Literarishe bleter · 1930-05-02 · 18 (2.5.1930) · p. Seite 322

קיסעדעדי׳סע 3?11ססר 013. 18 (313) זײ- 322 טאז׳ט). די אויגערשטע װע?ט איז בכצצ שטארקער פערזאניפיצירט, װי די אונטער׳שטע. דוד הערםאן האט אפיצו זיך באםיט מאכן פון אםתרן און אויך פון צײקען (דיאנא באוםענפערד) םער באװוםט- זינ־קע און אקטיװע טוערינפ אין דעד פארטײ. אכער דערמיט האט ער נאך אקץ דעם צװײמן ׳טיכט, דעם ארבעטנדיקן, נײטט נענעבן קײן יהגיםות. די האנדצוננ קופט פאד אין א קצענעדער ײדישער יטטאט. ערנעץ אין אוקראינע. דער ארבעמער-עוהם איז נאך דאן, אפ׳שר נאך פאיז ״סעז־טן יא,־, געװען ני׳טט באװוםטזיניק. םער אמעםײנע אוםצופרידנק״ט, װי באװוסטזיניקער קאםך. םער אויפברויז, װי ציר-באװוסטע אדבעט. און ני׳םט ״דער חבר פון צענמר״, הבר צארי איז דא דער פירער, דער דעה-זאנער, נאר נראד דער טויבער. אנ־ יטטאט דער פראקראםאציע רופט דא די האק. בערגערםאן אי״ן באםיט זיך אין זײן פ־עסע ארײנצוטראנן קרארק״ט, צירבאװוםמ- ק״ט. אויך דוד הערםאן האט זיך באםיט עם צו טון. אבער די אוכ־ קראדקײט, דער געפיאנטער איז פארבריב;. און דאם איז דער בר״ז פון דעד פ־עםע. ד• אויםרופן פון דער ״פאםע״, װאפ זענען דא אין דעד אויפירוננ, הערפן כרר נ־׳עט־ כיט קראדער צו םאכן די יאנע. םינײט ארויפ נייטט װיםנד־ק װאם װיר די אויפנערענטע םאםע, װאם פאדיאננט זי, פאדװאפ קעםפט זי. נ־עט נעקוקט אויף רעם, װאס דער אינהארט פון דער פיעםע א־ז א־ן אמעפײן אן איטער, ערטערװײז אפיצו פרימיטױוער, אבער בעדנעהפאן האט כאװיזן ם־ט עטרעכע נערוננענע ׳עםריכן צו באיעבן די פאד׳םוינען און ארוים׳עטערן זײ אין אן אריגינעהער, א״ננארםיקער, פארטיפטעד אויפפאםוננ. און אט דאם אײגנארטי- קע, פארט־פטע האבן דוד הערםאן און די ארטיפטן באמיט זיך צו נעבן דודך ז״ערע פארקערפעדוננע;. אויף דער ער׳טטער פאר- ׳טטערונג (בםקום גענעראד-פדאבע) האבן נאך נ־׳םט אצע ארטיסטן בא־ו־זן ארו־פצוברענגען דאפ א?ץ, װאפ פיאיז דא אין זײערע םענרעכק״טן. ני׳םט אהע זענען םאםבערנס, װאם זאצן גרײך םיטן ער״טטן ״שאפ״ קאנען טרעפן אין ציר• אבער דער גאנג איז א גוטער, און אין א פאר טענ ארום װעט ׳טוין געװים אצץ זײן פארטיפטער, נע״טדיפענער אזוי װעט או־ך גע׳טען םיט די םאםן-םצענעם און ם־ט די טענץ, װאכ װערן נאך נעװים דעגורירט און נעצויממ װער;. הערםאן האט, װי געזאגט, אר״ננעבראכט ענדערוננען אין דעד פ־עפע. א־ך װיר נ־יטט בא׳פטרײטן בכמ דאם רעבט פון א רעז׳ם־- םער צו םאכן א־ן א פ־עפע, װו םיאיז נו־טיק, אײנ־קע קירצונגען אדער באארבעטוננע;, אבער צוגעבן אין א אדיג־נערער פיעפע א״- נענע ׳טטעק, פרעםדע װערטער — דאם איז ׳טוין א פראנע. א־ך פאר׳טט״ אויך, אז םען קען רעפטאװרירן אן אלט װערק צוריב ד־ער הײנצ־־טיקער בינע און םאדערניזירן עם א־ננאנצן. דאן איז דער א־נםצענ־זאטאד א ׳עותף צום װערק, א פיט׳טאפער, װי, רם׳טר, םטעפאן צװײנ האט נעטון ם־ט בען-דזיטאנםאנם ״װארפאנע״. דוד בערנערפאן אבער איז א םײםטער