Literarishe bleter · 1930-04-04 · 14 (4.4.1930) · p. Seite 273

זײס 273 3?סם*ר נזם. 14 (309) ז צום ײדישז דולםוד־עוזאמענםאד איז אםעדיקע טוזן זען צוצוצ־ען און אריינציען אין דער ״ד״שער קולטור־ נעזעי׳שאפט װאש גדייטערע קדייזן. אינע פאד׳שיידענע צעװארטענע קױוטור-אדגאנױאצ־עס, קלובן, ליטעדאר־יטע און דראכואט־שע פאר- אי־נע;, פארקס-ב־בר־אטעק;, אװנט-קורםן; די פארשיידענע יידי׳ש- װערטרעכע ־טול-ארגאניזאציעם דארםן װעדן ארנאנױירטע טיילן פון איין גרויסער קורטור-באװענוננ. זיכער זענען דא אין ראנד פאדאן טויזנטער און צענדליקער טויזנטער ײדישיסטן, קורטוריםטן; זײ דארפן ארע אדײננעצויגן װערן אין דער ארגאניזאציע. אין דער ײדישעד קורטור-געזער׳סאפט דארפן אדײנקוטען די ״די־סע שריפטשטערער;זי־ טארן זיך ני׳סט דעררויבן אין דעס איצטיקן טאסענט צו פדאװען התבודדות און ׳סטארצירן טיט רימעדאדי׳סעד יחידייטקייט), די יידי׳סע רעדער (די, װאס באטראכטן נייסט זײער טראכה ברו׳ז װי א קרדוס ר־פור בין, עם טוזן אד־ין ארע ערנםטע ׳סול- און קורטור-טוער די ײד״סע קורטור-נעזער׳סאפט און אירע צװײנן װערן אוי,ז אזא אוםן װעדן דער זאטרפראץ פון די קעטפער, בויער און פאר־ספר״טער פון דער ײדייסער קורטור און פון ״די׳סן װארט. אונזער באװענונג דאד,׳־ אר״נברענגען א ״די׳סײםטייס-קעט- פערייסן גייסט אין אונזעדע קורטור-אינסט־טוצ־עס, א ג״םט פון עיסנותדיקן און קאטפסרוסטיקן אפטיטױס, נייסט א־ן דעס באנארן זין פון װארט. טיר דארפן זאגן: םיאױ אטת, ׳עװעד איז אונוער פאזיציע דא אין אטעריקע און דערפאר טאקע ערנסטער און מוטי- קער דער קאטף. קײן אונטערגעבן זיך, קײן בטלנייסע יסװאדצ- זעער״עןן אט בויען טיר דאךן אט האבן ט־ר אויפנעבויט א נעץ פון ״דישע יסולן, א פארצװ״נטע ײדייסע ליטעראטור, א ר״כע פדעסע, א צאר ײדישע טעאטערם א. א. װ. זאר צו דעס אלעם צוקוטען אונזער באװוסטויניקע באצױנג, אז טיד טוען דאס, װײל טיר װילן דא אויפבויען א פונדאטענט פאר דער ״ר״סער קולטור; אז טיר טוען דאס, ווײל מיר זענען ײדייסיסטן. רעטאלט װעט לײכטער װערן די ארבעט, און םיװעט דער אפטער טסירת-נפיסדיקער קאטה אונז פאריסאפן, א חוץ דאגות, אויך פר״ר פון צ־ילן און רערצײלן; זעט, װאס טיר האבן יסוין אויפגעגויטן אין דעם זין אױ פדאיעקט־רט דער נאנצער פדאגראס פונס עריסטן צוזאטענפאר פון דער ײדייסער קולטור-נעזעליסאפט. װען מען לײענט איבער די טאנ-ארדנונג קען זיך דאכטן, אז זי אױ אפיסר צו גאװהדיק און צו אפטיטיסטי׳ס; טאקע, װי װאנט אן אד- גאניזאציע, װאם איז געגרינדעט געװארן טיט א קורצער צײט צוריק, צו פרובירן בײ איר עריסטן צוזאטענםאר זיך אװעקשטעלן און פאד- האנדלען און רעדן װעגן די ארע נרונט-פראנעס, װאם