Literarishe bleter · 1930-04-11 · 15-16 (11.4.1930) · p. Seite 279

,זײס 279?•פעדיעריישע 3?עםער נוס. 16*15 ,\\$-0\3)* א נ יי ש״*) װערק, או; ער װײםט :אך נייענז קלאר, װעד ׳טלום־עציכש איז, או; ער יטר״בט יטוין צו א־ם: ״איך װ״ם די ארבעט פון ײײ; ד,אר; זײן װירן און יטטרעבן איז .(אויך װיפר איך האב געקאנט פאריטט״ן) צו יטרײבן צוריבן עוצם, װאם רעדט זיטארגאן םון ז׳טא־נאנען־ראנד, און א־ך שרײב צוריב זיך, צוריב טיין הנאק װענ;, און אויב איך רערכ־אן טיך אטאר אן דעם רעזער, איז ער פון א העכערער טדרנה פון רער געזערשאפט, ער איז דער טענטיט, װאם האט נערייעגט און גערערנט א רעבעדיקע ־טפראך■ (ברװו און רעדעם, ז. 13—14).. פרין רײענט דאן בעיקר א־י־ פארים״דענע פרעכדע ׳םפראכן, פו־- רייט, דײטיט, רום־ים. אויך אײניקע ײדייטע װערק קאן ער פון דער פויצישער א־בערזעצוננ. אט יער״בט ער צו יט״ע: ״איך יטעם זיך א״ך צו דערצי־אן, אז אײך און אײערע װערק קאן איך נייטט פון אײערע ב־כער, נאר פון זײער איכערזע־צוננ אין פויר־יט. בויר איז א בזװן א״ך צו זאנ;, אז בײ אונז אין יטטאט אױ נ״טטא קײן אײן זיטארגאנייט ביכר, און קויפן עררויבט ט־ר נייטט די איצטיקע ׳טרעכ־ טע לאנע. דעריבער װי נאר א־ך האב דערהאאטן א״ערע ב־כער, האב דאש רוב פון ז״ נרײך אײנגעיטלוננען״ (״ברױו און רעדעם■׳, ז. 13—טב•). — בכרצ ׳טעטט טען זיך דא כויט ײרי׳ט אין אינטערי־ נענטערע קר״זן ארום פרצ;. ער קראגמ ז־ך אין א בריװ; ״װי גרוים איז רער אונטעריט״ד צװייטן די ײדן אין פויצן און אין רוםראנד אין רער באצױנג צו דער ׳טפראכן-פראנען בײ אונז װעט איר ני־טט געפינען קײן פערדיטער, אפיצו אײנער פון טויזנט, װאס זאצ ז־ך נישט יטעטען צו רעדן ײדייטי, און װאס זאל אויך א־ן דעד א־צטיקער יטװערער צײט נייטט טאכן ק״ן נעװארטן אויף דעם נאציאנאאן געפיצ, װאס האט זיך דערוועקט בײ די בעסערע און אינטעציגענ־ טערע יירן״ (דארט. ז. 13). די טאטעריערע ראגע פון פרצן א־ז דאן א יטרעכטע, נאך די עטרעכע זאטע יאר;, בעת ער האט זיך פארנוטען טיט אדװאקאטור א־ן זאטא׳טטיט, קוטען אן פאר פדצן יארן פון נויט, ער װערט דער- װ״טערט פון דער אדװאקאטור, פארלירט דעם טקור פון זיין פרנםה און טוז אנקוטען צו פארדינען פון זײן פעדער. ״איך האב קײנמאצ נארני׳טט געטראכט—קראנט זיך פריז פאר יט״ע—און ס איז טיר אויפן געדאנק נייטט ארויף, אז ם-זאצ קוטען אטאר א טאג און איך זאא געצװונגען ז״ן צו פארדינען פון ט״ן פעדער צו טײן אוטנציק איז געקוטען אזא טאג. און איך בין געצװוננען צו נעבן אײך א רערמיבענייט צו פארריכטן (׳טירום ־ עאיכם האט רורכאוים נעװארט אויםבעםערן פרצעם צוגע׳ט־קטע זאכןן), װײר איך נויטיק זיך זײער און זײער אין געאט״ (דארט, י. 43). פרץ האט ראן פאר׳טײדענע פאענער, אבער צוליב