פון דער ײדי׳טער שפראך, ער זיצט אפט ׳טבעה נקײם או־ף א װארט, אויף אן אויםדרוק. טאר פען נ־׳עט דעריבער אזוי רי־כט אנפיק זײנע א פיעפע מיט ״אטםע־ ביאפינעם״. אפיטד טוען עם ׳טוין די ארטיסטן נופא, װען זײ װײסן, אז פ־׳ וױ ם״ איז ׳פוין אריינגעבראקט אין דער פיעםע ״׳טחימת- חוץ״. דער טויבער פון א. םאםבערנ איז א נרענצנדיקע ״קרעאציע״. צו זי־ן װונרערבארער םצעני׳טער נארערײע איז אים צוגעקומען א נ״ע װונדערבארע נע׳טטארט. ער א־ז אײזן-פעפט א־ן ז־ין נעבראכנ- קײט, ׳טטארק פון אנהויב ביזן פוף. מיט ארינינערע ׳טטריכן, האװא- ־עם, ׳טטי־-םאדוי׳אציעפ ׳טםידט ער צו צו זיך דעם צו׳שריער. זײן ־עדער אויפטריט אויף דער בינע װערט באנרײט ם־ט רוי׳טנדיקע אפראדיםםענטן, װאם ׳טטורםען-או־ף אויך אין מיטן פון א םצענע. פאר א קאנטראםטן האט ער אונז באװיזן; שײראק, םאטקע גנב, יט־םערע םאראקער קארגער און איצט — דער טויבער באםת נוט איז ה. נאטריב (םאראם ביק) קרעפטיק, פעםט און םיט פא״טטאנד. דוד רעדערםאן איז א־נם עו״טטן אקט צו-צע־ טוםרמ. א־ן צװײטן אקמ איז ער ׳טוין פיר בעסער. די רא?ע װעט ז־ך נאך ב״ א־ם א־ינ־עטערן. םער טראניזם, װי קאריקאטור דארף ער פון דער רארע ארו־םברענגען. א. ראטםאן איז אין ארנעמײן גוט. ער דארף נאך זיך פארטיםן אין די אײנצר-םאםענטן. קצארא םענאראװיט׳גי האט נוטע םאםעגטן (איבערהויפט אין דריטן אקט). א־ן דער רא?ע דארף מען אבער םער װירקן פיט אינעררעכע איבער־ צװ־־פן די פא״עוינען, די האנדר.־נג,-דער אנװוקס פון די נעשעעני׳טן קוםט פאר ג־יטט א־ן אײן פונקט, ני׳טט קאנצענפרירט, נאר אין פאױעײרענע ערטער, אין פאר־ב־־רענע פהאכ;. די פ־עםעם, װאפ װערן במחיעבה-תחירה נעיעאפן דורך דראםאטורנן פא־ דעד םצענע, האבן ׳עו־ן זי־ער נופח, ז״ער מראפאדעט־. אקץ װערט בײ ז״ צונע- ־עפ־צט און צונעמראפן צ_ו דעם ציר, ארע װעגן און פאר׳עו־נען װערן נעצויגן דורך געהײםע פעדעם צו רעם א־ין צענטד או־ף רעד םצע- נע, װו עם דא־ף ז־ך פאנאנדעדװ־קרען ד־ דראםע, און װו עם גר״ט ז־ך דע־ צוזאםעניפטויפ, דער או־פרײפ. אבעד א־ן ־אםאנען און דעדצײרוננען, װאם װערן דראםאט־זירט, איז נייעט אזוי נר־נג ארויפ־טײרן און אדויכט־ירן פון ארדי ׳עירדערוננען און ב־רדער כרויז א דרײ-פ־ר קאנצענטרידטע אקטן. פדובן דעד־בעד אײנ־קע א־נםצענ־זאטארן כא־ן-ברירה צו ״.יאפן אזערכע פ־עםעם א־ן א 10— <_•! פצענעם. אכער די גרו־פע צאר קרענערע כצענעם צ־::.־עקרען רי פאר׳בטערונג און נ־בן איר צו א רעװי-כאראקטע . דו־ בערגער- כאן האט נעפונען אן אנדער או־סוועג אניכטאט אפנע־יםענע, אפגעט־ירטע אײנע פון דער אנרערע כצענעס, האט ער זײן פ־עפע פון אנהו־ב ב־זן פוף נעט־ירט אוי־ צװײ פראכן, — אויב; און אונטן; אויפן ם־ר-גארן און אונטן, א־ן קאנטא־; אויבן אין עם- ציםער און אונט;, א־ן קיך. א־ן אײנעב א װאר־אנט האט טאקע בע־גערםאן אננערופן די פ־עםע ״אויבן און אונט;״. ם־ר האבן דא פאר ז־ך אן א־נטערעםאנטן או־פטו, — א כםררר־קן גע׳טפ־ר פון