Literarishe bleter · 1930-05-02 · 18 (2.5.1930) · p. Seite 323

דיס 323?יסעד^רישע 3?2סער ג<ס■ 8' (313) זײער פײן. אבער די ״אװוערטױרעי■ פארן אנהויב פון דער פאר- •טטערוננ איז צו ביריק, פאפורי-ארטיק. סתם יעטיקרעך דאטױון, ניישמ איבערקאטפאנירט, ני־עט באארבעט. אבער עפ ראזט זיך נאך רא עו פאריכטן. די בינע-קאנסטרוקציע פון ה. יערױוניאק האט די םצענע יטטארק פארקרענערט, צעקעםטרט. די טרעפ זענען צו-ברײט און רויבן-צו א יטמיק בינע. די אויפנאבע פונס קינםטרער איז נעװינען רויב, ארט אויד דער בינע און נייטט בארויבן דעפ ארט און רוים. די פאדיבטערונג אינגאנצן גענוטען א־ז פון נאר בר״טן פאר- נעם. אייניקע סצענעם דזפן ארז־ם א ציטער אין זאר און אנדערע— או־ך נרוים באג״םטערוננ. עב איז א יםטארקע, ױב-טובדיקע אויפפירונג. און נייםט אוד- זיבט נעטט זי דער עייפ אןיפ טיט אזא ענטוזיאזם. א באטבערג דוד רעדערמאן און אויך די ארע איבעריקע אנטיירנעמער א־ן דער פא־יטטערוננ װערן פיר מאר ארויםנערופן דורך דעם באנייםטערטן עורב. ם איז אן םפק א טעאטרארע גע־צעעניים פון נרויפער באדייטונ. עם איז א ױם-טובדיקע אויפירוננ. אזוי נײט מען אװעק פון דער פאר׳טטערוננ. און דאם איז דאך זייער פיר ב״ טעאטער יעביננע;, װי מ־ט אויפעררעכע באװענונגע;. בי־ בערנערבאנען זע- בברר פרו־ען מער ישװײנערינם, װי רעדנערינם. איר טראגעדיע -אײ זי איבעררעבן א־ן זיך, זי דארך באנראבן אין ז־ך א־רע יםי־ים און ני׳םט אדויםיער־יען זיי. נאנץ װויר, ר־רנדיק איז רחר -איצער (יור־קן. אויך נישט שרעכט זענען ד־אנא ברומענפערד ייקע). פ. גא־בארז׳ט (נבאיטע). א. װארפיבטאט;מענדר) דאר־ -,;ך אמאר ארויםװייזן א ־בטיקר באצױננ צו אםתר;. ער קאן און -א-ה זיין אמאר או־ך מענט׳םרעך, זאר זיין אויך א װייר. און דאם איז ני׳בטא ב־י איב. נאדבער (יםורץ) איז צו טרוק;, ה־רצעד;. אוי-;•;-יעך פ•׳;, אבער צו טומרדיק און ־םר״ענדיק זענען ה. פאזנאנ- ײ־ א־ן קאן — די ם ר-םוחדיב. די ארע ארבעטער (די םטא- םיםטן) זענען מוראדיק, זיי הרגנען אװעק נאנצע פצענעס. — אײ האבן מיר װידעראמאר א באװייז, אז אויך דער םצענע כװון ייך געפינען נאר ארטיםטן. א ז״טיקער עורב ברעננט אריין נא־ א םאאפ, װאפ פירט איבער די בעםטע כװנות פונב דעז׳ש־פער װען ־• ״מאפע■• איז נאר א זייטיקער ״פאן״ איז נאך צו דעררייד;, אבער ז־ ׳טפ״צט מימ, איז ׳פרעכט, איז א כפרה די אויפירוננ. — - םטאטיםטן שטעקן דאן אן אויך די אקטיאר;, און רי בינע װערט פא־ױאנדרט אין א יאריר. יא. די מוזיק. פא־ די בעזונדערע םצענעם א־ז זי צייטנװייז?. ם? ז> ך / ניו ־י זןוק דער הולםוד־עזזאמעגפאד איז אםערײיע און כאר