Literarishe bleter · 1930-04-11 · 15-16 (11.4.1930) · p. Seite 280

סר$ר'שס בלבספר נוס. 5-16/;311*310) זײס 280* ״זשארגאן״ — זאנט פרץ — װי אויף א כאי שני און נישט װי אויף א פארמיטאוננ, װאם גײט פאריבער. איך װיא, זי זאא װערן א שפראך, און דעריבער באדארפן מיר פארברײטערן, פארמערן אירע אוצדות און צוגעגן איד יעדע רנע אאץ-נײע אויםדריהן, אז דער שרײבער זאא נישט זאנן, פיר איז ענג דאם ארטי• (דארט, ז. 41). ״כל זמן אונזערע ברידער — שר״יט פרץ אין אן אנדעד ברױו — װעאן נישט קאנען זעטירןן באמת ז״ערע נשמות מיט דער ״דישער דיטעראטור, כל זמן זײ װעקן נישט נעפינען אין דער ריטעראטור דאפ אמתע װיםן, װעט די ציטעראטור זײן נישט מער, װי אן אומנוציק שפיריכלי. ״אויב םיר פארלאננען פון פאיצק, עם זאל קאנען ז״ן שפראך, — דאן דארפן מיר די שפראך צונרײטן אזוי, אז זי זאא באפרידיקן אויך ארע באדערפענישן פונם משכיל״ (דארט, ז. 23). פרץ זאנט אנב ארויס אינםערעסאנטע מ״נוננען װענן א ריי פראגן פון ײדישן לעבן. אט בארירט ער די פראנע װענן אםימי־ יאציע און ער שרײבט; ״אסימיראציע פון ארע צדדים א־ז נעװיס א יםײנע און נוטע זאך. צו פארראננען אבער פון א״ן פארק, עם זאר זיך אפ־מ־ריר;, עס זאר װערן א ׳טפײז פאר אגדערע, עס זאר אדאפ פון דעד רעבנם-ארענע אין תהום פון נישט-זײ;, איז נעװים א ז־נד און אן אטענטאט. און אויב אט דער נעדאנק נײט ארוים פון רעם זערבםטאפפערער נופא, איז עם זערבםטמארד. דעריבער כר- זמן דער :אציאנאיעד געדאנק לעבט צװישן אלע אנדערע פעלקער, װעט ער לעבן אויך צװישן אונז, און פיר זענען מחויב און נעצװונ- גען (מיט דעם נאטור-נעזעץן צו עקזיםטירן װי א זערבשטענדיק פארק. מיר קענען מוחר זײן אויף אונזער עקזיםטענץ, כדי צו װערן א טײר אין א בלר, װאם באשמײט נאר פון טײרן, אבער םיר קאנען נישט פארמישט װערן אויף אן אנדער אופן און אײננעשצונ- נען װערן דורך אנדערע און װערן פון נאר—נארנישט...״. חוץ דעם —ניט פרץ צו—קאן דער נעדאנק פון אםימיראציע איצט נארנישט העלפן, װײר סיאיז שוין אװעק די צייט, װען מיהאט די אםימירירטע אויפנענומען מיט אפענע ארעמס״. פרץ קומט דא צו דעם געדאנק, װערכער איז שפעטער מיט עטלעבע און צװאנצ־ק יאר, — די רעצטע יארן פון זײן לעב;, — אויפנעװאקםן ב״ אים אין א נאנצער װעלטאנשויאוננ: װי א קרײנע פינדערהײט — שרײבט פרץ — ״זענען םיר אװעק- געשטערט אין קאםף קעגן דעם שונא, װאם לויערט אויף אונז פון אלע זײטן״. אבער ״אין אײן זאך האבן מיר די אויבערהאנט — די גערעכטיקײט איז מיט אונז. זאלן די פראקטישע מענםשן זאנן, װאם זײ װירן. נערעכטיקײט איז נישט קײן אבםטראקט-אויםנע- טראכטער נעדאנק,׳ סיאיז נישט נאר א שײנער קלאננ. אין אט דעם װארט איז דא א װונדערבארער אינהארט װאם איז אן א קערפער, אבער עם איז א קראפט אין א קערפער סיאיז די קראפט, װאם איז אין אונז, זינט מיר זעניען אין נלות און װאם לאזט. אונז נישט אומפאק. דאס איז אונזער שטארקײט, דאם איז אונזער הארט- נעקיקײט אין דעם קאמף...