Literarishe bleter · 1930-04-04 · 14 (4.4.1930) · p. Seite 258

,?'םער&ריסס!?ס&ס( בוס. 14 (30) זײם 258 * אפערע. טײצ נעפינען א טרײםמ און אנרערע באטראכטן עם םאו־ א גגיק, װאס די מאשין גיט דעם ארטיםט גרעםערע מעגלעכקײטן דער באקאנטער אםעריקאנער עפ״איסט װיעיאם בעהיט$ זעט אין דער קיאננ־פיקם דעם אויפיטט״ג פון א נײער קונםט, א נײער עם- טעטיק, א קונםט, װאם איז נאך אצינד אין אירע ש׳עת-יםי-ברא׳עית. און באמת זענען די קינות אויף חורבן-אפערע און טעאמער ניכער םענטימענטאלע או־םנוסן, װי איבערנעקײנטער און בארעכטיקטער פעסימ־זם. די נע׳עיבטע פארניטיקט אונז. אײן קונסט בײט שטענ- דיק אפ די אנדערע, און יעדער אונטערנאנג ברענגט א נ״עם אויפ- נאננ. אבער מיר קוקן אקעמאק מיט װײטיק אויף דאס פארנײענריקע, און ראס אפנעיעטארבענע רופט ארוים ציטערדיקע דעראינערוננע;. אין העלן ׳םײן פון עלעקטריעע קאמפן פארבענקען םיר זיך ני׳טט א״נמאל נאכן קעראסין-לעמפל, ארער װעקםן-ליכטל און ז״ערע טיםט״טע ׳םאטנם; און זיצנדיק באקװעם אין אויטאמאביל, דערמאנען מיר זיך פלוצליננ מיט בענקעאפמ אן דעם פאיעטאן פיט די פ״ער- ,ייקע פערדלעך, די אדיערם, נא׳צפיץ. דאם איז רײן-מענטעלעך, בפרט, װען סיהאנדלט זיך מכ־ די באליבטע קוגםט;, װאס זענען אזוי טיף אדײן א׳ן אונזעד בלוט. דאך איז קײן םפק ני׳טט, אז ראדיא און דער קלאננ-פילם — איבערהויפט װען זײ װעלן ׳עוין ז״ן פער- פעקט — װעלן ז״ן אן אומגעה״ער נעװינם םײ פארן פובליקופ, ם״ פאדן קינסטלער. טעאטער, אפערע, מוזיק בכלל, װעלן מער ני־טט זײן די פרױוילעגיע פון א פראפארציאנעל-קל״נעם עולם אין ז־י נרעפערע ׳עטעט, נאר װעלן ז״ן צוגאננלעך פאר אלעמע;, אפילו אין דעם פארװארפנםטן דערפל. אזוי װעלן די קונםטן דעראבערן פאר זיך די גאנצע מענט׳םהײט און זי דערהויבן צו אירע גלאר- רײכע פעדעסטאלן. און די קינםטלער — דער דראםאםישער און מוזיקאלי׳עעד ארטיסט — זײ זענען דאך ביזאהער נעװען די פאר- ־טאלטנםטעי דער דיכטער, דער מאלער, דער סקולפטאר האבן זיך פאראײביקט אויף לאנגע דורות, אויב זײערע װערק זענען װערט נעװען פאראײביקט צו װערן. אבער מיטן טויט פון עוייםפילער, ז־נגער, פיאניםט, װיאליניםט און טענצער ׳טטארבט זײער קונםט. עם בלײבט א נאמען, א לעגענד׳ג ײאם װײסן מיר װעגן פאגאניני, וא׳טעל* װאם װעלן די קוםענדיקע דורות װיםן פון א קארוזא? קריטיקן, רעצענזיעם, שבחים. זײ זאנן נארני׳םט אונזערע חושיפ, זײ זענען בלויז דאקומענטן ײענן נרויסן קינםטלערי׳שן נענום. דעם גענום אל״ן קענען מיר ני׳טט האבן. די נ״ע קונםט — דוקא דורך דער םא׳טין — ראטעװעט די א־צטיקע בינע-קינםטלער פאר רער צוקונפט, פארהיט