דער סיפער גרויבן פון די ״פאנסאזיארן״ האט געקאנצ מיםר״סן די םאסן, נאר די שכארקע איבערצייגונג פון דעם דעבעדיקן יידירו, האט געקאנט גורס זיין דאס, װאם איז באםר. פארגעקוםען. פרייטיק אװנט, 33 םערץ, 1930, דער זאל, װו דער זװנויפפאר קומט פאר, איז ניעט קיין איבעריק גרניסער, עם ג״ען דארט אר״ן א זעקם הונדערמ מענט׳גן, און ײען מען קװענדגט זיך צונויף, ׳םטופט סען אר״ן נאך א הונדערט, אבער די ״קװאטע״ םימ אן עודף איז שוין אנגעפראפט נאך א •טטיק פריער, א״דער די עפענונג קומט פאר. און דער עולם קוםט און קוםט. אלע אר״נגענג זענען פארנומען, זיימן־צימערן, טרעפ און באלקאנען. דער זאל, אוירװינג־*ראזא, וואפ איז געוווינט *ו יידי־גע פארזאמלונגען, איז עפעם איגט אנדערגז, אויפגעהעדט. עם פדאקערן אראפ די רויטע אלףן פון דעפ װארט ״אידײג״ אויף די לאױניגען, װאם זענען *עהאנגען אין פ־אקאםן אויף די װענט: ״יידיש א װעלט־ש1ראך", ״יידיש א *יל"1 די דעלעגאטן און געםמ קומען באשטעקט מימ רויטע רויזן. רויטע רויזן אויף די ט״גן, אויף דער בינע און די גלעזערנע זיגיראנדלען גיסן העל ליבם אויף די פנימער און צינדן יום־טובדיקיימ. עם ווילט זיך אנשטעלן דעם ליכט־װארפער און זובן דא צװי׳גן די פאםן דעם אויםדריק פון סקעפט״גק״ט, פון אומצוטרוי *ו זיך, פון מוטדאזיק״ט און יאוש. ווו איז דאם אלץ אהינגעקומעןץ זאל דאם זיין די פענסאציע, דער נ״גיר פאר די ״בערן״, װאפ וועלן ר״דן ביי דער עיעפענונג? ניין, אםעריקע, און םפעציעל ניו־יארק איז שוין *וגעװוינט דע-צו, און עם איבעראשט נישט; נ״ן, מען איז דא נישט געקופען ווי צו א פארשטעלונג, מען איז געקוסען װי *ו א א״גענער זאך, םען איז געקוםען, װייל דער ענין יידישע קולטור איז מיף נוגע. בלויז הונדערט און צען דעלעגאטן, אבער ארום טויזנט געםם אויף א״גטריטס-בילעטן. חי נאװאק, דער פעקרעטאר פון דער קולטור געזעלשאפם, עפנט די פא־זאפלונג, ער איז הייזעריק און אנגעשטרענגט, א פנים עס איז נישט ל״בט געװע די סארבאר״טונג־ארבעט. באלד ווערט פארגעשטעלט דר. ח״ם זשיסלאװםקי אלם דער ערעפענער פון *ונויפאר, און עם בדעבן אוים באג״םמערטע אפלאדיםמענטן. דעד עולם שטעלם זיך אויף און איז מקבל דעם פארגעשטעלטן מיט אװאציעפ, מיט אפלאדיםםענטן, װאס שםילן טינוטן לאנג נישט איין. און זשיטלאײםקי רעדט. דער גרויסער באװוםטז״ן פון א חיםטא- רישן פאמענט באזעלט אים, און םירוט א שםינה אויף זיין *גים. אין גע־ דרענג פון זאל האט זיך די שטילקייט אװעקגעלייגט װי א״נגעפרעםםער אםעם, און דער עולם שלינגם, שלינגט יעדעס װארם םיט די אויגן, םיט- די חושיס װי די װערםער פון א עיאח װ*לם אויף זיי