״ (דארט, ז״ז £4—29). רסוף זאלן דא נעבראכט װערן עטלעכע שורות, װאם פרץ זאנט װענן ״מאניש״. אזי ״מאנייט איז פארעפנטרעכט נעװארן— שרײבט ער צו ש״ע — האב■ איך באקומען םיר רויב-בריװ, אכער די אלע, װאם האבן נערויבט,-האבן באמערקמ, אז דאס פאלק װעט נישט פארשטײן ״מאניש״. און אויב אזוי — צו װאם טוינ עם? אבער איך נעם עדות אונזערע מאםן, אז אויב זײ פארשטייען נאר לויט זײער פארשטאנד, דערפאר אבער םיירן זײ די שײנקײט, דעם נ״סט, װאם שװעבט איבערן שיר. און דאס איז דאך דער צװעק פונם שיר — נישט אויסצודריקן דורך מליצות דאס בא- קאנטע, נאר אויפצודעקן נײע הימרען, צו שאפן פארן פאלק נײע באנריפן, ארײנצודריננען צו אים מיט נײע נעדאנקען, און נישט איבערצודערצײרן דאס אלטע און פארערטערטע. דער לעזער בא- דארף טאקע ר״ענען אײן םאר און א צוױיט םאר, א זװױיט םאר און א דריט מאל, אבער װאם מער ער װעמ רײענען, װעט ער ארץ מזנ־ פירן, אלץ מער וועם ער פארשטײן...". אזוי האט פרץ אויפנעםאסט זײן ״מאניש״, װאם איז נעװען באמת נאר א נ״עם אין דער ״דישער ריטעראטור. ררײ שפראבן — רוםיש, פויריש און דייטש — אײניקע ביכער, יװי װונדט א, אנד״ (דארט, ז. 24). און נישט נאר איבעד פסיכא- ראנ־ע, םאציאראגיע און פיזיק װיר פרץ פארפאםן ביכער אין ײרייע. אין א צװײטן בריװ צו ש״ע א״רט פרץ צוצונעבן, אז ער האט ״פארגעסן צו יעדן .ױעגןי דעם, װאם םיאיז זייער װיכטיק— צו געבן פארן פאלק ארטיקאען פון נעשיכטע בבלר און ײדישעד נעשיכטע בפרט״. דאם איז װיכט־ק פאר דער באפעסטיקוננ פון דער ײדישער שפדאך א־ן רעבן. ״כדי די שפראך זאל ױין א פעסטער זײר, איז נויטיק, זי זאל זײן א שפראך, װאפ זאב באפר־דיקן אלע בא־ דערפענישן פון די, װאפ רעדן און רייענען אויף איר און דערי- כעד — דורך ־עדצײרוננען ארײן קאן מען נישט בארעבן די שפראך, און מען קאן או־ך אונז נישטי בארעב;״. אפשד רע־פאר האט פרץ ארײן ני׳עט געהארטן פון דעם, װאס ע־ האט ראן געשדיבן. זײנע קינםטרערישע װעדק האבן א־ם ניפא נישיט באפ־יריקט. פדץ שדײבט אין א בדיװ רדך אנב: ״זשאדנא; האב איך נ־יעט נעדדוקט א.ן ביז אהעד האב איך פאד- ביענט דאם. װאם איך האב נעשדיבן״. עב .־אננרען זיך אין פ־צן פאדשי״דענע כהות. פון אײן זײט צ־ט אים א■; דע־ ב־ײט, אי; דער װײט. עם דו־; א־ם ארגעמײנע פ־אברעמע;. ״א־ך פארשיטײ נ־שט — שרײבט ער צו ש״ע — פאריואם פא־יאננט א־ד נא־ פונם רעבן פון ״ד;. דארף דען א נא- ציע נ־שט װיםן דאס רעבן פון רער אנדערער נאציע, װאס רעבט מיט איד ציזאמען?... און איד באנרענעצט זי נאר מיט א״נענע פראג;...