נערט־טאננר קען עד זײ נייטט פאדװירקרעכן. ער װיר ׳טוין דאן ארויסנעבן ״פאדן פאאק פאריטײדענע װיסנשאפטם־ביכער אין אלע געביטן און צװײגן״. ״ײען טײן טאטעריעלע לאגע ײארט מיר דערמיבט — שרײכט פרץ — (ײנט א צ״ט א־ז טײן פרנםה יטטארק פארקרענערט און ס קאעקט טיר נייטט צום לעבן) צו פאריטאפן מיר העברעייטע ביכער, װארט איך עם פארװירקרעכט״. פדץ האט אויך ״צוגעגר״ט צום דרוק א העברעייטן ספר ״חרום החלזון ופתרונו״, אבער צואיב נערט־טאננר האב א־ך א־ם נייטט נעדרוקט״ (דארט, י״י 2י2—23). ׳ פרץ איז טרײ דער השכרה־צײט. ער שטעאט זיך ראציאנא־ ריםטישע אויפגאבעם. ער װיר ביקדן די טאםע. ער איז נ־־טט צו־ פרידן, װאם ״אניטטאט װיםן, װיםניטאפט, װאם זײ זענען ברויט, פרײש ,װאםער, קרײד און װוינוננ פאר דעם מענט׳טנם נ׳טטה״, גיט טען רער טאסע ״בערעטריםטישע נאשערײען און אימזיעם״. פרץ זאגט: ״אונזער גאנצע אדבעט איז גארנייטט װערט, ביז טיר װערן נייטט באר״כערן די רימעראטור מיט װיסנשאפטם־ביכער״ (דארט, ז״ז 28׳—24). און ער אר״ן האט עם שוין אנגעהויבן צו טון. ״א םך טאר — שרײבט פרץ — האב איך אננעהויבן צו שרײבן אזערכע װערק... און באװנדערם םיר איך מיך צוגענרײט צו םאר־ פאםן װערק םון פארגנריקע װיםניטאפטן: פםיכאראניע אדער םא־ ציאראניע און אפשר אויך פיזיק״. אים םעאן די נויטיקע ב־בער פאר אט די ארבעטן. ער בעט זיך ב״ ׳טרום־עריכטען, ער זאר בא־ קומען פאר אים אין קיעװידי ביכער. ״אין מיף פון א חוד׳ט צײט קאן איך צונר״טן צוריב אט דעם צװעק ״אײנע נאנץ פאפזאעדע פסיכאראגיע״, אויב נאר איר װעט מיר קריגן אין אײנע םון די נ ת ם ] ג ײ ז י? / מ * ו ע ז ע ד ב ״מ רער םאטע־פארהוירנסמער און רעריבער דער סאמע־רײצנ־ ד־קםטער פעריאד אין פרצעם רעבן און יטאפן א־ז פאר אונז די צ״ט, די יאר;, װען פרץ האט אננעיטריבן זײן באאאדע ״טאני׳ט•״. ״טאני׳ט״ איז דאס ער׳ט־טע ײדישע װערק, טיט װערכן י. ר. פדץ א־ז אר״נגעטראטן אין 1888 א־גם עאטער פון 37—38 ־אר, אין דער ײדייטער מטעראטור און גרײך פארנוטען דארט א בכבודיקן ארט. טיט ״טאני׳ט״ הייבט זיך בײ פרצן אן א נײע תקופה אין זײן רעבן און אין זײן ׳טאפן. פון א נסתר, װאם איז פארװארפן נעװען אין א ״די׳ט קרײנשמעטר און נאד אטאל, פון צײט צו צײט, האט ער װי א ״טו׳טך ב׳טבט םוםריפ״ זיך באװיזן ערגעץ אין א העברעייטער צייטיטריפט, װערט פרץ א ננרה ער קוטט ארײן אין דער ײדייטעד ריטעראטור צו פארברײבן אין איר. ער קוטט ארײן מיט גרויסע פא־ דערונגען. פון א טיטהערפער, מיטארבעטער בײ ׳ט־רום-עריכטען אין ז״ן ״ײדי׳טער פארקם־ביבריאטעק״, װערט פרץ אינניכן ארײן אן ארױםנעבער, א רעראהטאר, א פירער אין דער י־דישער ריטעראטור טענ ראן די באצאדע ״טאני׳ט״ נישט אאעטען געםערן װערן, טעג זי ראן אדויםרוםן אומצופרידנקײט