גענידער* װאפ־ײאם, נאר יידישע — איך םיין ״דישיםטישע דעפאנםטרא־ ד••;: גיבן זיך נ י ש ם א״ן אין אםעריקע. עס זעט אוים, ווי דער גאנצער ענין איז עפעס פאר פראפעםיאנעלע ״דישיםטן, שרייבער און לערער: דא: פאלק קוסט נישט אין פאםן *ו די אונטערנעמונגען, און אז די, ױא: קומען, — איז עס אלץ דער זעלבער עולם. די זעלבע פנימער, װאם בען זעט ב״ אשב קבלר״־פניפ, און די זעלביקע, דא:ט זיך, קאפעליושן נאסע־קט פען ביי יהואש־טרויער־אװנטן. עס זעט אוים, ווי דאם יידי־ שיבטישע פעדד אין אפעריקע איז א שפאלם. רי מאםן קומען צו דעמאנסטראציעס, צו פאדיטישע און פאר־ :•׳איש־געזעדשאפטלעבע, די פאםע קוםט חערן א דעבאטע צװישן זשיט־אװםקי און אלגין, פונקט ווי מען קומט צו א באקס־קאמף *ווישן א דעפםי און א פירפא... די באשאפער און טוער פון דער ״דישער קולטור-געזעדשאפם רא:ן זינט דער גרינדונג, םימ פערצן חדשים צוריק, זיך נישט א״נםאד אכטוישט. קולטור־ארבעט איז געטון געװארן און װערט געטון אין אמע־ ייקע אן דער געזעלשאפט. אין יעדע שטאט און יעדן שטעטד — ביב־ ליאסעקן און שולן, אבער יעדע ארבעמ װערמ געטון אויף אן א״גענעם אופן. קורטוד־ארבעט איז נאר א ט״ל פון א פראגראם, א צוגעםשעפעט ־ערד *ו א פאליטישן וואגן. עם האט געפעלט די קולטור־באװעגונג, וואפ יאל אויכפילן די בלויזן, די אויסגעל״דיקטע אינהאדטן פון די גרויסע דענד־יקע־ טויזנטער מיטגלידערדיקע ארדנם. די איניציאטארן פון דעד קולטור־געזעלשאפם זענען געגאנגען, געפיל: דעס ײאקל םון ז״ערע טריט. ענדעבע פרווון זענן שוין א״נמאד כעדאנט געװארן. מיט ציטער און פהד האט די *״ט פון צונויפפאר זיך יע־נענטע־ם. ערשט מיט עטלעבע טעג צוריק פאר דער קאנפערענץ, אויף א גענע־אד־פארזאמלונג פון די נױ־יארקער םיטגלידער, איז געפאלן יעװא־ן דאס ווארט, אפילו פון אפמיםיסטן״ אז דער צונויפפאר זאל אפ־;ע״ כט ווערן, אפגערוקט ווערן אויף אן אוםבאשטיםטער *״ט. עם האט געהאדפן, װאס מען האט גערופן די מימגלידער *ו א קבלת־פנים ז'=ז ר״יען אויף דער דאזיקער פאר־קאנפערענץ. עס זענען געקומען ׳~ע:ע צענדליק מענמשן. און די עטלעבע *ענדליק זענע באשטאנען פון יײאט פען האט ז״ סיט א האלבע שעה פריער געטראפן ב״ די טיש־ ל׳י *ין דער... ליבעראםן־קאפע. און שפעמער סיט א שעה ז״ דארט װירעי■ צרעפן. א׳ז ב״ די איניציאטארן םון צונויפפןזר האמ זיך דווקא דער אפעטיט צעשפילט, מען האט נישט געײאלט א צויאםענפאי פון עפעס א כעיע־שאפט, נאר א פראקלאמירונג פון אן אלװעטלעבער אידעע, א דע־ ־א:;:י־אציע פאר ״דיש און ״דישער קולטור״ װאס זאל אפקלינגען נישט ״'*;'י־'*יק״ נישט בלויז אין אמעריקע״ נאר איבער דער גאנגער װעלט.