי גיט עס אויס, זאל זײן פון דערווײטן, נ$ר סזןרט איר שםחה. תוץ דעס אוגטערסירער, װןןס זי האט געשיקמ — זלםן ר״זן, — ה*ט זי אויך געשיקמ ברױו און מעלעגראםעס פון איר גאנצע משפחה פעטערס און פדםעס און גוםע סריינם. םען לײענט נישט די מעקסמן, $בער בײם םעקרעמאר טיש כאפ איך די באגריסונגען, װי קזןן מען ד#ס נישט איבערגעבן דער װעלט די באגײכמערטע אויסדריקן און איך פארצײכן עמלעכע זאצן פון די בא־ גריסונגען. .םיט דערװארמונג און אמתער הארצקלאפעגיש קוקן מיר אויס אויף אײער צוזאמענסזןר. עס איז װי די לופמ נויםיק די ארגאניזירונג פון אונזער קולםור. װילנער ײדישער לערער העמינאר״. ״...געגענםשט זזןלן זײן אײערע הענפ, װאס האבן זיך גענומען צו עבודת הקדוש, צו זייען מזןדערנער ״דישקײמ אין דער געדיכמעניש פון דער אמעריקאנער יידישער באפעלקערונג. ווילבוג״״ ״...ז*ל עס אײך געלינגען סימ דער הילף פון אײער צוזאמענפאר צו פארװירקלעכן אלע א״ערע װיכמיקע צילן, ז$ל עס אײך געלינגען צו שאפן א גרויסע ײדישע קולמור־באװעגונג אין אמעריקע. פארײן םון ײדישע לימעראטן און זשורגאליסטן אין װארשע." ״...איר טזןרט נישם בלײבן קײן אםעריקאנער ײדישער קולטור געזעלשאסט, הלװאי זןןל א״ער קולמור געזעלשאפמ װערן אן אלװעלטלעכע