רירן אן טאקע דעס עצס פון אונזער קולטור-רעבן דא אין לאנות■ אוגוער ענמפער אױ דער באקאנטער פסוק: אס לא עכיסױ א־טתיץין טיר גלויבן, אז די ײרייסע קולטור-געזעליסאפט דארף איצט װערן דער צענטראלע־ כח פאר דער אוטאפהענגיקער, ערנםטער קולטור-אבעט. דאס לעבן אלײן האט פאר אונז רי פראגע אזוי בולט אװעקנעיסטעלט. טיר טוזן איצט פרובירן ל״זן רי פראגע װענן קריזיפ אויפן ײדייסן ביכער-טארק; טיר טוזן זע;, אז די ײדי״ס-װעלטלעכע ׳סול זאל קאארדינירט װערן, טיר טוזן זען ארײנצוציען די ״דישע ׳סטודירנ- דיקע ױגנט אין דעד םביבה פון ״דייסעד קולטור; טיר טוזן זען, אז די קולטור-אדבעט אין די ײדייסע ארבעטעד-ארנאניזאציעם און טרעד-ױניאנס זאל נייסט זײן םתס א פילאנטראפישע און ״עדױקײ׳סאנאל״-צונאב צו א צװ״טן ציל, נאד זײ דארפן װערן שטיצפונקטן פונם קאטף פאר דער אנטװיקלוננ פון ײרישן װארט, פאר דער פאריספר״טוננ פונס ״די׳סן בוך — און פאד א ד״כעדער יידייסער קולטור סביבה. — — * * * װי אזוי דער צוזאטענםאר װעט פאדענטפערן אט די אלע פדאגעס, דאס װעלן טיר עריסט זען. אװעקגעיסטעלט זענען זײ זאלן די חבריס פון דער ײדייסער קולטור-נעזעליסאפט נאר זען, אז פון די איע רײד זאל נישט בלײבן בלוױ רײר. די טערםטע צילן פון דער ״ד״סער קולטור-געזעליסאפט דענען דאך נייסט אזוי היטליש- װײט. זאלן נאר קוטען טועד און בויער װעגן און צוגאנגען װעלן זיך שוין געפינען. די טענ האט זיך נעעפנט אין נױ-יארק דער ערשטער ײדי- ״:׳;־ קולטור-צוזאטענפאר, צונױפגערופן דורך דער ײדישער קולטור-;עזי״-סאפט אין אטעריקע. די ״ײאך״ האט געעפנט א חבריסן שכ״עס װענן די אויפנאבן פונס צוזאטענפאר דער םעקדעטאר פון רע־ ײד״סער קולטור-נעזעהיסאפט, ה. נאװאק, בארירט אין זײן אר- סיקל די הויפט-צילן פון דער קולטור־נעזעהשאפט. מיר ניבן זײן א־סיקל טיט א״ניקע פארקירצוננע;: ״דער אויפטו פון דער ײדישער קולטור-געזעלשאפט איז דאס, װאב זי זאגט: די דערפאדונג לערנט אונז, אז כדי די ײד״סע קיהסור-ארבעט אין אטעריקע זאל האבן א האפט, זאל טדאגן א ראנססדוקטױון כאראקטער, טוז זי באפרײט װערן פון דער אפיסרופסות פון פארט״ען און פון רעד ראהע פון ״פרעטיעס״ צ■ אנדערע צילן. און נאך: די ײדייסע קוהטור-געזעהיסאפט זאנט, אז סתס אנפירן קולטור-ארבעט איז אפשר פאד זיך א גאנץ כי״;ע זאך, אבער כדי באטת אויפצובויען א נרויסע ײדייסע רי־סי־-באװענוננ טוז די ױד״סע קולטור נופא װערן א ציה און עב טױ און דארף נעיסאפן װערן א ״סטארקע אוטפאדט״א״סע ־־:סיקעך אינטעדפארטייאישע, ארנאניזאצ־ע, פון א־ע פר״נט און אנהעננער פון דער טאדערנער ײדייסער קולטור, פין ־י־ייסן װארט און פון אלע די, װאם רופן זיך ״"ד״סיסטן״ עב ט־ז א־ן אטעריקע