Literarishe bleter · 1930-04-25 · 17 (25.4.1930) · p. Seite 308

?יססר*ר'שס בלסססר 012. 7/ (312);״: 308 * זײן נויטװענדיק צע׳שםעצצ; זיך אינם אײעריקאגער גיהנום־קעםי און אאע קאנװואםיעם און צאפלעני׳ען, װאם רער דאזיקער ״איך״ םאכט דורך, אײדער ער באהעפט זיך םיט די נײע עצעםענטן און װערט םיט זײ צוזאםען פארװאנדצמ אין א נײער בריאה. ״פלוצלינג פילס מען — הינפער זיך איז נענםיק־אלםער גאם גע׳טפארבן, נ״ער גאט פון אומבאקאנטן לאנד שםרעקם אוים רי הענם און וויל א קרבן. שליםט מען ציטעריק די קעםטלעך אויף. זועעפנט םען די •עקלעך פאלן אויף דעם נ״עם גאטם םזבח טלית־קםנם און געהעפטע תפיליז־זעקלעד• און דערנאך, די שבת־יום־טובדיקע טעג, ווי טעג פון אינדעדװאנן . (ז. א״גנם. זי 22) װיפל ׳םטילער טרויער און פארװײטיקטע רעזיננאציע לינט אין רי דאזיקע פ׳טטותדיקע ׳טורותן װי טיף װײנפער, אין דער פאד- קעדפערוננ פון זיין העלד ד״װים אדער דוד, לעבט דורך די טרא- נעדיע פון םוזן םקריב זיין זײן ״נעכטיק־אלטן נאט״ אויפן םזבה פון דעם נייעם, װאס באשטייט פון לעדער־פאס;, רעדער־נעיע; און זודנדיקע. קאכעדיקע קעםלען, װאם פארװאנדלען דעם םענט׳ען אין א ״פאר׳שםירט רוחל״... אין זיין פאעםע ״אייננס״, די ער׳טטע פון זיין בוך. פרװוט װיינפער צו ראננלען זיך םיט דעם פאטאלן צעפאלוננם־נעזעץ ער קלאםערט זיך אן דער ײדישער ׳טפראך און אן רער נייער ײדישער קולטוך ער באםיט זיך צו נלויבן אין זײער אױםערגע- װײנלעכער װירקוננם-פעיקייט, און שרײבט צו זײן העלד-דוד, א ״די׳טער דיכטעך דעם כח צו קענען פארכשופן םיטי זײן דיכטעד- װארט אן אםיםילירט ײדי׳ט ם״דל, די טאכטער פון אםעריקאניזירטע עלטערן, און זי צו דערפירן צו רעדן ײדיש און צו װערן פון א ר״ט׳טעל צוריק א רחל... ער פילט אבער נישמ, װי ער איז זיך באלד אל״ן םותך און װי אין םאםענטן פון אםתער באנײםטערוננ און פון טיפערער עםפפינדוננ, בעט זיך ב״ אים זײן צוריקנעװא- רענע רחל רחםים: ״אבער רעד אויף ענגליש, ליבער!" — ב״ איר בעםטן רצון, װען עם האנדלט זיך אין שטארקע נע־ פילן, םוז זי זיך נעבעך אוםקערן צו עננלי׳ט. דאם לעבן איז שטא־- קעך װי די דיכטוננ. און דאם אםעריקאנער לעבן איז א פאטאלע־ ני׳טט קוקנדיק אויף זײן פר״װיליקן פארשכורן זיך םיט זײנע אויםנעטראכטע אדער אויםנעחלוםטע װידער׳טטאנדם־פעיקע יידן, פאלט דאך װ״נפעך סוף־כל־םוף, אוםבאםערקט, ארײן אין יאוש, און דערפילט, אז זײן אםעריקאנער ײדישער נאציאנאליזם איז ני׳טט םער װי א בלום אין א בלוםענטאפ, אויף א פענםטער פון א אײון■ בעטאנענעם סאלאן, אבער װײט נישט קײן לעבעדיקער בוים, װאק ציט יניקה פון א נאטירלעכן נעזונטן באדן. אין אזעלכע םאםענטן פרװוט װײנפער זיך נעפינען א טרײבט אםאל אינם ״אםעריקאניזם״ נופא, און אםאל װידער אין דער אידעע פון פעלקער־פארברירערונג. ״אין ד״נע רעװנדיקע שיבן איבער האדםאן — מיסיםיפים טיפן זענען מיר אויך ב״ דער ראד, אין ד״נע א״לנדיקע באנען, א־ן ד״נע פליענדיקע עראטלאנען זענען מיר אויך ב״ דער ראד. אין ד״נע טאלן, אויף ד״נע בערג, אויף אלע ד״נע רוישנדיקע מערק, דער עבא אויך פון אונזער טראט. (ז. מיר אמעריקאנעי) און אביםל װײטעך ״און איר פארװארפענע אהער, ײאס קומען מער און מער דורך אלע ימען, אויף יעדו בארג און טאל, לאזט הערן א״ער קול, איר זין פון אלע שםאמען. אויף שם״ן און אויף גראנים, פון יעדן שטאם — ז״ז ליד, א. א. װ. דערםיט דערקלערט זיך, װאם דער אפעריקאנער ײד לעקט אזוי ״טטארק די פיננער פון דעם, װאם םיר רופן ײדי׳טן שונך עס האנדלט זיך נישט װעגן ׳טאפן און אנטװיקלען קונסט, נאר װענן פארנעםן א װ״ל אםעריקע