זײער קונםט פאר ד־ קומענדיקע דורות. זײערע ׳עטימען און די אקארדן פון ז״ערע פידלען און פיאנאם ײעלן דריננען אין הערצער אר״ן; זײערע פנימעד װעלן לעבן, װײנען און לאכן, בעת זײ אל״ן װעלן ׳םוין פון לאננ נ־׳עט זײ צװי׳םן די לעבעדיקע. דאס אלץ מוז אימפאנירן די דאזיקע קינסטלעד. די נײע קונםט — בפרט װען עם װעט רעאליזירט װערן טעלעװיזיע, װאם װעט פאראײניקן ראדיא מיט קלאננ-פילם און ברעננען בילד און װארט אין שטוב ארײן — דארף זײ און זײ דארפן רי נײע קונםטי _פארלאנ ״אחיספר״ ב״ ״צענטראל״, װאר׳םע דר. יעהב קלאצקין די פראבלעמען מאדערנעםי ײדענטום בלאנדז׳טעני׳טן פון א נאציאנאלן אינםטינקט. די פראגע װענ; דעם קױם פון דער מאדערנער ײדישק״ט. א״י אלם נאציאנאלע־ צענטר דער נאציאנאלער רעבטלעכער מצב פון נלות. אויפנאבן פי1 אונטערווענם. העראישע עקזיםטענץ-פארם. דער צױניסטישער בטחון פרײז 6 נילדן. 23 1ז1׳װ316א ,3׳װג$2ז3^\ ,"ז6ו€1ז<8״ .13.196 .0 .א .? בעת מיקרינט מוזיק ר־רעקט, אן דער פארמיטלוננ פון א מאשי;. זענען ראם א״נצל-פאדא״נצלםע ׳טטימען און הילפלאזע, ב־צעת א״ן קאמפאזיטאד גאבן אנדער;, און א״ן זיננער נאכן אנדערן לויפן א־׳ בער צו דאר א און קלאנג-פילם, װי רי גרעםטע אקטיארן זענען נעי.אפן צום •עטומען - און א־צט צום רעדנדיקן — עקראן. דעו ק-,אננ-פילם האט ־בוין אין אמעריקע אלײן אויסגעכאפט די בעסטע א־טיםטן פון רער אפערע, צװ׳שן ו״ אזעלכע בארימטע ״כטארס״, ., ־ ■.אורענם ט בעט און מאראם מעצענאועד. נאטי-קאםאזא, הויפט-דירעקטאר פון מעטראפאליטאן-אפערע- הויז אין נױ-יארק און געװעזענער דירעקטאר פון סקאלא-טעאטעד א•; מ־לא;, האט, אויפן פארלאנג פון דער נרעםטעד איטאליענישער צ״טוננ ״קאר־עדא דע לא כערא״, װאם דער־ם״נט א־ן מ־לא;, ז-ך ארו־םנעזאנט װעגן דעם אונטערנאננ פון רעד אפעדע און א-בער- געחזרט, װאם ער האט שוין פריעד געזאגט א•; אן א־נטעדװ•,' אין נױ-יארק: נ־־םטא קיי; דעטונג פאד דעד אפערע-קונסט, װי ראפ א ז נ־שטא פארן רראמאט־ש; טעאטער ״דע•׳ קר־ז־ם אין נראנד-אפערע — רעדקלערט ער — האט זיך אננעתו־בן נאך מיט פינף או, צװאנצ־ק •אי צוד־ק און װאקםט פון דעמאלט א;, א; אפשטעל. ר צײט פו; מעכאניזם, א־; װעלכעד מ־ר לעב;, א־ז נ־שט־ נ-נצ ק פאר ק״; שום פאי־ם פון קונםט, או־ך נישט פאד דעד אפערע. ם א־ז אפשר מארנע, אז א; אפערע-אימפרעםאריא זאל אזו• רער;, אבער איך מוז מורה ז״;, אז עם זעט א־ ם װ• ר• װעלט דענקט — אז ז• קא; גאנץ גוט או םקומע; א; נדאנד-אפערע״... א״נע פון ד• םיבות, װאכ האב; ארויפנעדופ; רעם קר־זיכ א־) אפערע, זעט העד קאפאזא א•; דעם, װאפ עפ פעלן א־צט גדױםע קאמפאױטאר; או; גרויפע ױנגערפ. אבער