נע׳סאפן װערן א פאלקם-באװעגוננ פאר דער אנסױיקלוננ פון ײדיש און פון דער ײדישער קולטור. די דאזיקע באױענוננ טוז נעפירט װערן טיט התלהבות, אגדעפױו. עם טוזן יוי־ע־ אדײננעװארפן װערן אין דער ײדישער נאס די לאזוננען פון קעטפנדיקן ײד״סיזס: קעטפערייס קעגן די אםיטילאטאד״ס-רע- אקצ־אנערע טענדענצן, קעטפעריש קענן דעס שטעלץ-טאפ;און סאקע ז־ך פאדבינרן ־טיט די אנדערע נאציאנאלע נרופעם דא אין אטע־יקע) און קעטפער״ס קענן די אלע עלעטענט;, װעהכע װילן :אך אהץ באא״נפלוםן אונזער לעבן מיט דער בארימטער, טוכלער .,״.־־ש-יספרעכנדיקײט״. קהאר, טיר דארפן זיך איצט נישט באננונענען םתס טיט פ־אקיאטידן זיך אלם פר״נט פון ״דיש און דא און דארט אר״נ- ״א־פן א־ד״סיסטישע טצװת. עם מוז געיסאפן װערן א ש ס א ר ק ע ײדייסיםטיעע, א ו י ב א י ר װ י ל ט, פ א ־ ט י; טיר זענען טאקע אוטפארטײא״סע אין פאליט״סע פ־אנ־אטען ^טיר רעדן םײ-װי-םײ נאר צו די פראנרעסױוע עהעטענטן פון דער ײדישער טאםע און אינטעליגענץן, אבער טי־ דארפן ז״ן זײער פארטײאיש בנוגע ״דישע קולטור- פ־אבהעטען. אויב פאר א״ניקע פון אונזער עולס איז דאס נאך :ישס קהאר, זאל דאס דער צוזאטענפאר קלאר טאכן. הבתחילה האבן אײניקע פון אונז א םך נעיסטעלט אויף — ״אין דער טיף״. טען האט געחלוטט צו בויען די נעזעליסאפט אז״ אז זי זאל װערן א חברה פון יחידי-סנולה, געקליבעניע חבריס, ״עהבע פארבינדן זיך, כדי יסענער און טיפער ויך אויסצולעבן אין ־<־ כביבה פון דער ײדישעד קולטור. נו, האט זיך אויםנעהאזט, אי די־ קענען זיך נאך נייסט דערלויבן צו האבן אזא לוקםוסדיקע קוהי-״־-ארגאניזאציע. ט־ר זענען נאך נ״סט פארטיק — ״א י; יע־ :רייט״; און נ״סט בלויז זענען טיר נאך נ״סט פארטיק, :א־ טי־ האלטן עריסט בייס סאמע אנהייב. ־אס טיינט נ״סט, אז ביז א־צט איז קײן ײדי׳סע קולטור- א־בעס :״סט נעטון נעװארן, פארקערט: סיאיז אפ־סר יסוין צופיל;,גי-־•; נעױארן; פארהאנדלט טען ראך בײ אלע ״קאנװענשאנם״ און קאנפע־ענצן װענן קולטור-ארבעטן אבער יעדע אדנאניזאציע און :״כע ־אס געטאכט װ״טער שבת פאר זיך. װערט טאקע די אר- ־:'-' עעב־עקלט, דעזאדנאניזידט, נײט אװעק כח און ענערגיע א" :-״עץ, װערט א סך דופליצירט און — גאנץ אפט פירט די ״''-א־ סיפריס״ פון פארשײדענע קעננער״סע ארנאניזאציעם און -א־ד״ען ׳<װ זײעד נישט-נעזונטע און נישט-ש״נע רעזולטאטן... יאנן ט־ר: טיר דארפן זען אויפצובויען דא א פארײניקטן יילטור-פראנט פון די אלע ײריש-װעלטלעכע און פראגרע- ־'"< בחות, ײאם װירקן קולטורעל אויף דער ײדישער גאס. עס יאײ נעיסאפן װערן א ספעציעלע ״דישע, פארײניקטע, קולטור- פא־יביק ד־ר ־ארפן ארבעטן אין דער בר״ט אין דעם זין, ײאם םיר ה. נ א װ א ק