און זיך איבערטראנן, פאר א פאר ראלאך אין אן אםאליקער נאױוער פוילי׳טער אדער רוםישער קל״נ־ שטעטלריקע םביבה און װאם םער שארז׳ט — אלץ נרעסער דער קאנטראםט םיטן אםער־קאנעד ״יעצט״, און אלץ גרעםער צוליב דעם די טוישונג, ראס אפנארן זיך. װי עס זאל אבער נישט זײן, לעבט דער אםעריקאנער ײד דודך א גאנץ טיפע טראנעדיע, און עפעס רעװאלטירט זיך צ״טנ־ װײז אין אים זיין טראגעדיע איז אויף אזויפיל טיפעך אויף װיפיל ער װײםט און פילט, אז ער טאר און קאן נארנישט טון, כדי זי צי פארם״ד;. ער םוז זיך רעזיננירן און צוזען םיט זײגע איי־ נענע אוינן, װי םיט ז״ן איינענער הםכםה און נלײכצײטיק קענן זײן װיל;, פירט דאס לעבן דורך דעם גאנצן צעפאלוננס-פראצעס פון זײן ראכן-אינדיװידואליטעט, ער זעט דאס צו, רעװאלטירט זיך א ווייל אינסטינקטױו, דערשטיקט אבער אלײן די רעװאלוציע בײ זיך אין קארץ, און טרײסט זיך םיט פופנשפילן, םיט טעאטער- װירקלעבקייט און םיט קבר־אבות־בילדער... ♦ * * אט דעד אינערלעכער רעװאלט קענן דער אויפלעזוננ פונם נאציאנאלן איך אט דאם פײנלעכע געפיל, װאם דערםאנט אן דעם נשםהדיקן םצב פון א ״פעער נינט״, בעת דער טײװל, בדםות גלח, װײזט א׳ם דעם שםעלץ־לעפל און זאנט אים אן די ביטערע בשורה. אז עך ״פעער נינט״, איז נישט םעך װי ״א טעפל אן אן אויעך־. און אז ער םוז פון דאסנײ איבערנעשםאלצן װערן םיט אלע אנדערע בדאך־םאטעריאלן. כדי ערשט צו קרינן א תיקון — אט דאכ ש׳ײנט םיר צו זיין די טרייב־פעדער פון ז. װײנפערם נאנ־ צער פסיכישעד און דיכטערישער באװענלעכקײט. און אט דער דא־ זיקער םאטױו, װאס איז ביי אונז לחלוטין נרינג-געשעצט נעװאר;. םאכט ײײנפערן פאר א דיכטער םיט אן אײנענער טאנאציע און םיט אן אײננארטיקן קלאנג. ני׳עט קײן נײע אויםדרוקם־םיטלען ברעננט אונז װײנפעך זײן פאנטאזיע איז א כאשײדענע, זײן קאלאריט — אײנטעניק, זיין בילד — זעלטן װען פאיכאפנך זיין װארט־אוצר — א בא־ נרענעצטעך זײן פערז איז אבער לײכט און םוזיקאליש, און דער עיקרשט, ער פארםאנט נעםיט. קינדעריש־נאױון און םאםעדיק־ חא־ציקן נעםיט. ער איז נישט גרויסצוניק, היםל־שװעבנד׳ך זיין שװוננ איז א באשײרענעך ער פאדםאנט אבעד א טיפן ערנםט, אן עי־לעך נעפיל, א שפילעװדיקע, נוטםוטיקע װוילױננערישקײט, אין אן א שיעיר תםיםות, פשטותדיקע תםיםות. ״איך בין א מענט׳ם. .ױאם יין פאידיבט אין אדץ ייז גאי, איך ־עב זיך אט אזוי גו אדדע גוטע יאי אמאד בין איך א בוים מיט זאפטיק־פרי׳טע פרובט, וואם ווינקט צו יעדעין — קומט נעםט, פארזובט! אמא' בין איך, ײי אויפן פעדד דאם גראז, וואם דעבט זיך אין דעי נידעייק, ני׳דט פדעגנדיק צו וואס״. (ז. א״גנס, זי 54) אט אזוי כא־אקטעריזירט זיך װײנפער נופא. בנונע זײנע אויםד־־קס־םיטלע; א־ז ע־ נאנץ װײט פון איבערנעטריבענע אי־ לוזיעס א־ז פ.ין ײעלן אייפצװיננען בײ דער װעלט אן אוםבאד־נגטע דסכםה או״5 אויכע־נעװײנלעכער אדינינאליטעט, ער איז דערצו צו ע־יעך און צ• אייפ-יכטיק. צעקנעט און פאיקנעט איך דא איבעי, אין ׳טיין פון באגידדעטע מנורות צע׳ט״נט זיך מ״ן ׳ט״ן דא בזויבוד״ (ז. א״ננס, זי 89) דאס, װאס װ״נפער ברעננט אבער באםת אײננס, זענען זיינע נײע םאטױון און דער אופ;, װי אזוי עד לעבט זיי אדורך קיינעד כיז װײנפערן האט נישט אזוי טיף דורכנעלעבט די טרא־ נעדיע פון אונזער נאציאנאלן צוזאםענברוך אלע זײנע פאעמען, לידעך כאלאדן און םצענישע םקיצן שטעלן מיט זיך פאר א מע־ לאנכאלישע גאמע פון נשמה־װאקלענישן און פון ביטערע םפקות־ נעפילן. אוםבאװוםטזיניק פירט ער אדורך פאר אונזערע אוינן דעם נאנצן, פאטאלן צעפאלוננם־פראצעם םון אונזער נאציאנאלז ״אידי,