ראט װאלמ גישט נעװע, אווי שלעכט. מיװאלט געקענט האפן אויף בעםערע צייט;, װען נ-שט די צװ״טע — או; װיכט־קםטע — פ־בה; די מאש־;. ״אמאי, א-ז אפערע, זאנט ער, נעװע; א מ־כטעד־ע; רעד אײנצ־קעד װעג זיך צו באקענען מיט מוזיק א-ז נעװע; — צו נײן צו א פארשטעלוגנ א־ן אפעי־ע-הויז. א־־צט ברענגט דער ראר־א א•; הויז ארײן ד• ש־טימע; פון אפערע-ז־ננעד און די מוזיק פון די טוזיקאלישע קאמפאזיטאר;, אז,״, אז א װאקפנד־קע צאל מענטשן װעדט אויף אזא אופן הי־מיש מ־ט גדאנר-אפערע או; ג״ט נישט א־ן טעאטער אד־יך. די באר־מטע ־־■מאראנא אמעל־טא נאל־-קורטשי, װעלכע האט נ־שם־ לאנג צו- ריק רעזיגנירט פון דער אפערע, מאבט עפ קורץ און שא,־ף: ״אפע- רע — זאגט זי — א־ז זײער אלטפרענקיש פאד טעענ. די גאנצע װעלט - באזונדערם א־טאליע — פארלירט דעם א־נטעדעם רעי־צו״. א; אנרער װעלט-בארימטע זיננערי;, מאראם אלדא, װיל דעם אונטערגאנג פון אפערע דערקלערן קאלט-װיסנשאפטלעך; ״פיאיז ראפ אלטע געזעץ פון אנבאט און נאכפראנע. װען מענטשן קענען ױצן באקװעם אין זייערע הײמען און הערן די װערק פון די נרויסע מייפטע־ם, נישט האבנדיק רערבײ קײן גרעפעדע פי װי אנ׳םטעק רעם ראר־א, א־ז עפ נאטירלעך, אז ד• פאראיגטערעםירוננ א־ן אפערע זאל שנעל פאדשױוינדן״. דער ״גרעםטער באד־טאן פון דער הײנטיקער צײט״, טיטא רופא, װעלכעד איז לעצטנם א־בעדנאנגע; פון אפערע צו קלאננ-פ־לם, באטדאכט די פארפיטלוננ פון דער מאשין װ־ א גרויס נליק פאי־; קינסטלעח ״זי, די מאשײן, ניט דעפ קינסטלעד א מעג- נלעבק״ט צו רערשײנען פאר א ריז־קער אויריענץ, פאר א פובליקום פון מיליאנען״• דער דייטשער קאמפאזיטאד או; דירינענט, ברונא װאלטער, א־ז זײער טרויעריק: ״םיאיז מער קײן םוד נישט פאר ק״נעם, װאם קאן זע; אונטער רער אויבערפלאך פו; אונזער צײט,— אז מיר זענע; אין טיט; פון א קולטור-קריזים, װאם האט, נאטירלעך, ז״ן װירקונג אויף דער אפערע. אויף דער גאנצער ליניע איז צו טערק; אן אפנײנ פון לעבנם-שײנקייט;״. א; אנרער דײטשישעד מוזיקער און קר־ט־קער פו; בערל־ן, װאפ װייצ נישט אננעבן ז״ן נאמע;, נעפינט א נחמה: ״מיר, אין דײטשלאנד, — טר״םט ער זיך, — זענען געװארן א; אפערעטיש פאלק דורך מאצארמ, װעבער און װאגנער אבעד פונקט װי מיר זענען נישט געװען אפערעטיש פאר מאצארמם ״צו־בעדפלייטע״, ײעלן מיר עם, אין דער נאענטער צוקונפט מםתמא, װידער נישט ז־ין... מיר װעלן האבן אפערע-הייזער, ,ױאם װעלן, אין א געװיםן זין, זײן םוזײע;, וװ אפערעם װעלן אויפנעפ־רט װערן פאר א געקליבענעם קרײז, אבער קײן אפערע, װי ביזאהער, װעלן מיר מער נישט האבן״. װי םיאיז צו זע;, א־ז ני־םט אלע זאנ; ״איכה״ אויפן חודבן