בײ א״ניקע שרײבער און רעזער, אבער בכרר האט טען זי אויפגענוטען װי א װערק פון נ״עם און נרויםן פארנעם. צװ״טן דעם פעריאד, מיט װערכן פרץ האט פארענדיקט זײנע וװנדעריארע זכרונות, און דער צײט, װען ער האט פארעפנטרעכט ״טאנייט״, רינט א תקופה פון נאנצע 18 יאר װענן אט די אאע יארן האבן טיר, רײדער, נאר אײנצרנע, אפנעריםענע ׳טטריכן־גרוסן װעגן רעם װוקס און אנטװיקרוננ פון יפרצן דעם טענט׳ט און פרצן דעם דיכטער דורך די קנאפע ערינערוננען פון וײנע פר־ינט און דורך רי העברעישע אידער און פאעטעם, װאס פדץ האט אין אט דער צ״ט פאדעפנטרעכט. װי האט דאן אויםנעזען פר׳ךי װי איז זײן דעמארםטיקע נ״ם־ טיקע פיזיאנאטיע? ווערכע פראג;, אידעען האבן אים דאן פארנוטען? ,װ־ איז ער צוגעגאננען צו ז״ן ערשטרינג-װעדק אין ײדיש? אדאנק די עטרעכע ברױו, װאם פרץ האט נעשריבן צו שרום־ עריכטען א־ן יאד 1888**), בעת ער האט זיך פארבונדן טיט ש״ע און געשיקט צו אים זײן ״מאניש״ ,האבן טיר די טענרעכק״ט אויפ- שטעק א בירד םון פרצן אין יענער צײט, און אויך פון דער םביבה, אין װערכער פרץ האט דאן נערעבט. פרץ האט געװוינט אין דער קרײנער שטאט זאטאשטשי, אפ־ געריםן פון א ײדישער ריטערארישער און נעזערשאפטרעכער סביבה, און דאך האט ער ארויסבאװיזן נדויס אינטערעס פאד די פראגן און פראברעטען פון ״דישן שאפן, פון ײדישער נעזערשאפטרעכ־ ק״ט. םיאיז קאאר: עס זענען אין פרצן גערענן כוחות, װעאכע האבן נעװארט אויף א פאםיקער גערעננהײט, ער זאר זײ קענען אנװענדן. און א באװ״ז: םיאיז נענונ נאר אײן קורץ, אפן בריײר פון זײנעם א פר״נט משה עפשט״ן װעגן דעם, אז ״אײנער א בארימטער, זשארנאנישעד שרײבער (ש־רום-עריכם) גרייט זיך ארויםצונעבן אינ־ גיכן א יארבוך אין ״זשארגאן״ און פרץ װערט נרײך אױפנערודערט און ער שיקט צו דעם שרײבער, ײעטען ער האט ביז אהער איננאנצן נישט געקענט, פאעטעם, רידער און ברױו און פארװארפט אים טיט ברעדריי פראיעקטן ײענן גרויסע קורטור־ארבעטן, װערכע ער איז נרייט אויםצופירן. רי פאטענציערע שאפוננס־טענרעכק״טן זענען אאא בײ פרצן זײער גרױם. עם װאקסמ אוים פאר אונז אין רי בריװ אן אינטערעםאנטער טענטש, װאם נײט זיך אין דענקען און שרײכן טיט זײנע א״נענע דרכים און װאם שנײדט זיך אויף אן אײגנ■ ארטיקער פערזענרעכקײט. ער פירט שוין אן אײנענעם חשבון־הנפש, טראנט זיך ארום מיט איינענע פארראננען און שטערט ארוים דער ריטעראטור נאר ספעציערע פאדערוננען. ער טײרט זיך' יװעגן דעם ט־ט שרום־עריכםען און ער ניט צו: ״איר האט דאס רעכט (זײ) צו דערנעענטערן, אדער צו דערװײטערן״ ער האט נאך נישט פארעפנטרעכט אין ײדיש ז״ן ערשט *) א קאפיסל *ון נוך ״פרץ, ז״ן לעכן און ׳גאפן״, װאס נר״מ זיד *ום דרוק. — **) זע ג. ס״זיל — ״*רצעם נרװו און רעדעס״, 1029, ו״טן 11—45.