פאר״טײדענע װערט;, פון באזונרערע פאריטו־נע;, ׳טיכטן, פיטו- אצ־עם. אט ׳טפירט זיך אפ א כצענע פון אונטן, און נרײך — פון אויבןי אט װע״ט או־פן צ־וײטן פראך עפעם רעמאנצט, און אט קוםט נאר פא־ א רעאקצ־ע א ב־רד און אפב־רד, אדער א םצענע און א קאר־קאטור או־ף א־־. דע־ או־בן און אונטן רעבן ז־ך ם־ט זײערע אײנענע רעבנם, ם־ט זייערע א־ינענע געוװינהײט;, זי־ קענען נייטט אוםירענגען אײנער רעב אנרע־;. אבער זײ נ־בן זיך או־ך ני׳טט אונטע־ און עם נר־יט זיך אזוי צוב נעראננר, צום ־צוזאםענשטוים די נוט-אײננעאר־נטע בינע-א־ינריכטוננען, םיט ד־ פאס־קע ריכט-אײנ׳ט־טערונגען קענען ב־• ד־ צװײ פצענע- פראכן ארויםברענגען וװנדערבארע קאםב־נאצ־עכ. בײ אונזערע פצענישע באר־ננוננען האט דער רעזיט־פער נעהאט פאר זיך א ביז גאר יטװערע או־פגאבע — די פיר א״נצמע אויבן און אונטן-םצענעכ צו פארײניק;, כד־ צו הארטן ד־ אקצ־ע און אויך ראם אויג און די אויפםערקזאםק־־ט פון צו׳טױער םער און דויעדנ- ר־קער אויף א־־ן פראך. - און םען ז־אר■־ זאנ;, אז א־ן אמעם־ין א־ז עם דור הע־םאנען זײער גערוננען, הנב רא א־ן רארט פ־רמ זיך אברויז און עם האבן נעםוזט קוםען אפװײכוננען פון טעקסט און א־נם נעבו־ פון דער פ־עפע, װי עם א־ז ב״ בעמערםאנען. א־ן װאם נאך; ב־י בעדגערםאנען א־ן ־עם א־צט-פארעפנט- רעבטן װאר־אנט א־ז די בדו־ט-ם־ר או־פן עד־טטן פראן, און אזוי טאקע האט ער אננערופן א־צט ז־־ן פ־עפע. בײ העדםאנען, און א דאנק דע־ װונדערבארער ׳ט־פ־ר פון א םאםבערנ;, א־ז דער טו־בער נעװארן די צענטראאע פ־גור, דע־ אקם, ארום װערכער עפ דרײט ז־ך רי נאנצע פאריטטעמננ. אונז א־ז ׳טוין אויפנעקוםען אםאר א־ן די ״ריט. ברעטער״, א־ן צוזאםענהאננ םיט דער אויפפ־דונג פונם ״טויבן״ אין װײם- מםי׳טן ײד־יטן םרוכהיטן טעאטער (זע ר־טי ברעט. 1929, גי 4), זיך אפצו׳טטערן גענו־ער או־ף דעד פיעםע, און אנװײזן, װי זי איז באארבעט נעװארן רורך דוד בערנערפאן פון ז־־ן אײנענער נאװערע .״רער טו־בער״, װאם עד האט אננע־טריבן א־ן ד־ ער׳טטע ־ארן פון זײן יטאפן (א־ן 1910). בעדגערפאן האט א־ן דער פ־עםע ארײנ- נעבראכט א ר״ נ״ע נעיטט־ארטן, און אויך די פריערדיקע האט ער א־צט בדייטער, פואער נענעבן. עד האט אויך ארײננעבראכט פיר נײע עפ־זאר;, װאם רארפן בורטער םאכן דיעם אונטעחטײד צװי׳טן רי צװײ װעאט;, ד־ צװײ יטיכטן, — די נב־רישע און ארבעטנ- ר־קיכ ר־ באיעבאט״טע און קיכי׳טע. אבע־ די אויבעחטטע װערט, רי נביר־יטע, א־ז דורך בעמערםאנען פורער, גאנצער, בורטער בא- װ־זן, ד־ אונטעד״טטע — צעיטוװכענער, םטויטט׳טער. נאר דער טויבער איז נוט, פעםט, יאדערדיק און פורברוטיק■ און טאקע רערפאר זענען אויך ב״ הערםאנען פער נעריננען די סצענעם און נע־טטארטן. װערכע זענען אויך ב״ם פארפאסער נאנצער און קרארער דע־ טו־בער (א. םאםבערג), פרוי ב־ק (תערענע נאטריב), ־אםר באבצ־ם (דוד רעדעדםאן), ׳שםעון ביק (א. ראטםאן) זענען רעריעפעד נענעבן, װ־ אםתר (םענאראװיט״ט), חבר צארי (אינװענ-