״. פון דער צװײטע־ זײט אבעד אינטעדעם־רן אים פדאב- רעמען פון ײדישן רעב;. פון ד־ װעדק, װאס ער האט אין יענע־ צײט אנגעשדיבן, זענען כמעט אלע םיט א ײדישן, עכט-״דישן א־נהאאט. ער פאדמעסט ז־ך אויך אויף א גרויס װערק און דערװ״ר שיקט ער ארוים צו ש״ע ״דאם ערשטע בוך פון דעם נרויםן װערק״. אין א״נעם א בריװ;זע ״בריװ און דעדעס״, ז״ז 29—49) דער- צײרט פדץ אויםפיררעך װעגן אט רעמ װערק; ״דער צװעק פון דעם נאנצן װערק א־ז — אדורכצופירן אונטער רער קריטיק און צושטערן צום שאנדםרופ ארע נדורי-הדור, די אננעזעענםטע חםידים, מתנגד־ם, םוחרים, פיראנטראפן און בערי-טובות, און אויפ- דעקן רעם פארעיפושטן קװאר, װאם פון אים שעפט אונזער רעבן״. פרץ ש־רדערט רארט א דיבטער, ײאס זוכט שיטאף און העלדן פאד זײן װערק. אזוי װי ער קאן אים אין זײן קרײנשטעטר טשאכנאװ- קע נישט געפינען, פארט ער דעריבער קײן בובערניק, אין דער השכלח-שטאט, רארט האפט ער צו באקענען זיך מיט ךער געזער- שאפט און דארט װעט ער אויסקרױבן פאר זיך א העלד. דערװײר פ־רט פדץ אדורך פארשײדענע שיכטן פון דער ײדישער נעזער- שאפט. עם האבן געזארמ קומען נאך טײרן, אבער אויך אט דער ער׳עטער ט״ר פון דיער פאעמע איז פאדרוירן נענאננע;. יעקב דינעזאן איז געװען באגי־סטעדט פון דעד פאעמע. ״איר ברויכט זי לעזן, — שרײבט דינעזאן א■; א בדױו צו ש״ע—יײראן װעט אייך א רעבעדיקער פון קבר אויפשטיי;, און איר װעט נישט װיס;, אויב אין פוירן ײארט בײראן אנרער׳ם נעשריבן און נעקאנט שרײבן״... װי דור פינסקי נ־ט איבער, האט די פאעמע נעהײםן ״װו נעם איך א הערד?•״ ״נעש׳דיבן אין םטיר פון בײראנס ״טשאירד הארארד״ און אין רער ״בײראנישער שטימונג״. (זע ״ברױו און רעדעם״, דיז 39—40). פרצן זענען עננ די ראמען, אין װעלכע עס איז אר״נגעמון די ײדישע רימעראטור ער װארפט פאנאנדער די מחיצות, ער װיר פארברײטער;, פארטיפן די פארמען און דעם אינהארט. ״אז מיר װירן ארײנברעננען נ״ע נעדאנקען — שרייבט ער צו ש״ע — מוזן מיר געבן אויך נײע פארמען, נײע אויםדריקן, װײר דער רבוש פונם אלטן פאסט זיך נישט צו צום נ״עם. די אויסדריקן זעען אויפ רכתחירה פרעמד, אבער םוף-כר-םוף װערן זײ ארײנדריננען װי א שטראם אין דעם רעזער און זײ װערן באר״כערן זײן פארשטאנד דעריבער האב איך זיד נישט באםיט צו באשרענקען מײנע געדאנ- קען און באנרענעצן זײ םימ די אויסדדיקן פון המון. אדדבא, איך האב זיך נעװענדט נישם צו זיין שפראך, נאר צו דער שפראך, װאם רריקט אמשטארקםטן אוים דאם פירבארע, און דער רעזער, װאם איז נישמ נעבירדעכנ זאר זיך אויםבירדן...״. ״איך קוק נישט אויפן